อดีตขันธาติกถา เล่ม ๓๗

อตีตขันธาติกถา

[๓๘๙] ปรวาที อดีตเป็นขันธ์ หรือ ?

สกวาที ถูกแล้ว.

ป. อดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. อดีตเป็นอายตนะ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. อดีตเป็นธาตุ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. อดีตเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๓๙๐] ป. อนาคตเป็นขันธ์ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อนาคตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ป. อนาคตเป็นอายตนะ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อนาคตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. อนาคตเป็นธาตุ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อนาคตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ป. อนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อนาคตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๓๙๑] ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ปัจจุบันมีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อดีตเป็นขันธ์ อดีตมีอยู่ หรือ ?

ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. ปัจจุบันเป็นอายตนะ ปัจจุบันมีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อดีตเป็นอายตนะ อดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. ปัจจุบันเป็นธาตุ ปัจจุบันมีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อดีตเป็นธาตุ อดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ ปัจจุบันมีอยู่

หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อดีตเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ อดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๓๙๒] ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ปัจจุบันมีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อนาคตเป็นขันธ์ อนาคตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. ปัจจุบันเป็นอายตนะ ปัจจุบันมีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อนาคตเป็นอายตนะ อนาคตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. ปัจจุบันเป็นธาตุ ปัจจุบันมีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. อนาคตเป็นธาตุ อนาคตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ ปัจจุบันมีอยู่

หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ป. อนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ อนาคตมีอยู่

หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๓๙๓] ป. อดีตเป็นขันธ์ อดีตไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ปัจจุบันไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. อดีตเป็นอายตนะ อดีตไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. ปัจจุบันเป็นอายตนะ ปัจจุบันไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. อดีตเป็นธาตุ อดีตไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. ปัจจุบันเป็นธาตุ ปัจจุบันไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ป. อดีตเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ อดีตไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ ปัจจุบันไม่

มีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๓๙๔] ป. อนาคตเป็นขันธ์ อนาคตไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. ปัจจุบันขันธ์ ปัจจุบันไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ป. อนาคตเป็นอายตนะ ฯ ล ฯ อนาคตเป็นธาตุ

ฯลฯ อนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ อนาคต

ไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. ปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ ปัจจุบันไม่

มีอยู่หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๓๙๕] ป. รูปอดีตเป็นขันธ์ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปอดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. รูปอดีตเป็นอายตนะ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปอดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ป. รูปอดีตเป็นธาตุ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปอดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ป. รูปอดีต เป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปอดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๓๙๖] ป. รูปอนาคตเป็นขันธ์ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปอนาคตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ป. รูปอนาคตเป็นอายตนะหรือ ฯลฯ รูปอนาคต

เป็นธาตุหรือ ฯลฯ รูปอนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ

อายตนะ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปอนาคตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๓๙๗] ป. รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ รูปปัจจุบันมีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปอดีตเป็นขันธ์ รูปอดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ป. รูปปัจจุบันเป็นอายตนะ ฯลฯ รูปปัจจุบันเป็น

ธาตุ ฯลฯ รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ

รูปปัจจุบันมีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปอดีตเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูปอดีตมีอยู่

หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๓๙๘] ป. รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ รูปปัจจุบันมีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปอนาคตเป็นขันธ์ รูปอนาคตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. ปัจจุบันเป็นอายตนะ ฯ ล ฯ รูปปัจจุบันเป็นธาตุ

ฯ ล ฯ รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ

รูปปัจจุบันมีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปอนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูปอนาคต

มีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๓๙๙] ป. รูปอดีตเป็นขันธ์ รูปอดีตไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ รูปปัจจุบันไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. รูปอดีตเป็นอายตนะ ฯ ล ฯ รูปอดีตเป็นธาตุ

ฯ ล ฯ รูปอดีตเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูป

อดีตไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูปปัจจุบัน

ไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. รูปอนาคตเป็นขันธ์ รูปอนาคตไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ รูปปัจจุบันไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. รูปอนาคตเป็นอายตนะ ฯ ล ฯ รูปอนาคตเป็น

ธาตุ ฯ ล ฯ รูปอนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ

รูปอนาคตไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. รูปปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูปปัจจุบัน

ไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๔๐๐] ป. เวทนาอดีต ฯ ล ฯ สัญญาอดีต ฯลฯ สังขาร-

