พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๕
วิมุตตกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๐๒๖–๑๐๒๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในวรรคที่ ๕มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๕ วิมุตตกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๔๘๕–๔๘๙
๕. ปัญจมวรรค
(๔๓) ๑. วิมุตติกถา
ว่าด้วยเรื่องวิมุตติ
{๑๐๒๖} [๔๑๘] สกวาทีถามว่า วิมุตติญาณชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ส. วิมุตติญาณทุกอย่างทั้งหมดชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิมุตติญาณชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ปัจจเวกขณญาณชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิมุตติญาณชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑วิมุตติญาณ ญาณรู้ถึงความหลุดพ้น ได้แก่ญาณ ๔ อย่าง คือ (๑) วิปัสสนาญาณ ญาณที่นับเข้าในวิปัสสนาหรือญาณที่จัดเป็นวิปัสสนา ๙ อย่าง มีอุทยัพพยานุปัสสนาญาณเป็นต้น ซึ่งจัดเป็นวิมุตติญาณ เพราะหลุดพ้นจากนิมิตและอารมณ์ว่าเที่ยงเป็นต้นและเพราะหลุดพ้นจากกิเลสคู่ปรับ หรือหลุดพ้นชั่วคราว หรือเรียกว่าตทังควิมุตติ (๒) มรรคญาณ ญาณในอริยมรรค ซึ่งจัดเป็นความหลุดพ้นจากกิเลสได้เด็ดขาด หรือเรียวก<*>ว่าสมุจเฉทวิมุตติ (๓) ผลญาณ ญาณในอริยผล ซึ่งจัดเป็นความหลุดพ้นที่เกิดจากความสงบระงับกิเลส หรือเรียกว่าปฏิปัสสัทธิวิมุตติ (๔) ปัจจเวกขณญาณ ญาณที่พิจารณารู้ถึงภาวะว่าหลุดพ้น (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๐๘)
- ๒ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะ ซึ่งมีความเห็นเกี่ยวกับวิมุตติญาณทั้ง ๔ อย่างโดยรวม ๆ ว่าหลุดพ้นแล้วทั้งนั้น (คือเป็นโลกุตตรวิมุตติทั้งหมด) ซึ่งผิดจากความเห็นในฝ่ายสกวาทีที่เห็นว่าผลญาณเท่านั้นเป็นวิมุตติที่หลุดพ้นแล้วอย่างแท้จริง วิมุตติญาณที่เหลือกล่าวไม่ได้ว่าเป็นวิมุตติหรือว่าไม่ใช่วิมุตติ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๐๘)
- เรียก - ผู้รวบรวม
ส. วิมุตติญาณของโคตรภูบุคคลชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๒๗} ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ญาณของพระโสดาบันเป็นญาณของผู้ถึง ผู้ได้เฉพาะ ผู้บรรลุ ผู้ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ญาณของพระสกทาคามีเป็นญาณของผู้ถึง ผู้ได้เฉพาะ ผู้บรรลุ ผู้ทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ญาณของพระอนาคามี เป็นญาณของบุคคลผู้ถึง ผู้ได้เฉพาะ ผู้บรรลุ ผู้ทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
- ๑โคตรภูบุคคล บุคคลผู้ครอบโคตร หมายถึงท่านผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาจิตที่มีกำลังถึงขั้นสูงสุดอันเป็นอนันตรปัจจัย (เหตุเกื้อหนุนลำดับถัดไป) แก่โสดาปัตติมรรคจิต (องฺ.นวก.อ. ๒๙๑) กล่าวคือ ผู้ตั้งอยู่ในญาณซึ่งเป็นลำดับที่จะถึงอริยมรรค ผู้มีจิตอยู่ในหัวเลี้ยวหัวต่อระหว่างความเป็นปุถุชนกับความเป็นอริยบุคคล (ดู อภิ.ปุ. (แปล) ๓๖/๑๐/๑๗๖ ประกอบ)
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ญาณของพระอรหันต์ชื่อว่าญาณของผู้ถึง ผู้ได้เฉพาะ ผู้บรรลุ ผู้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๒๘} [๔๑๙] ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยโสดาปัตติผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยสกทาคามิผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยอนาคามิผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยอรหัตตผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้วหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๒๙} [๔๒๐] ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยโสดาปัตติผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และวิมุตติญาณนั้นเป็นญาณของผู้บรรลุผลหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และวิมุตติญาณนั้นเป็นญาณของผู้บรรลุผลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยสกทาคามิผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และวิมุตติญาณนั้นเป็นญาณของผู้บรรลุผลหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และวิมุตติญาณนั้นเป็นญาณของผู้บรรลุผลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยอนาคามิผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และวิมุตติญาณนั้นเป็นญาณของผู้บรรลุผลหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และวิมุตติญาณนั้นเป็นญาณของผู้บรรลุผลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยอรหัตตผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และวิมุตติญาณนั้นเป็นญาณของผู้บรรลุผลหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และวิมุตติญาณนั้นเป็นญาณของผู้บรรลุผลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
จบ วิมุตตกถา
(๔๔) ๒. อเสกขญาณกถา
ว่าด้วยเรื่องพระเสกขะมีญาณของพระอเสกขะ
{๑๐๓๐} [๔๒๑] สกวาทีถามว่า พระเสกขะมีญาณของพระอเสกขะหรือ ?
ปรวาทีตอบว่า ถูกแล้ว
- ๑พระเสกขะ (หรือทั่วไปใช้ว่า พระเสขะ) หมายถึงภิกษุผู้ยังต้องศึกษาไตรสิกขา ได้แก่ พระอริยบุคคล ๗ เบื้องต้นในจำนวน ๘ คือ (๑) ท่านผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค (๒) ท่านผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลหรือท่านผู้เป็นพระโสดาบัน (๓) ท่านผู้ตั้งอยู่ในสกทาคามิมรรค (๔) ท่านผู้ตั้งอยู่ในสกทาคามิผลหรือท่านผู้เป็นพระสกทาคามี (๕) ท่านผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิมรรค (๖) ท่านผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผลหรือท่านผู้เป็นพระอนาคามี (๗) ท่านผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรค (นัย วิ.อ. ๑/๒๕๗, สํ.ส.อ. ๑๐๑, สํ.ม.อ. ๑๙๕1 องฺ.ทุก.อ. ๓๔, ขุ.ธ.อ. ๓/๒) ส่วน พระอเสกขะ (หรือ พระอเสขะ) หมายถึง พระผู้ไม่ต้องศึกษาในไตรสิกขาอีกต่อไป ได้แก่พระอรหันตขีณาสพ หรือพระอรหันต์
- ๒ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอุตตราปถกะ ซึ่งมีความเห็นว่าพระเสกขะสามารถมีญาณของพระอเสกขะได้ ดังเช่น ท่านพระอานนทเถระแม้เป็นพระเสกขะ แต่ก็สามารถรู้เรื่องของพระอเสกขะได้ดี (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๐๙)
จบ วิมุตตกถา