อดีตขันธาติกถา เล่ม ๓๗

ในที่ใดไม่มีความเจริญแห่งสังขารทั้งหลาย ในที่นั้นย่อมไม่มีการเกิดในภพใหม่ต่อไป ในที่ใดไม่มีการเกิดในภพใหม่ต่อไป ในที่นั้นย่อมไม่มีชาติ ชรา มรณะต่อไป ในที่ใดไม่มีชาติ ชรา มรณะต่อไป เราเรียกที่นั้นว่า ‘ไม่มีความโศก ไม่มีธุลีกิเลส ไม่มีความคับแค้น’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าไม่มีความยินดี ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยากในผัสสาหารไซร้ ... ในมโนสัญเจตนาหารไซร้ ... ในวิญญาณาหารไซร้ ... เราเรียกที่นั้นว่า ‘ไม่มีความโศก ไม่มีธุลีกิเลส ไม่มีความคับแค้น” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “อนาคตมีอยู่”

จบ สัพพมัตถีติกถา

๖. อดีตขันธาทิกถา

ว่าด้วยการซักถามถึงกาลกับสภาวธรรม

๑. นสุตตสาธนะ

ว่าด้วยการไม่ยกพระสูตรขึ้นอ้าง

{๓๘๙} [๒๙๗] ปรวาทีถามว่า อดีตเป็นขันธ์หรือ

สกวาทีตอบว่า ถูกแล้ว

ป. อดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. อดีตเป็นอายตนะหรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. อดีตเป็นธาตุหรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. อดีตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะหรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๙๐} ป. อนาคตเป็นขันธ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. อนาคตเป็นอายตนะหรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. อนาคตเป็นธาตุหรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. อนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะหรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๙๑} ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อดีตเป็นขันธ์ อดีตมีอยู่หรือ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. ปัจจุบันเป็นอายตนะ ปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อดีตเป็นอายตนะ อดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. ปัจจุบันเป็นธาตุ ปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อดีตเป็นธาตุ อดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ ปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อดีตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ อดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๙๒} ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อนาคตเป็นขันธ์ อนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. ปัจจุบันเป็นอายตนะ ปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อนาคตเป็นอายตนะ อนาคตมีอยู่หรือ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. ปัจจุบันเป็นธาตุ ปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อนาคตเป็นธาตุ อนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ ปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้วฺ

