ปฏิสัมภิทาญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

๒๐ – ๒๔ ญาณปัญจกนิทเทส

แสดงญาณความรู้ห้าหมวด

{๑๘๕} [๑๘๕] ปัญญาอันรู้ยิ่ง ชื่อว่าญาตัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องกำหนดรู้ชื่อว่าตีรณัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องละ ชื่อว่าปริจจาคัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องเจริญชื่อว่าเอกรสัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องทำให้แจ้งชื่อว่าผัสสนัฏฐญาณอย่างไร

พระโยคาวจรรู้ยิ่งธรรมใด ๆ แล้ว เป็นอันรู้ธรรมนั้น ๆ แล้ว กำหนดรู้ธรรมใด ๆ แล้ว เป็นอันพิจารณาธรรมนั้น ๆ แล้ว ละธรรมใด ๆ แล้ว เป็นอันสละธรรมนั้น ๆ แล้ว เจริญธรรมใด ๆ แล้ว ธรรมนั้น ๆ ย่อมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ทำให้แจ้งธรรมใด ๆ แล้ว เป็นอันถูกต้องธรรมนั้น ๆ แล้วชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาอันรู้ยิ่ง ชื่อว่าญาตัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องกำหนดรู้ ชื่อว่าตีรณัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องละ ชื่อว่าปริจจาคัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องเจริญ ชื่อว่าเอกรสัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องทำให้แจ้ง ชื่อว่าผัสสนัฏฐญาณ”

จบ ญาณปัญจกนิทเทสที่ ๒๔

๒๕-๒๘. ปฏิสัมภิทาญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในปฏิสัมภิทา

{๑๘๖} [๑๘๖] ปัญญาในความต่างแห่งอรรถ ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งธรรม ชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งนิรุตติ ชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งปฏิภาณ ชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณอย่างไร

สัทธินทรีย์ชื่อว่าธรรม วิริยินทรีย์ชื่อว่าธรรม สตินทรีย์ชื่อว่าธรรม สมาธินทรีย์ชื่อว่าธรรม ปัญญินทรีย์ชื่อว่าธรรม ธรรมคือสัทธินทรีย์เป็นอย่างหนึ่ง ธรรมคือวิริยินทรีย์เป็นอย่างหนึ่ง ธรรมคือสตินทรีย์เป็นอย่างหนึ่ง ธรรมคือสมาธินทรีย์เป็นอย่างหนึ่ง ธรรมคือปัญญินทรีย์เป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้ธรรมต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้เฉพาะธรรมต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งธรรมจึงเรียกว่าธัมมปฏิสัมภิทาญาณ{๑๘๗} [๑๘๗] สภาพที่น้อมใจเชื่อชื่อว่าอรรถ สภาพที่ประคองไว้ชื่อว่าอรรถ สภาพที่เข้าไปตั้งไว้ชื่อว่าอรรถ สภาพที่ไม่ฟุ้งซ่านชื่อว่าอรรถ

สภาพที่เห็นชื่อว่าอรรถ สภาพที่น้อมใจเชื่อชื่อว่าอรรถเป็นอย่างหนึ่ง สภาพที่ประคองไว้ชื่อว่าอรรถเป็นอย่างหนึ่ง สภาพที่เข้าไปตั้งไว้ชื่อว่าอรรถเป็นอย่างหนึ่ง สภาพที่ไม่ฟุ้งซ่านชื่อว่าอรรถเป็นอย่างหนึ่ง สภาพที่เห็นชื่อว่าอรรถเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้อรรถต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้เฉพาะอรรถต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งอรรถจึงเรียกว่าอัตถปฏิสัมภิทาญาณ{๑๘๘} [๑๘๘] พยัญชนะ นิรุตติ(ภาษา) และคำพูดเพื่อแสดงธรรม ๕ ประการ พยัญชนะ นิรุตติ และคำพูดเพื่อแสดงอรรถ ๕ ประการ ธัมมนิรุตติเป็นอย่างหนึ่ง อัตถนิรุตติเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้นิรุตติต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้เฉพาะนิรุตติต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งนิรุตติจึงเรียกว่านิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ

{๑๘๙} [๑๘๙] ญาณในธรรม ๕ ในอรรถ ๕ ญาณในนิรุตติ ๑๐ ญาณในธรรมเป็นอย่างหนึ่ง ญาณในอรรถเป็นอย่างหนึ่ง ญาณในนิรุตติเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้ญาณต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้เฉพาะญาณต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งปฏิภาณจึงเรียกว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณ

