ผลญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

ความเห็นว่า สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์ นิโรธเป็นสุข

ชื่อว่าปัญญาที่ออกจากธรรมทั้งสอง ย่อมถูกต้องอมตบท

พระโยคาวจรผู้ฉลาดในความเป็นต่างกันและความ

เป็นอันเดียวกันแห่งวิโมกข์เหล่านั้น ย่อมรู้วิโมกขจริยา

(ความเป็นไปแห่งวิโมกข์) ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะทิฏฐิ

ต่าง ๆ เพราะความเป็นผู้ฉลาดในญาณทั้งสอง ฉะนี้แล

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในการออกและหลีกไปจากกิเลสขันธ์และสังขารนิมิตภายนอกทั้งสอง ชื่อว่ามัคคญาณ

จบ มัคคญาณนิทเทสที่ ๑๑

๑๒. ผลญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในผล

{๑๔๘} [๑๔๘] ปัญญาในการระงับประโยค ชื่อว่าผลญาณอย่างไร

ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ญาณที่ชื่อว่าสัมมาทิฏฐิเพราะอรรถว่าเห็น ย่อมออกจากมิจฉาทิฏฐิ จากเหล่ากิเลสอันเป็นไปตามมิจฉาทิฏฐินั้นจากขันธ์ทั้งหลาย และจากสรรพนิมิตภายนอก สัมมาทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นคุณชาติระงับประโยคที่ออกนั้น การระงับประโยคนั้นเป็นผลของมรรค

ญาณที่ชื่อว่าสัมมาสังกัปปะเพราะอรรถว่าดำริออกย่อมออก จากมิจฉาสังกัปปะ ...

ชื่อว่าสัมมาวาจาเพราะอรรถว่ากำหนดเอา ย่อมออกจากมิจฉาวาจา ...

ชื่อว่าสัมมากัมมันตะเพราะอรรถว่าเป็นสมุฏฐาน ย่อมออกจากมิจฉากัมมันตะ ...

ชื่อว่าสัมมาอาชีวะเพราะอรรถว่าขาวผ่อง ย่อมออกจากมิจฉาอาชีวะ ...

ชื่อว่าสัมมาวายามะเพราะอรรถว่าประคองไว้ ย่อมออกจากมิจฉาวายามะ ...

ชื่อว่าสัมมาสติเพราะอรรถว่าตั้งมั่น ย่อมออกจากมิจฉาสติ ...

ชื่อว่าสัมมาสมาธิเพราะอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมออกจากมิจฉาสมาธิจากเหล่ากิเลสที่เป็นไปตามมิจฉาสมาธินั้น จากขันธ์ทั้งหลาย และจากสรรพนิมิตภายนอก สัมมาสมาธิย่อมเกิดขึ้น เพราะเป็นคุณชาติระงับประโยคที่ออกนั้น การระงับประโยคนั้นเป็นผลของมรรค

{๑๔๙} [๑๔๙] ในขณะแห่งสกทาคามิมรรค ญาณที่ชื่อว่าสัมมาทิฏฐิเพราะอรรถว่าเห็น ... ชื่อว่าสัมมาสมาธิเพราะอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมออกจากกามราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัยส่วนหยาบ ๆ จากเหล่ากิเลสที่เป็นไปตามมิจฉาสมาธินั้น จากขันธ์ทั้งหลาย และจากสรรพนิมิตภายนอก สัมมาสมาธิย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นคุณชาติระงับประโยคที่ออกนั้น การระงับประโยคนั้นเป็นผลของมรรค{๑๕๐} [๑๕๐] ในขณะแห่งอนาคามิมรรค ญาณที่ชื่อว่าสัมมาทิฏฐิเพราะอรรถว่าเห็น ... ชื่อว่าสัมมาสมาธิเพราะอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมออกจากกามราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัยส่วนละเอียด ๆ จากเหล่ากิเลสที่เป็นไปตามมิจฉาสมาธินั้น จากขันธ์ทั้งหลาย และจาก

สรรพนิมิตภายนอก สัมมาสมาธิย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นคุณชาติระงับประโยคที่ออกนั้น การระงับประโยคที่ออกนั้นเป็นผลของมรรค

{๑๕๑} [๑๕๑] ในขณะแห่งอรหัตตมรรค ญาณชื่อว่าสัมมาทิฏฐิเพราะอรรถว่าเห็น ... ชื่อว่าสัมมาสมาธิเพราะอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมออกจากรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ ถีนมิทธะ อวิชชา ภวราคานุสัย มานานุสัย อวิชชานุสัย จากเหล่ากิเลสที่เป็นไปตามมิจฉาทิฏฐินั้น จากขันธ์ทั้งหลายและจากสรรพนิมิตภายนอก สัมมาสมาธิย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นคุณชาติระงับประโยคที่ออกนั้น การระงับประโยคที่ออกนั้นเป็นผลของมรรคชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการระงับประโยคชื่อว่าผลญาณ”

จบ ผลญาณนิทเทสที่ ๑๒

๑๓. วิมุตติญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในความหลุดพ้น

{๑๕๒} [๑๕๒] ปัญญาในการพิจารณาเห็นอุปกิเลสนั้น ๆ อันอริยมรรคนั้น ๆ ตัดได้แล้ว ชื่อว่าวิมุตติญาณอย่างไร

อุปกิเลส (สิ่งที่เข้าไปทำให้จิตเศร้าหมอง) แห่งจิตของตน คือ สักกา ทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย เป็นกิเลสอันโสดาปัตติมรรคตัดขาดดีแล้ว จิตที่หลุดพ้นจากอุปกิเลส ๕ ประการนี้ พร้อม