มหากรุณาสมาปัตติญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

ประทับยืน ประทับนั่ง หรือเสด็จจงกรม พระพุทธนิมิตทรงสำเร็จไสยาสน์ นี้ชื่อว่ายมกปาฏิหาริยญาณของพระตถาคต

จบ ยมกปาฏิหิรญาณนิทเทสที่ ๗๐

๗๑. มหากรุณาญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในพระมหากรุณา

{๒๘๕} [๒๘๕] มหากรุณาสมาปัตติญาณของพระตถาคตเป็นไฉน

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงพิจารณาเห็นอยู่ด้วยอาการเป็นอันมากจึงทรงพระมหากรุณาไปในหมู่สัตว์ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงเห็นอยู่ว่า “โลกสันนิวาสอันไฟติดโชนแล้ว” จึงทรงแผ่พระมหากรุณาไปในหมู่สัตว์ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงเห็นอยู่ว่า “โลกสันนิวาสยกพลแล้ว” ... “โลกสันนิวาสเคลื่อนพลแล้ว” ... “โลกสันนิวาสเดินผิดทางแล้ว” ... “โลกอันชรานำเข้าไป มิได้ยั่งยืน ... “โลกไม่มีที่ต้านทาน ไม่เป็นใหญ่” ... “โลกไม่มีอะไรเป็นของตน จำต้องละทิ้งสิ่งทั้งปวงไป” ... “โลกพร่องอยู่เป็นนิจ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นธาตุแห่งตัณหา” ... “โลกสันนิวาสไม่มีที่ต้านทาน” ... “โลกสันนิวาสไม่มีที่เร้น” ... “โลกสันนิวาสไม่มีที่พึ่ง” ... “โลกสันนิวาสไม่เป็นที่พึ่งของใคร”“โลกสันนิวาสฟุ้งซ่าน ไม่สงบ” ... “โลกสันนิวาสมีลูกศร ถูกลูกศรเป็นจำนวนมากเสียบแทงแล้ว ใครอื่นนอกจากเราผู้จะถอนลูกศรทั้งหลายของโลกสันนิวาสนั้นเป็นไม่มี” ... “โลกสันนิวาสมีความมืดคืออวิชชาปิด

กั้นไว้ ถูกใส่เข้าไปยังกรงกิเลส ใครอื่นนอกจากเราซึ่งจะแสดงธรรมเป็นแสงสว่างแก่โลกสันนิวาสนั้นเป็นไม่มี” ... “โลกสันนิวาสตกอยู่ในอำนาจอวิชชา เป็นผู้มืด ถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้ ยุ่งดังเส้นด้าย พันกันเป็นกลุ่มก้อนนุงนังดังหญ้าปล้อง หญ้ามุงกระต่าย ไม่ล่วงพ้นสงสาร คือ อบาย ทุคติ และวินิบาต” ... “โลกสันนิวาสถูกอวิชชามีโทษอันเป็นพิษฉาบติดหนาแน่นแล้ว มีกิเลสเป็นโทษ” ... “โลกสันนิวาสรกชัฏด้วยราคะ โทสะ และโมหะ ใครอื่นนอกจากเราผู้จะช่วยสางรกชัฏให้แก่โลกสันนิวาสนั้นเป็นไม่มี” ... “โลกสันนิวาสถูกกองตัณหาสวมไว้” ... “โลกสันนิวาสถูกข่ายตัณหาครอบไว้” ... “โลกสันนิวาสถูกกระแสตัณหาพัดไป”

... “โลกสันนิวาสถูกตัณหาเป็นเครื่องคล้องคล้องไว้” ... “โลกสันนิวาสซ่านไปเพราะตัณหานุสัย” ... “โลกสันนิวาสเดือดร้อนด้วยความเดือดร้อนเพราะตัณหา” ... “โลกสันนิวาสเร่าร้อนด้วยความเร่าร้อนเพราะตัณหา” ... “โลกสันนิวาสถูกกองทิฎฐิสวมไว้” ... “โลกสันนิวาสถูกข่ายทิฏฐิครอบไว้” ... “โลกสันนิวาสถูกกระแสทิฏฐิพัดไป” ... “โลกสันนิวาสถูกทิฏฐิเป็นเครื่องคล้องคล้องไว้” ... “โลกสันนิวาส ซ่านไปเพราะทิฏฐานุสัย” ... “โลกสันนิวาสเดือดร้อนด้วยความเดือดร้อนเพราะทิฏฐิ”... “โลกสันนิวาสเร่าร้อนด้วยความเร่าร้อนเพราะทิฏฐิ”“โลกสันนิวาสไปตามชาติ” ... “โลกสันนิวาสซมซานไปเพราะชรา” ... “โลกสันนิวาสถูกพยาธิครอบงำ”