{๑๙๐} [๑๙๐] สัทธาพละชื่อว่าธรรม วิริยพละชื่อว่าธรรม สติพละชื่อว่าธรรม สมาธิพละชื่อว่าธรรม ปัญญาพละชื่อว่าธรรม ธรรมคือสัทธาพละเป็นอย่างหนึ่ง ธรรมคือวิริยพละเป็นอย่างหนึ่ง ธรรมคือสติพละเป็นอย่างหนึ่ง ธรรมคือสมาธิพละเป็นอย่างหนึ่ง ธรรมคือปัญญาพละเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้ธรรมต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้ธรรมต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งธรรมจึงเรียกว่าธัมมปฏิสัมภิทาญาณ

{๑๙๑} [๑๙๑] สภาพอันไม่หวั่นไหวเพราะความเป็นผู้ไม่มีศรัทธาชื่อว่าอรรถ สภาพอันไม่หวั่นไหวเพราะความเกียจคร้านชื่อว่าอรรถ สภาพอันไม่หวั่นไหวเพราะความประมาทชื่อว่าอรรถ สภาพอันไม่หวั่นไหวเพราะความฟุ้งซ่านชื่อว่าอรรถ สภาพอันไม่หวั่นไหวเพราะอวิชชาชื่อว่าอรรถ อรรถคือสภาพอันไม่หวั่นไหวเพราะความเป็นผู้ไม่มีศรัทธาเป็นอย่างหนึ่ง อรรถคือสภาพอันไม่หวั่นไหวเพราะความเกียจคร้านเป็นอย่างหนึ่ง อรรถคือสภาพอันไม่หวั่นไหวเพราะความประมาทเป็นอย่างหนึ่ง อรรถคือสภาพอันไม่หวั่นไหวเพราะความฟุ้งซ่านเป็นอย่างหนึ่ง อรรถคือสภาพอันไม่หวั่นไหวเพราะอวิชชาเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้อรรถต่าง

ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใดเป็นอันรู้เฉพาะอรรถต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้นปัญญาในความต่างแห่งอรรถจึงเรียกว่าอัตถปฏิสัมภิทาญาณ{๑๙๒} [๑๙๒] พยัญชนะ นิรุตติ และคำพูด เพื่อแสดงธรรม ๕ ประการ พยัญชนะ นิรุตติ และคำพูดเพื่อแสดงอรรถ ๕ ประการ ธัมมนิรุตติเป็นอย่างหนึ่ง อัตถนิรุตติเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้นิรุตติต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้เฉพาะนิรุตติต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งนิรุตติจึงเรียกว่านิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ

{๑๙๓} [๑๙๓] ญาณในธรรม ๕ ประการ ญาณในอรรถ ๕ ประการ ญาณในนิรุตติ ๑๐ ประการ ญาณในธรรมเป็นอย่างหนึ่ง ญาณในอรรถเป็นอย่าง

หนึ่ง ญาณในนิรุตติเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้ญาณต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้เฉพาะญาณต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งปฏิภาณจึงเรียกว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณ

{๑๙๔} [๑๙๔] สติสัมโพชฌงค์เป็นธรรม ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นธรรม วิริยสัมโพชฌงค์เป็นธรรม ปีติสัมโพชฌงค์เป็นธรรม ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์เป็นธรรม สมาธิสัมโพชฌงค์เป็นธรรม อุเบกขาสัมโพชฌงค์เป็นธรรม ธรรมคือสติสัมโพชฌงค์เป็นอย่างหนึ่ง ... ธรรมคืออุเบกขาสัมโพชฌงค์เป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้ธรรมต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้เฉพาะธรรมต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งธรรมจึงเรียกว่าธัมมปฏิสัมภิทาญาณ{๑๙๕} [๑๙๕] สภาพที่ตั้งมั่นเป็นอรรถ สภาพที่เลือกเฟ้นเป็นอรรถ สภาพที่ประคองไว้เป็นอรรถ สภาพที่แผ่ซ่านไปเป็นอรรถ สภาพที่สงบเป็นอรรถ สภาพที่ไม่ฟุ้งซ่านเป็นอรรถ

สภาพที่พิจารณาหาทางเป็นอรรถ อรรถคือสภาพที่ตั้งมั่นเป็นอย่างหนึ่ง ... อรรถคือสภาพที่พิจารณาหาทางเป็นอย่าง หนึ่งพระโยคาวจรรู้อรรถต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้เฉพาะอรรถต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งอรรถจึงเรียกว่าอัตถปฏิสัมภิทาญาณ{๑๙๖} [๑๙๖] พยัญชนะ นิรุตติ และคำพูดเพี่อแสดงธรรม ๗ ประการ พยัญชนะ นิรุตติ และคำพูดเพี่อแสดงอรรถ ๗ ประการ ธัมมนิรุตติเป็นอย่างหนึ่ง อัตถนิรุตติเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้นิรุตติต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้เฉพาะนิรุตติต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งนิรุตติจึงเรียกว่านิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ

