พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๓
ยถากัมมูปคตญาณกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๘๒๐–๘๒๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๙/๑๒ ในวรรคที่ ๓มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๓ ยถากัมมูปคตญาณกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๔๐๙–๔๑๒
(๒๙) ๙. ยถากัมมูปคตญาณกถา
ว่าด้วยเรื่องยถากัมมูปคตญาณเป็นอย่างเดียวกับทิพพจักขุ
{๘๒๐} [๓๗๗] สกวาทีถามว่า ยถากัมมูปคตญาณเป็นทิพพจักขุหรือ ?
ส. (ขณะที่)บุคคลทำความที่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมไว้ในใจ ย่อมเห็นรูปด้วยทิพพจักขุได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๘๒๑} ส. (ขณะที่)บุคคลทำความที่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมไว้ในใจ ย่อมเห็นรูปด้วยทิพพจักขุได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มีความประชุมแห่งผัสสะ ๒ อย่าง แห่งจิต ๒ ดวงหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๘๒๒} ส. ยถากัมมูปคตญาณเป็นทิพพจักขุหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลทำไว้ในใจว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย สัตว์เหล่านี้หนอ’ ทำไว้ในใจว่า ‘เป็นผู้ประกอบด้วยกายทุจริต’ ทำไว้ในใจว่า ‘เป็นผู้ประกอบด้วยวจีทุจริต’ ทำไว้ในใจว่า ‘เป็นผู้ประกอบด้วยมโนทุจริต’ ทำไว้ในใจว่า ‘เป็นผู้ว่าร้ายพระอริยะ’ ทำไว้ในใจว่า ‘เป็นมิจฉาทิฏฐิ’ ทำไว้ในใจว่า
- ๑ยถากัมมูปคตญาณ หมายถึงปัญญาหยั่งรู้ภาวะที่สัตว์เป็นไปตามกรรม (อภิ.ปญฺจ.อ. ๑๙๘)
- ๒ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะและสมิติยะ ซึ่งมีความเห็นว่า ยถากัมมูปคตญาณนั่นแหละคือทิพพจักขุ เพราะศึกษาพระสูตรที่ว่า “ย่อมเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ กำลังอุบัติ ... ด้วยทิพพจักขุอันบริสุทธิ์ล่วงจักขุวิสัยมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมด้วยประการฉะนี้” โดยไม่แยบคาย (อภิ.ปญฺจ.อ. ๑๙๘)
‘เป็นผู้ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ’ ทำไว้ในใจว่า ‘สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ ทำไว้ในใจว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ก็หรือสัตว์เหล่านี้’ ทำไว้ในใจว่า ‘เป็นผู้ประกอบด้วยกายสุจริต’ ทำไว้ในใจว่า ‘เป็นผู้ประกอบด้วยวจีสุจริต’ ทำไว้ในใจว่า ‘เป็นผู้ประกอบด้วยมโนสุจริต’ ทำไว้ในใจว่า ‘เป็นผู้ไม่ว่าร้ายพระอริยะ’ ทำไว้ในใจว่า ‘เป็นสัมมาทิฏฐิ’ ทำไว้ในใจว่า ‘เป็นผู้ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ’ และทำไว้ในใจว่า ‘สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ดังนี้ ย่อมเห็นรูปด้วยทิพพจักขุได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ยถากัมมูปคตญาณเป็นทิพพจักขุหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