... “โลกสันนิวาสถูกมรณะหํ้าหั่น” ... “โลกสันนิวาสตกอยู่ในกองทุกข์” ... “โลกสันนิวาสถูกตัณหาดักไว้” ... “โลกสันนิวาสถูกกำแพงคือชราล้อมไว้” ... “โลกสันนิวาสถูกบ่วงมัจจุคล้องไว้”... “โลกสันนิวาสถูกผูกไว้ด้วยเครื่องผูกเป็นอันมาก คือ เครื่องผูกคือราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต ใครอื่นนอกจากเราผู้จะช่วยแก้เครื่องผูกให้แก่โลกสันนิวาสนั้นเป็นไม่มี” ... “โลกสันนิวาสเดินไปตามทางแคบมาก ใครอื่นนอกจากเราผู้จะช่วยชี้ทางสว่างให้แก่โลกสันนิวาสนั้นเป็นไม่มี” ... “โลกสันนิวาสถูกความกังวลเป็นอันมากพัวพันไว้ ใครอื่นนอกจาก

เราผู้จะช่วยตัดความกังวลให้แก่โลกสันนิวาสนั้นเป็นไม่มี” ... “โลกสันนิวาสตกลงไปในเหวใหญ่ ใครอื่นนอกจากเราผู้จะช่วยฉุดโลกสันนิวาสนั้นให้ขึ้นพ้นจากเหวเป็นไม่มี” ... “โลกสันนิวาสเดินทางกันดารมาก ใครอื่นนอกจากเราผู้จะช่วยให้โลกสันนิวาสนั้นข้ามพ้นทางกันดารได้เป็นไม่มี” ... “โลกสันนิวาสเดินทางไปในสังสารวัฏใหญ่ ใครอื่นนอกจากเราผู้จะช่วยให้โลกสันนิวาสนั้นพ้นจากสังสารวัฏได้เป็นไม่มี” ... “โลกสันนิวาสกลิ้งเกลือกอยู่ในหล่มใหญ่ ใครอื่นนอกจากเราผู้จะช่วยฉุดโลกสันนิวาสนั้นให้พ้นจากหล่มได้เป็นไม่มี” ... “โลกสันนิวาสติดอยู่ในเปือกตมอันกว้างใหญ่ ใครอื่นนอกจากเราผู้จะช่วยฉุดโลกสันนิวาสนั้นให้พ้นจากเปือกตมได้เป็นไม่มี”

... “โลกสันนิวาสร้อนอยู่บนเครื่องร้อนเป็นอันมาก ถูกไฟคือราคะ ไฟคือโทสะ ไฟคือโมหะ ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสครอบงำไว้ ใครอื่นนอกจากเราผู้จะช่วยดับไฟเหล่านั้นให้แก่โลกสันนิวาสนั้นได้เป็นไม่มี” ... โลกสันนิวาสทุรนทุรายเดือดร้อนเป็นนิจ ไม่มีอะไรต้านทาน ต้องรับอาชญา ต้องทำตามอาชญา” ... โลกสันนิวาสถูกผูกด้วยเครื่องผูกในวัฏฏะ ปรากฏอยู่ที่ตะแลงแกง ใครอื่นนอกจากเราผู้จะช่วยโลกสันนิวาสนั้นให้หลุดพ้นได้เป็นไม่มี” ... โลกสันนิวาสไม่มีที่พึ่ง ควรได้รับความกรุณาอย่างยิ่ง ใครอื่นนอกจากเราผู้จะช่วยต้านทานให้แก่โลกสันนิวาสนั้นได้เป็นไม่มี” ... โลกสันนิวาสถูกทุกข์เสียบแทงบีบคั้นมานาน” ... โลกสันนิวาสติดใจกระหายอยู่เป็นนิจ” ... “โลกสันนิวาสเป็นโลกบอด ไม่มีจักขุ” ... “โลกสันนิวาสมีนัยน์ตาเสื่อมไป ไม่มีผู้นำ” ... “โลกสันนิวาสแล่นไปสู่ทางผิด หลงทางแล้ว ใครอื่นนอกจากเราผู้จะช่วยพาโลกสันนิวาสนั้นมาสู่ทางอริยะได้เป็นไม่มี” ... “โลกสันนิวาสแล่นไปสู่ห้วงโมหะ ใครอื่นนอกจากเราผู้จะช่วยฉุดโลกสันนิวาสนั้นให้ขึ้นจากห้วงโมหะได้เป็นไม่มี” ...