อดีต ฯลฯ วิญญาณอดีตเป็นขันธ์ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. วิญญาณอดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. วิญญาณอดีตเป็นอายตนะ ฯ ล ฯ วิญญาณอดีต

เป็นธาตุ ฯลฯ วิญญาณอดีตเป็นขันธ์ ธาตุ

อายตนะ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. วิญญาณอดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๔๐๑] ป. วิญญาณอนาคตเป็นขันธ์ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. วิญญาณอนาคตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. วิญญาณอนาคตเป็นอายตนะ ฯลฯ วิญญาณ

อนาคตเป็นธาตุ ฯลฯ วิญญาณอนาคตเป็น

ขันธ์ ธาตุ อายตนะ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. วิญญาณอนาคตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๔๐๒] ส. วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ วิญญาณปัจจุบันมีอยู่

หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. วิญญาณอดีตเป็นขันธ์ วิญญาณอดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นอายตนะ ฯลฯ วิญญาณ

ปัจจุบันเป็นธาตุ ฯ ล ฯ วิญญาณปัจจุบันเป็น

ขันธ์ ธาตุ อายตนะวิญญาณปัจจุบันมีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. วิญญาณอดีตเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ วิญญาณ

อดีตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๔๐๓] ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ วิญญาณปัจจุบันมีอยู่

หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณอนาคตเป็นขันธ์ วิญญาณอนาคตมีอยู่

หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นอายตนะ ฯลฯ วิญญาณ

ป. ปัจจุบันเป็นธาตุ ฯลฯ วิญญาณปัจจุบันเป็น

ขันธ์ ธาตุ อายตนะ วิญญาณปัจจุบันมีอยู่หรือ

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณอนาคตเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ วิญ-

อนาคตมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๔๐๔] ป. วิญญาณอดีตเป็นขันธ์ วิญญาณอดีตไม่มีอยู่

หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ วิญญาณปัจจุบันไม่มี-

อยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ป. วิญญาณอดีตเป็นอายตนะ ฯลฯ วิญญาณอดีต

เป็นธาตุ ฯ ล ฯ วิญญาณอดีตเป็นขันธ์ ธาตุ

อายตนะ วิญญาณอดีตไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ วิญ-

ญาณปัจจุบันมีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๔๐๕] ป. วิญญาณอนาคตเป็นขันธ์ วิญญาณอนาคตไม่มี

อยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ วิญญาณปัจจุบันไม่มี

อยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ป. วิญญาณอนาคตเป็นอายตนะ ฯ ล ฯ วิญญาณ

อนาคตเป็นธาตุ ฯลฯ วิญญาณอนาคตเป็นขันธ์

ธาตุ อายตนะ วิญญาณอนาคตไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. วิญญาณปัจจุบันเป็นขันธ์ ธาตุ อายตนะ วิญ-

ญาณปัจจุบันไม่มีอยู่ หรือ ?

ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๔๐๖] ส. ไม่พึงกล่าว่า ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ที่เป็นอดีต

และอนาคตเหล่านี้ ไม่มีอยู่เลย หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย ครรลองแห่งภาษา ครรลองแห่งชื่อ ครรลองแห่งบัญญัติสามประการนี้ อันสมณพราหมณ์ผู้รู้ทั้งหลาย ไม่ลบล้าง ไม่เคยลบล้าง ไม่รังเกียจอยู่ จักไม่รังเกียจ มิได้คัดค้าน ฯลฯ ดังนี้เป็นสูตรมีอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. ถ้าอย่างนั้น ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ที่เป็นอดีต

และอนาคตเหล่านี้ ก็ไม่มีอยู่น่ะสิ.

[๔๐๗] ป. ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ที่เป็นอดีตและอนาคต

เหล่านี้ ไม่มีอยู่เลย หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน ฯลฯ

นี้เรียกว่ารูปขันธ์ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ฯลฯ สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ฯลฯ สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ฯลฯ วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน ฯลฯ นี้เรียกว่า วิญ-

ญาณขันธ์ ดังนี้ เป็นสูตรมีอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. ถ้าอย่างนั้นก็ไม่พึงกล่าวว่า ขันธ์ ธาตุ อายตนะ

ที่เป็นอดีตและอนาคตเหล่านี้ ไม่มีอยู่เลยน่ะสิ.