{๘๒๓} ส. บุคคลทำไว้ในใจว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย สัตว์เหล่านี้หนอ’ ... ทำไว้ในใจว่า ‘สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ดังนี้ ย่อมเห็นรูปด้วยทิพพจักขุได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มีความประชุมแห่งผัสสะ ๒ อย่าง แห่งจิต ๒ ดวงหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๘๒๔} [๓๗๘] ส. ยถากัมมูปคตญาณเป็นทิพพจักขุหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลบางคนเป็นผู้ไม่มีทิพพจักขุ เป็นผู้ไม่ได้เฉพาะ ไม่บรรลุ ไม่ทำให้แจ้งซึ่งทิพพจักขุ แต่รู้ความที่สัตว์เป็นไปตามกรรมได้มีอยู่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าบุคคลบางคนเป็นผู้ไม่มีทิพพจักขุ เป็นผู้ไม่ได้เฉพาะ ไม่บรรลุ ไม่ทำให้แจ้งซึ่งทิพพจักขุ แต่รู้ความที่สัตว์เป็นไปตามกรรมได้มีอยู่ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ยถากัมมูปคตญาณเป็นทิพพจักขุ”{๘๒๕} ส. ยถากัมมูปคตญาณเป็นทิพพจักขุหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ท่านพระสารีบุตรรู้ความที่สัตว์เป็นไปตามกรรมหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าท่านพระสารีบุตรรู้ความที่สัตว์เป็นไปตามกรรม ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ยถากัมมูปคตญาณเป็นทิพพจักขุ”{๘๒๖} ส. ท่านพระสารีบุตรรู้ความที่สัตว์เป็นไปตามกรรมหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ท่านพระสารีบุตรมีทิพพจักขุหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๘๒๗} ส. ท่านพระสารีบุตรมีทิพพจักขุหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้ไว้ว่า
“เราไม่มีความปรารถนาเพื่อปุพเพนิวาสญาณ ทิพพจักขุญาณ เจโตปริยญาณ อิทธิวิธญาณ จุตูปปาตญาณ
- ๑เหตุที่สกวาทีถามเช่นนี้ เพราะภิกษุในนิกายต่าง ๆ บางพวกไม่รู้ว่าท่านพระสารีบุตรเถระไม่ใช้อภิญญาญาณเพราะมีความปรารถนาน้อย จึงเข้าใจว่าท่านไม่มีอภิญญาญาณ ฉะนั้น จึงถามปรวาทีนั้นผู้เข้าใจว่าท่านพระสารีบุตรไม่มีทิพพจักขุ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๑๙๘)
- ๒เราไม่มีความปราถนา ในที่นี้หมายถึงไม่มีความปรารถนาในการใช้ คือไม่จำเป็นต้องใช้ ไม่ใช่ไม่มีอภิญญาญาณตามที่ปรวาทีเข้าใจ ปรวาทีจึงมีความเห็นว่าท่านพระสารีบุตรมีแต่ยถากัมมูปคตญาณ แต่ไม่มีทิพพจักขุญาณ ซึ่งกล่าวขัดแย้งกัน (อภิ.ปญฺจ.อ. ๑๙๙)
ทิพพโสตญาณ อันเป็นธาตุบริสุทธิ์มาก่อนเลย” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ยถากัมมูปคตญาณเป็นทิพพจักขุ”
จบ ยถากัมมูปคตญาณกถา
(๓๐) ๑๐. สังวรกถา
ว่าด้วยเรื่องความสำรวมในหมู่เทวดา
{๘๒๘} [๓๗๙] สกวาทีถามว่า ความสำรวมมีอยู่ในหมู่เทวดาหรือ ?
ส. ความไม่สำรวมก็มีอยู่ในหมู่เทวดาหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๘๒๙} ส. ความไม่สำรวมไม่มีในหมู่เทวดาหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ความรู้แจ้งด้วยการระลึกชาติได้ ทิพพจักขุญาณ ความรู้แจ้งด้วยตาทิพย์ เจโตปริยญาณ ความรู้แจ้งที่กำหนดใจผู้อี่นได้ อิทธิวิธญาณ ความรู้แจ้งด้วยการแสดงฤทธิ์ต่างๆได้ จุตูปปาตญาณ ความรู้แจ้งจุติและอุบัติของสรรพสัตว์ ทิพพโสตญาณ ความรู้แจ้งด้วยหูทิพย์ (นัยขุ.เถร.อ. ๒/๔๔๓)
- ๒พึงดูเทียบใน ขุ.เถร. (แปล) ๒๖/๙๙๖/๕๖๑
- ๓ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะและสมิติยะ ซึ่งมีความเห็นว่า ในหมู่เทวดาตั้งแต่ชั้นดาวดึงส์ขึ้นไปมีความสำรวมด้วยการไม่ล่วงละเมิดศีล ๕ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๑๙๙) ซึ่งความจริง สกวาทีถามถึงสติสังวร ความสำรวมด้วยสติ คือ การมีสติยับยั้งชั่งใจไม่ล่วงละเมิด แต่ปรวาทีเข้าใจว่าการไม่ละเมิดศีล ๕ ของพวกเทวดาจัดเป็นความสำรวม
จบ ยถากัมมูปคตญาณกถา