สัพพมัตถีติกถา เล่ม ๓๗

๕. สัพพมัตถีติกถา

ว่าด้วยสิ่งทั้งปวงมีอยู่

๑. วาทยุติ

ว่าด้วยหลักการใช้วาทะ

{๓๐๑} [๒๘๒] สกวาทีถามว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ ?

ปรวาทีตอบว่า ถูกแล้ว

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในสรีระทั้งปวงหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในกาลทั้งปวงหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่โดยอาการทั้งปวงหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในธรรมทั้งปวงหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งทั้งปวงชื่อว่ามีอยู่เพราะท่านเข้าใจว่าไม่ประกอบกันหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. แม้สิ่งที่ไม่มีก็ชื่อว่ามีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ความเห็นอย่างนี้ว่า “ความเห็นที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงมีอยู่’ ดังนี้ เป็นมิจฉาทิฏฐิ” และว่า “ความเห็นนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ” ดังนี้ ก็มีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ... (ย่อ)

จบ วาทยุติ

๒. กาลสังสันทนะ

ว่าด้วยการสนทนาในเรื่องกาล

{๓๐๒} [๒๘๓] ส. อดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อดีตดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว สิ้นไปแล้ว สาบสูญไปแล้วมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าอดีตดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว สิ้นไปแล้ว สาบสูญไปแล้ว ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “อดีตมีอยู่”{๓๐๓} ส. อนาคตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อนาคตยังไม่เกิด ยังไม่มี ยังไม่เกิดพร้อม ยังไม่บังเกิด ยังไม่บังเกิดเฉพาะ ยังไม่ปรากฏมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าอนาคตยังไม่เกิด ยังไม่มี ยังไม่เกิดพร้อม ยังไม่บังเกิด ยังไม่บังเกิดเฉพาะ ยังไม่ปรากฏ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “อนาคตมีอยู่”{๓๐๔} ส. ปัจจุบันมีอยู่ ปัจจุบันยังไม่ดับไป ยังไม่ปราศไป ยังไม่แปรไป ยังไม่สิ้นไป ยังไม่สาบสูญไปหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อดีตมีอยู่. อดีตยังไม่ดับ ยังไม่ปราศไป ยังไม่แปรไป ยังไม่สิ้นไป ยังไม่สาบสูญไปหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๐๕} ส. ปัจจุบันมีอยู่ ปัจจุบันเกิดแล้ว มีแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดเฉพาะแล้ว ปรากฏแล้วหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อนาคตมีอยู่ อนาคตเกิดแล้ว มีแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดเฉพาะแล้ว ปรากฏแล้วหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๐๖} ส. อดีตมีอยู่ อดีตดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว สิ้นไปแล้ว สาบสูญไปแล้วหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ปัจจุบันมีอยู่ ปัจจุบันดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว สิ้นไปแล้ว สาบสูญไปแล้วหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๐๗} ส. อนาคตมีอยู่ อนาคตยังไม่เกิด ยังไม่มี ยังไม่เกิดพร้อม ยังไม่บังเกิด ยังไม่บังเกิดเฉพาะ ยังไม่ปรากฏหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ปัจจุบันมีอยู่ ปัจจุบันยังไม่เกิด ยังไม่มี ยังไม่เกิดพร้อม ยังไม่บังเกิด ยังไม่บังเกิดเฉพาะ ยังไม่ปรากฏหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๐๘} [๒๘๔] ส. รูปอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปอดีตดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว สิ้นไปแล้ว สาบสูญไปแล้ว มิใช่หรือ ?.

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่ารูปอดีตดับแล้ว ... สาบสูญไปแล้ว ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “รูปอดีตมีอยู่”

{๓๐๙} ส. รูปอนาคตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปอนาคตยังไม่เกิด ยังไม่มี ยังไม่เกิดพร้อม ยังไม่บังเกิด ยังไม่บังเกิดเฉพาะ ยังไม่ปรากฏ มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่ารูปอนาคตยังไม่เกิด ... ยังไม่ปรากฏ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “รูปอนาคตมีอยู่”{๓๑๐} ส. รูปปัจจุบันมีอยู่ รูปปัจจุบันยังไม่ดับไป ยังไม่ปราศไป ยังไม่แปรไป ยังไม่สิ้นไป ยังไม่สาบสูญไปหรือป. ถูกแล้ว

ส. รูปอดีตมีอยู่ รูปอดีตยังไม่ดับไป ยังไม่ปราศไป ยังไม่แปรไป ยังไม่สิ้นไป ยังไม่สาบสูญไปหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๑๑} ส. รูปปัจจุบันมีอยู่ รูปปัจจุบันเกิดแล้ว มีแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดเฉพาะแล้ว ปรากฏแล้วหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปอนาคตมีอยู่ รูปอนาคตเกิดแล้ว มีแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดเฉพาะแล้ว ปรากฏแล้วหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๑๒} ส. รูปอดีตมีอยู่ รูปอดีตดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว สิ้นไปแล้ว สาบสูญไปแล้วหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปปัจจุบันมีอยู่ รูปปัจจุบันดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว สิ้นไปแล้ว สาบสูญไปแล้วหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๑๓} ส. รูปอนาคตมีอยู่ รูปอนาคตยังไม่เกิด ยังไม่มี ยังไม่เกิดพร้อม ยังไม่บังเกิด ยังไม่บังเกิดเฉพาะ ยังไม่ปรากฏหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปปัจจุบันมีอยู่ รูปปัจจุบันยังไม่เกิดยังไม่มียังไม่เกิดพร้อม ยังไม่บังเกิด ยังไม่บังเกิดเฉพาะ ยังไม่ปรากฏหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๑๔} ส. เวทนาอดีตมีอยู่ ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณอดีตมีอยู่หรือ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วิญญาณอดีตดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว สิ้นไปแล้ว สาบสูญไปแล้วมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าวิญญาณอดีตดับไปแล้ว ... สาบสูญไปแล้ว ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “วิญญาณอดีตมีอยู่”{๓๑๕} ส. วิญญาณอนาคตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วิญญาณอนาคตยังไม่เกิด ยังไม่มี ยังไม่เกิดพร้อม ยังไม่บังเกิด ยังไม่บังเกิดเฉพาะ ยังไม่ปรากฏมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าวิญญาณอนาคตยังไม่เกิด ... ยังไม่ปรากฏ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “วิญญาณอนาคตมีอยู่”{๓๑๖} ส. วิญญาณปัจจุบันมีอยู่ วิญญาณปัจจุบันยังไม่ดับไป ... ยังไม่สาบสูญไปหรือ