“โลกสันนิวาสถูกทิฏฐิ ๒ อย่างกลุ้มรุม” ... “โลกสันนิวาสปฏิบัติผิดด้วยทุจริต ๓ อย่าง” ... “โลกสันนิวาสเต็มไปด้วยกิเลสเครื่องประกอบ ถูก

กิเลสเครื่องประกอบ ๔ อย่างประกอบไว้” ... “โลกสันนิวาสถูกกิเลสเครื่องร้อยรัด ๔ อย่างร้อยรัดไว้” ... “โลกสันนิวาสถือมั่นด้วยอุปาทาน ๔” ... “โลกสันนิวาสขึ้นสู่คติ ๕” ... “โลกสันนิวาสกำหนัดอยู่ด้วยกามคุณ ๕” ... “โลกสันนิวาสถูกนิวรณ์ ๕ ทับไว้” ... “โลกสันนิวาสวิวาทกันอยู่ด้วยมูลเหตุ วิวาท ๖”... “โลกสันนิวาสกำหนัด อยู่ด้วยกองตัณหา ๖” ... “โลกสันนิวาสถูกทิฏฐิ ๖ กลุ้มรุมแล้ว” ... “โลกสันนิวาสซ่านไปเพราะอนุสัย ๗” ... “โลกสันนิวาสถูกสังโยชน์ ๗ เกี่ยวคล้องไว้” ... “โลกสันนิวาสฟูขึ้นเพราะมานะ ๗” ... “โลกสันนิวาสเวียนอยู่เพราะโลกธรรม ๘” ... “โลกสันนิวาส เป็นผู้ดิ่งลงเพราะมิจฉัตตะ

๘” ... “โลกสันนิวาสประทุษร้ายกันเพราะบุรุษโทษ ๘” ... “โลกสันนิวาสมุ่งร้ายกันเพราะอาฆาตวัตถุ ๙” ... “โลกสันนิวาสพองขึ้น เพราะมานะ ๙” ... “โลกสันนิวาสกำหนัดอยู่เพราะธรรมอันมีตัณหาเป็นมูล ๙” ... “โลกสันนิวาสย่อมเศร้าหมองเพราะกิเลสวัตถุ ๑๐” ... “โลกสันนิวาสมุ่งร้ายกันเพราะอาฆาตวัตถุ ๑๐” ... “โลกสันนิวาสประกอบด้วยอกุศลกรรมบถ ๑๐” ... “โลกสันนิวาสถูกสังโยชน์ ๑๐ เกี่ยวคล้องไว้” ... “โลกสันนิวาสเป็นผู้ดิ่งลงเพราะมิจฉัตตะ ๑๐” ... “โลกสันนิวาสประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐” ... “โลกสันนิวาสประกอบด้วยสักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐” ... “โลกสันนิวาสต้องเนิ่นช้าเพราะตัณหาเครื่องให้เนิ่นช้า

๑๐๘”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงพิจารณาเห็นว่า “โลกสันนิวาสถูกทิฏฐิ ๖๒ กลุ้มรุม” จึงทรงแผ่พระมหากรุณาไปในหมู่สัตว์ว่า “ก็เราเป็นผู้ข้ามได้แล้ว แต่สัตว์โลกยังข้ามไม่ได้ เราเป็นผู้พ้นไปแล้ว แต่สัตว์โลกยังไม่พ้นไป เราทรมานได้แล้ว แต่สัตว์โลกยังทรมานไม่ได้ เราสงบแล้วแต่สัตว์โลกยังไม่สงบ เราเป็นผู้เบาใจแล้ว แต่สัตว์โลกยังไม่เบาใจ เราเป็นผู้ดับรอบแล้ว แต่สัตว์โลกยังไม่ดับรอบ ก็เราเป็นผู้ข้ามได้แล้วจะช่วยให้สัตว์โลกข้ามได้ด้วย เราเป็นผู้พ้นไปแล้วจะช่วยให้สัตว์โลกพ้นไปได้ด้วย เราทรมานได้แล้วจะช่วยให้สัตว์โลกทรมานได้ด้วย เราเป็นผู้สงบแล้วจะ

ช่วยให้สัตว์โลกสงบได้ด้วย เราเป็นผู้เบาใจแล้วจะช่วยให้สัตว์โลกเบาใจได้ด้วย เราเป็นผู้ดับรอบแล้วจะช่วยให้สัตว์โลกดับรอบได้ด้วย” พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้ว ทรงพิจารณาเห็นดังนี้ จึงทรงแผ่พระมหากรุณาไปในหมู่สัตว์ นี้ชื่อว่ามหากรุณาสมาปัตติญาณของพระตถาคต

จบ มหากรุณาญาณนิทเทสที่ ๗๑

๗๒-๗๓. สัพพัญญุตญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในธรรมทั้งปวง

{๒๘๖} [๒๘๖] สัพพัญญุตญาณของพระตถาคตเป็นไฉน

ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่ารู้สังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งปวง มิได้มีส่วนเหลือ ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น

ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่ารู้ธรรมส่วนอดีตทั้งหมด ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่ารู้ธรรมส่วนอนาคตทั้งหมด ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่ารู้ธรรมส่วนปัจจุบันทั้งหมด ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้นชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่ารู้จักขุและรูปทั้งหมดว่าอย่างนี้ ... รู้โสตะและเสียง ... รู้ฆานะและกลิ่น ... รู้ชิวหาและรส ... รู้กายและโผฏฐัพพะ ... รู้มโนและธรรมารมณ์ทั้งหมดว่าอย่างนี้ ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น