ญาณปัญจกนิทเทส เล่ม ๓๑

แยบคายโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมเกิดปราโมทย์ ... เมื่อมนสิการรูปโดยอุบายอันแยบคายโดยความเป็นทุกข์ ... ย่อมเกิดปราโมทย์ ... เมื่อมนสิการรูปโดยอุบายอันแยบคายโดยความเป็นอนัตตาย่อมเกิดปราโมทย์.. เมื่อมนสิการเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ...จักขุ ... ชราและมรณะโดยอุบายอันแยบคายโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมเกิดปราโมทย์ ... เมื่อมนสิการชราและมรณะโดยอุบายอันแยบคายโดยความเป็นทุกข์ ย่อมเกิดปราโมทย์ ... เมื่อมนสิการชราและมรณะโดยอุบายอันแยบคายโดยความเป็นอนัตตา ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อถึงความปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมได้เสวยสุข

ผู้มีความสุขจิตย่อมตั้งมั่น ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงด้วยจิตอันตั้งมั่นว่า “นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา” ธรรมอันมีโยนิโสมนสิการเป็นเบื้องต้น ๙ ประการนี้{๑๘๕} [๑๘๔] ความต่างมี ๙ ประการ คือความต่างแห่งผัสสะอาศัย ความต่างแห่งธาตุเกิดขึ้น ความต่างแห่งเวทนาอาศัยความต่างแห่งผัสสะเกิดขึ้น ความต่างแห่งสัญญาอาศัยความต่างแห่งเวทนาเกิดขึ้น ความต่างแห่งความดำริอาศัยความต่างแห่งสัญญาเกิดขึ้น ความต่างแห่งฉันทะอาศัยความต่างแห่งความดำริเกิดขึ้น ความต่างแห่งความเร่าร้อนอาศัยความต่างแห่งฉันทะเกิดขึ้น ความต่างแห่งการแสวงหาอาศัยความต่างแห่งความเร่าร้อนเกิดขึ้น ความต่างแห่งการได้อาศัยความต่างแห่งการแสวงหาเกิดขึ้น ความต่างมี ๙ ประการนี้

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการกำหนดธรรม ๙ ประการ ชื่อว่าธัมมนานัตตญาณ”

จบ ธัมมนานัตตญาณนิทเทสที่ ๑๙

๒๐ – ๒๔ ญาณปัญจกนิทเทส

แสดงญาณความรู้ห้าหมวด

{๑๘๕} [๑๘๕] ปัญญาอันรู้ยิ่ง ชื่อว่าญาตัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องกำหนดรู้ชื่อว่าตีรณัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องละ ชื่อว่าปริจจาคัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องเจริญชื่อว่าเอกรสัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องทำให้แจ้งชื่อว่าผัสสนัฏฐญาณอย่างไร

พระโยคาวจรรู้ยิ่งธรรมใด ๆ แล้ว เป็นอันรู้ธรรมนั้น ๆ แล้ว กำหนดรู้ธรรมใด ๆ แล้ว เป็นอันพิจารณาธรรมนั้น ๆ แล้ว ละธรรมใด ๆ แล้ว เป็นอันสละธรรมนั้น ๆ แล้ว เจริญธรรมใด ๆ แล้ว ธรรมนั้น ๆ ย่อมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ทำให้แจ้งธรรมใด ๆ แล้ว เป็นอันถูกต้องธรรมนั้น ๆ แล้วชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาอันรู้ยิ่ง ชื่อว่าญาตัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องกำหนดรู้ ชื่อว่าตีรณัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องละ ชื่อว่าปริจจาคัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องเจริญ ชื่อว่าเอกรสัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องทำให้แจ้ง ชื่อว่าผัสสนัฏฐญาณ”

จบ ญาณปัญจกนิทเทสที่ ๒๔

๒๕-๒๘. ปฏิสัมภิทาญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในปฏิสัมภิทา

{๑๘๖} [๑๘๖] ปัญญาในความต่างแห่งอรรถ ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งธรรม ชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งนิรุตติ ชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งปฏิภาณ ชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณอย่างไร