อตีตขันธาติกถา จบ

อรรถกถาอตีตังขันธาติอาทิกถา๑

ว่าด้วยอดีตขันธ์เป็นต้น

บัดนี้ ชื่อว่า เรื่องอดีตเป็นขันธ์เป็นต้น. ในปัญหานั้น คำถามว่า " อดีตเป็นขันธ์ " เป็นต้น เป็นของปรวาทีผู้ปรารถนาซึ่งความมีอยู่แห่งขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอดีตและอนาคต เพราะความไม่เว้นจากความเป็นขันธ์ เป็นต้น. คำรับรองว่า ใช่ เป็นของสกวาที เพราะความที่ขันธ์เป็นอดีตก็สงเคราะห์เป็นขันธ์. คำถามของปรวาทีอีกว่า" อดีต (ขันธ์) มีอยู่หรือ ?". คำปฏิเสธเป็นของสกวาที เพราะความที่อดีตขันธ์ ท่านปฏิเสธคำว่ามีอยู่ ด้วยพระสูตรอันเป็นครรลองแห่งภาษา. ในคำถามว่าด้วย อายตนะ และ ธาตุ ก็ดี ในปัญหาว่าด้วยอนาคต ก็ดี ในปัญหาแห่ง อนาคต โดยอนุโลมและปฏิโลมอันเทียบเคียงกับ ปัจจุบัน ก็ดี ในปัญหาว่าด้วยคำเป็นต้นว่า รูปอดีตเป็นขันธ์ก็ดี บัณฑิตพึงทราบเนื้อความโดยอุบายนี้แล.

๑. บาลีเป็นอตีตขันธาติกถา.

อนึ่ง ในการชำระพระสูตร คำถามว่า "ไม่พึงกล่าวว่า" เป็นของสกวาที. บรรดาคำเหล่านั้น คำว่า " ขันธ์เป็นต้นเหล่านี้ ไม่มีอยู่เลยหรือ ?" อธิบายว่า ธรรมทั้งหลายเหล่านั้น ไม่มีหรือ ? เมื่อความเป็นขันธ์เป็นต้นมีอยู่ ปรวาทีผู้ไม่ปรารถนาความไม่มีแห่งอดีตและอนาคตเหล่านั้น จึงตอบรับรองว่า ใช่. ลำดับนั้น สกวาทีจึงนำพระสูตรมา เพื่อชำระความที่ขันธ์อันเป็นอดีตและอนาคตเหล่านั้นเป็นสภาพที่ไม่มีอยู่. แม้คำถามที่ ๒ ก็เป็นของปรวาที. คำรับรองเป็นของสกวาที.

การนำพระสูตรมาเป็นของปรวาที. ก็การนำพระสูตรมานั้น ย่อมสำเร็จซึ่งความที่อดีตและอนาคตธรรมเหล่านั้นเป็นขันธ์เป็นต้น แต่ไม่สำเร็จซึ่งความที่ธรรมเหล่านั้นว่ามีอยู่ ดังนี้ เพราะฉะนั้นแม้ปรวาทีนำพระ-สูตรมาแล้ว ก็ไม่เป็นเช่นกับที่นำมานั่นแหละ ดังนี้แล.

อรรถกถาอตีตังขันธาติอาทิกถา จบ

เอกัจจมัตถีติกถา

[๔๐๘] สกวาที อดีตมีอยู่ หรือ ?

ปรวาที อดีตบางอย่างมีอยู่ อดีตบางอย่างไม่มีอยู่.

ส. อดีตบางอย่างดับไปแล้ว บางอย่างยังไม่ดับไป

บางอย่างปราศไปแล้ว บางอย่างยังไม่ปราศไป บางอย่างอัสดงคตแล้วบางอย่างยังไม่อัสดงคต บางอย่างสาปสูญไปแล้ว บางอย่างยังไม่สาบสูญไป หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๔๐๙] ส. อดีตบางอย่างมีอยู่ บางอย่างไม่มีอยู่ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. ธรรมอันยังไม่ให้ผลที่เป็นอดีต บางอย่างมีอยู่

บางอย่างไม่มีอยู่ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๔๑๐] ส. อดีตบางอย่างมีอยู่ บางอย่างไม่มีอยู่ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. ธรรมอันให้ผลแล้วที่เป็นอดีต บางอย่างมีอยู่

บางอย่างไม่มีอยู่ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