พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๕
ปัจจุปปันนญาณกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๐๗๓–๑๐๗๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๙/๑๐ ในวรรคที่ ๕มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๕ ปัจจุปปันนญาณกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๕๐๘–๕๑๐
(๕๑) ๙. ปัจจุปปันนญาณกถา
ว่าด้วยปัจจุปปันนญาณ
{๑๐๗๓} [๔๔๑] สกวาทีถามว่า ปัจจุปปันนญาณมีอยู่หรือ ?
ส. บุคคลรู้ญาณนั้นได้ด้วยปัจจุปปันนญาณนั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลรู้ญาณนั้นได้ด้วยปัจจุปปันนญาณนั้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลรู้ญาณนั้นว่าเป็นญาณได้ด้วยปัจจุปปันนญาณนั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลรู้ญาณนั้นว่าเป็นญาณได้ด้วยปัจจุปปันนญาณนั้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ญาณนั้นเป็นอารมณ์แห่งปัจจุปปันนญาณนั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ญาณนั้นเป็นอารมณ์แห่งปัจจุปปันนญาณนั้นหรือ ?'
ป. ถูกแล้ว
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะ ซึ่งมีความเห็นว่าปัจจุปปันนญาณ (ญาณที่หยั่งรู้อารมณ์ปัจจุบัน) สามารถรู้ปัจจุบันได้ทั้งหมดครบทั้ง ๓ ช่วง คือ ช่วงขณปัจจุบัน (คือช่วงที่จิตดวงหนึ่ง ๆ เกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป) ช่วงสันตติปัจจุบัน (คือช่วงที่จิตสืบต่อมาจากช่วงขณปัจจุบันประมาณ ๒ หรือ ๓ วิถีจิต) และช่วงอัทธานปัจจุบัน (คือช่วงเวลาที่ยาวออกไปจากช่วงขณปัจจุบันประมาณ ๔ วิถีจิต) เพราะยึดถือคำว่า ‘เมื่อพระโยคาวจรเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยงแล้ว แม้ญาณนั้นก็เป็นอันพระโยคาวจรได้เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยงด้วย’ ซึ่งต่างจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่เห็นว่าปัจจุปันนญาณสามารถหยั่งรู้ได้เฉพาะช่วงสันตติปัจจุบันกับอัทธานปัจจุบันเท่านั้น (นัย อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๑๔-๒๑๕)
ส. บุคคลถูกต้องผัสสะนั้นได้ด้วยผัสสะนั้น เสวยเวทนานั้นได้ด้วยเวทนานั้น จำสัญญานั้นได้ด้วยสัญญานั้น ตั้งเจตนานั้นได้ด้วยเจตนานั้น คิดจิตนั้นได้ด้วยจิตนั้น ตรึกวิตกนั้นได้ด้วยวิตกนั้น ตรองวิจารนั้นได้ด้วยวิจารนั้น ดื่มด่ำปีตินั้นได้ด้วยปีตินั้น ระลึกสตินั้นได้ด้วยสตินั้น ทราบชัดปัญญานั้นได้ด้วยปัญญานั้น ตัดขรรค์นั้นได้ด้วยขรรค์นั้น ถากขวานนั้นได้ด้วยขวานนั้น ถากผึ่งนั้นได้ด้วยผึ่งนั้น ถากมีดนั้นได้ด้วยมีดนั้น เย็บเข็มนั้นได้ด้วยเข็มนั้น ลูบคลำปลาย นิ้วมือนั้นได้ด้วยปลายนั้วมือนั้น ลูบคลำปลายจมูกนั้นได้ด้วยปลายจมูกนั้น ลูบคลำกระหม่อมนั้นได้ด้วยกระหม่อมนั้น ล้างคูถนั้นได้ด้วยคูถนั้น ล้างมูตรนั้นได้ด้วยมูตรนั้น ล้างนํ้าลายนั้นได้ด้วยนํ้าลายนั้น ล้างหนองนั้นได้ด้วยหนองนั้น ล้างเลือดนั้นได้ด้วยเลือดนั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น
{๑๐๗๔} [๔๔๒] ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “ญาณในปัจจุบันมีอยู่” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. เมื่อพระโยคาวจรเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยงแล้ว แม้ญาณนั้นก็เป็นอันพระโยคาวจรนั้นได้เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยงด้วยมิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว ?
ป. หากว่าเมื่อพระโยคาวจรเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยงแล้ว แม้ญาณนั้นก็เป็นอันพระโยคาวจรนั้นได้เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยงด้วย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงควรยอมรับว่า “ปัจจุปปันนญาณมีอยู่”
จบ ปัจจุปปันนญาณกถา
(๕๒) ๑๐. ผลญาณกถา
ว่าด้วยผลญาณ
{๑๐๗๕} [๔๔๓] สกวาทีถามว่า พระสาวกมีผลญาณหรือ ?
ส. พระสาวกประกาศคุณสมบัติแห่งผลได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. พระสาวกมีผลญาณหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. การกำหนดรู้ความยิ่งความหย่อนแห่งผล การกำหนดรู้ความยิ่งความหย่อนแห่งอินทรีย์ การกำหนดรู้ความยิ่งความหย่อนแห่งบุคคลของพระสาวกมีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. พระสาวกมีผลญาณหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. การบัญญัติขันธ์ การบัญญัติอายตนะ การบัญญัติธาตุ การบัญญัติสัจจะ การบัญญัติอินทรีย์ การบัญญัติบุคคลของพระสาวกมีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ... .
ส. พระสาวกมีผลญาณหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะ ซึ่งมีความเห็นว่าผลญาณ (ญาณหยั่งรู้ผลที่สัตว์จะพึงได้รับหรือบรรลุ) ก็มีอยู่ในหมู่พระสาวกเช่นเดียวกับที่มีอยู่ในพระพุทธเจ้า (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๑๕)
จบ ปัจจุปปันนญาณกถา