{๑๙๗} [๑๙๗] ญาณในธรรม ๗ ประการ ญาณในอรรถ ๗ ประการ ญาณในนิรุตติ ๑๔ ประการ ญาณในธรรมเป็นอย่างหนึ่ง ญาณในอรรถเป็น

อย่างหนึ่ง ญาณในนิรุตติเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้ญาณต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้เฉพาะญาณต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งปฏิภาณจึงเรียกว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณ

{๑๙๘} [๑๙๘] สัมมาทิฎฐิเป็นธรรม สัมมาสังกัปปะเป็นธรรม สัมมาวาจาเป็นธรรม สัมมากัมมันตะเป็นธรรม สัมมาอาชีวะเป็นธรรม สัมมาวายามะเป็นธรรม สัมมาสติเป็นธรรม สัมมาสมาธิเป็นธรรม ธรรมคือสัมมาทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง ... ธรรมคือสัมมาสมาธิเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้ธรรมต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้เฉพาะธรรมต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งธรรมจึงเรียกว่าธัมมปฏิสัมภิทาญาณ{๑๙๙} [๑๙๙] สภาพที่เห็นเป็นอรรถ สภาพที่ดำริเป็นอรรถ สภาพที่กำหนดเอาเป็นอรรถ สภาพที่เป็นสมุฏฐานเป็นอรรถ สภาพที่ขาวผ่องเป็นอรรถ สภาพที่ประคองไว้เป็นอรรถ สภาพที่ตั้งมั่นเป็นอรรถ

สภาพที่ไม่ฟุ้งซ่านเป็นอรรถ อรรถคือสภาพที่เห็นเป็นอย่างหนึ่ง ... อรรถคือสภาพที่ไม่ฟุ้งซ่านเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้อรรถต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใดเป็นอันรู้เฉพาะอรรถต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งอรรถจึงเรียกว่าอัตถปฏิสัมภิทาญาณ{๒๐๐} [๒๐๐] พยัญชนะ นิรุตติ และคำพูดเพื่อแสดงธรรม ๘ ประการ พยัญชนะ นิรุตติ และคำพูดเพื่อแสดงอรรถ ๘ ประการ ธัมมนิรุตติเป็นอย่างหนึ่ง อัตถนิรุตติเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้นิรุตติต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้เฉพาะนิรุตติต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งนิรุตติจึงเรียกว่านิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ

{๒๐๑} [๒๐๑] ญาณในธรรม ๘ ประการ ญาณในอรรถ ๘ ประการ ญาณในนิรุตติ ๑๖ ประการ ญาณในธรรมเป็นอย่างหนึ่ง ญาณในอรรถเป็นอย่างหนึ่ง

ญาณในนิรุตติเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้ญาณต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใดเป็นอันรู้เฉพาะญาณต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งปฏิภาณจึงเรียกว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณ

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในความต่างแห่งอรรถชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งธรรมชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งนิรุตติชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งปฏิภาณชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณ

จบ ปฏิสัมภิทาญาณนิทเทสที่ ๒๘

๒๙-๓๑. ญาณัตตยนิทเทส

แสดงญาณความรู้ ๓ อย่าง

{๒๐๒} [๒๐๒] ปัญญาในความต่างแห่งวิหารธรรม ชื่อว่าวิหารัฏฐญาณ ปัญญาในความต่างแห่งสมาบัติ ชื่อว่าสมาปัตติฏฐญาณ ปัญญาในความต่างแห่งวิหารสมาบัติ ชื่อว่าวิหารสมาปัตติฏฐญาณอย่างไร

พระโยคาวจรพิจารณาเห็นสังขารนิมิตโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีสังขารนิมิต สัมผัสถูกต้องแล้วซึ่งสังขารนิมิตด้วยญาณย่อมพิจารณาเห็นความเสื่อมไป วิหารธรรมนั้นชื่อว่าอนิมิตตวิหาร พิจารณาเห็นตัณหาอันเป็นที่ตั้งโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีสังขารนิมิต สัมผัสถูกต้องแล้วซึ่งตัณหาด้วยญาณย่อมพิจารณาเห็นความเสื่อมไป วิหารธรรมนั้นชื่อว่าอัปปณิหิตวิหาร พิจารณาเห็นความถือมั่นตัวตนโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีสังขารนิมิต สัมผัส