ป. อนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ อนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๙๓} ป. อดีตเป็นขันธ์ อดีตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. อดีตเป็นอายตนะ อดีตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ปัจจุบันเป็นอายตนะ ปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. อดีตเป็นธาตุ อดีตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ปัจจุบันเป็นธาตุ ปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. อดีตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ อดีตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ ปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๙๔} ป. อนาคตเป็นขันธ์ อนาคตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. อนาคตเป็นอายตนะ ... อนาคตเป็นธาตุ ... อนาคตเป็นขันธ์ธาตุ และอายตนะ อนาคตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ ปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๙๕} ป. รูปอดีตเป็นขันธ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปอดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. รูปอดีตเป็นอายตนะหรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปอดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. รูปอดีตเป็นธาตุหรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปอดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. รูปอดีตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะหรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปอดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๙๖} ป. รูปอนาคตเป็นขันธ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปอนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. รูปอนาคตเป็นอายตนะหรือ ... รูปอนาคตเป็นธาตุ รูปอนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะหรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปอนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๙๗} ป. รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ รูปปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปอดีตเป็นขันธ์ รูปอดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. รูปปัจจุบันเป็นอายตนะ ... รูปปัจจุบันเป็นธาตุ ... รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ รูปปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปอดีตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ รูปอดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๙๘} ป. รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ รูปปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปอนาคตเป็นขันธ์ รูปอนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. รูปปัจจุบันเป็นอายตนะ ... รูปปัจจุบันเป็นธาตุ ... รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ รูปปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปอนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ รูปอนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๙๙} ป. รูปอดีตเป็นขันธ์ รูปอดีตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ รูปปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. รูปอดีตเป็นอายตนะ ... รูปอดีตเป็นธาตุ ... รูปอดีตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ รูปอดีตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ รูปปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. รูปอนาคตเป็นขันธ์ รูปอนาคตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ รูปปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. รูปอนาคตเป็นอายตนะ ... รูปอนาคตเป็นธาตุ ... รูปอนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ รูปอนาคตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ รูปปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๔๐๐} ป. เวทนาอดีต ... สัญญาอดีต ... สังขารอดีต ... วิญญาณอดีตเป็นขันธ์หรือส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณอดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. วิญญาณอดีตเป็นอายตนะ ... วิญญาณอดีตเป็นธาตุ ... วิญญาณอดีตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะหรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณอดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๔๐๑} ป. วิญญาณอนาคตเป็นขันธ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณอนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. วิญญาณอนาคตเป็นอายตนะ ... วิญญาณอนาคตเป็นธาตุ ... วิญญาณอนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะหรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณอนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๔๐๒} ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ วิญญาณปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณอดีตเป็นขันธ์ วิญญาณอดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นอายตนะ ... วิญญาณปัจจุบันเป็นธาตุ ... วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ วิญญาณปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณอดีตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ วิญญาณอดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๔๐๓} ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ วิญญาณปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณอนาคตเป็นขันธ์ วิญญาณอนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นอายตนะ ... วิญญาณปัจจุบันเป็นธาตุ ... วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ วิญญาณปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณอนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ วิญญาณอนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๔๐๔} ป. วิญญาณอดีตเป็นขันธ์ วิญญาณอดีตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ วิญญาณปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. วิญญาณอดีตเป็นอายตนะ ... วิญญาณอดีตเป็นธาตุ ... วิญญาณอดีตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ วิญญาณอดีตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ธาตุและอายตนะ วิญญาณปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๔๐๕} ป. วิญญาณอนาคตเป็นขันธ์ วิญญาณอนาคตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ วิญญาณปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. วิญญาณอนาคตเป็นอายตนะ ... วิญญาณอนาคตเป็นธาตุ ... วิญญาณอนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ และอายตนะ วิญญาณอนาคตไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุและอายตนะ วิญญาณปัจจุบันไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

๒. สุตตสาธนะ

ว่าด้วยการยกพระสูตรขึ้นอ้าง

{๔๐๖} [๒๙๘] ส. ท่านไม่ยอมรับว่า “ขันธ์ ธาตุ อายตนะที่เป็นอดีตและอนาคตเหล่านี้ไม่มีอยู่” หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิถีแห่งภาษา ๑ วิถีแห่งชื่อ ๑ วิถีแห่งบัญญัติ ๑ ... อันสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนไม่คัดค้านแล้ว ...” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ขันธ์ ธาตุ อายตนะที่เป็นอดีตและอนาคตเหล่านี้ก็ไม่มีอยู่”

{๔๐๗} ป. ขันธ์ ธาตุ อายตนะที่เป็นอดีตและอนาคตเหล่านี้ไม่มีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ รูปอดีต รูปอนาคต รูปปัจจุบัน ... นี้เรียกว่ารูปขันธ์ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ วิญญาณอดีต วิญญาณอนาคต วิญญาณปัจจุบัน ... นี้เรียกว่าวิญญาณขันธ์’’ ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ขันธ์ ธาตุ อายตนะที่เป็นอดีตและอนาคตเหล่านี้ไม่มีอยู่”

จบ อดีตขันธาทิกถา

๗. เอกัจจมัตถีติกถา

ว่าด้วยการซักถามถึงสภาวะบางอย่างมีอยู่เป็นต้น

๑. อตีตาทิเอกัจจกถา

ว่าด้วยสภาวธรรมบางอย่างที่เป็นอดีตเป็นต้น

{๔๐๘} [๒๙๙] สกวาทีถามว่า อดีตมีอยู่หรือ ?

ปรวาทีตอบว่า อดีตบางอย่างมีอยู่ อดีตบางอย่างไม่มีอยู่

ส. อดีตบางอย่างดับไปแล้ว บางอย่างยังไม่ดับไป บางอย่างปราศไปแล้ว บางอย่างยังไม่ปราศไป บางอย่างสิ้นไปแล้ว บางอย่างยังไม่สิ้นไป บางอย่างสาบสูญไปแล้ว บางอย่างยังไม่สาบสูญไปหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...