ป. ถูกแล้ว

ส. วิญญาณอดีตมีอยู่ วิญญาณอดีตยังไม่ดับไป ... ยังไม่สาบสูญไปหรือ

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๑๗} ส. วิญญาณปัจจุบันมีอยู่ วิญญาณปัจจุบันเกิดแล้ว มีแล้ว ปรากฏแล้วหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วิญญาณอนาคตมีอยู่ วิญญาณอนาคตเกิดแล้ว ... ปรากฏแล้วหรือ

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๑๘} ส. วิญญาณอดีตมีอยู่ วิญญาณอดีตดับไปแล้ว ... สาบสูญไปแล้วหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วิญญาณปัจจุบันมีอยู่ วิญญาณปัจจุบันดับไปแล้ว ... สาบสูญไปแล้วหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๑๙} ส. วิญญาณอนาคตมีอยู่ วิญญาณอนาคตยังไม่เกิด ... ยังไม่ปรากฏหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วิญญาณปัจจุบันมีอยู่ วิญญาณปัจจุบันยังไม่เกิด ยังไม่มี ... ยังไม่ปรากฏหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๒๐} [๒๘๕] ส. บัญญัติว่าปัจจุบันหรือว่ารูปก็ดี ว่ารูปหรือว่าปัจจุบันก็ดี เพ่งถึงรูปปัจจุบันอันเป็นส่วนรวม บัญญัติทั้งสองนี้ก็อย่างเดียวกัน มีอรรถอันเดียวกัน เสมอกัน เท่ากัน เหมือนกันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปปัจจุบันเมื่อดับไป ย่อมละความเป็นปัจจุบันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ย่อมละความเป็นรูปหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๒๑} ส. บัญญัติว่าปัจจุบันหรือว่ารูปก็ดี ว่ารูปหรือว่าปัจจุบันก็ดี เพ่งถึงรูปปัจจุบันอันเป็นส่วนรวม บัญญัติทั้งสองนี้ก็อย่างเดียวกัน มีอรรถอันเดียวกัน เสมอกัน เท่ากัน เหมือนกันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปปัจจุบันเมื่อดับไป ย่อมไม่ละความเป็นรูปหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ย่อมไม่ละความเป็นปัจจุบันหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. บัญญัติว่าขาวหรือว่าผ้าก็ดี ว่าผ้าหรือว่าขาวก็ดี เพ่งถึงผ้าขาวอันเป็นส่วนรวม บัญญัติทั้งสองนี้ก็อย่างเดียวกัน มีอรรถอันเดียวกัน เสมอกัน เท่ากัน เหมือนกันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ผ้าขาวเมื่อถูกย้อม ย่อมละความเป็นผ้าขาวหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ย่อมละความเป็นผ้าหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. บัญญัติว่าขาวหรือว่าผ้าก็ดี ว่าผ้าหรือว่าขาวก็ดี เพ่งถึงผ้าขาวอันเป็นส่วนรวม บัญญัติทั้งสองนี้ก็อย่างเดียวกัน มีอรรถอันเดียวกัน เสมอกัน เท่ากัน เหมือนกันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ผ้าขาวเมื่อถูกย้อม ย่อมไม่ละความเป็นผ้าหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ย่อมไม่ละความเป็นผ้าขาวหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๒๒} [๒๘๖] ส. รูปย่อมไม่ละความเป็นรูปหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปเที่ยง ยั่งยืน คงทน มีอันไม่แปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. เพราะรูปย่อมไม่ละความเป็นรูป ฉะนั้น รูปจึงชื่อว่าไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่คงทน มีอันแปรไปเป็นธรรมดา มีใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่ารูปไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่คงทน มีอันแปรไปเป็นธรรมดา ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “รูปย่อมไม่ละความเป็นรูป”{๓๒๓} ส. เพราะนิพพานย่อมไม่ละความเป็นนิพพาน ฉะนั้น นิพพานจึงชื่อว่าเที่ยง ยั่งยืน คงทน มีอันไม่แปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. เพราะรูปย่อมไม่ละความเป็นรูป ฉะนั้น รูปจึงชื่อว่าเที่ยง ยั่งยืน คงทน มีอันไม่แปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๒๔} ส. เพราะรูปย่อมไม่ละความเป็นรูป ฉะนั้น รูปจึงชื่อว่าไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่คงทน มีอันแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. เพราะนิพพานย่อมไม่ละความเป็นนิพพาน ฉะนั้น นิพพานจึงชื่อว่าไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่คงทน มีอันแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๒๕} ส. อดีตมีอยู่ อดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อนาคตมีอยู่ อนาคตย่อมไม่ละความเป็นอนาคตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. อดีตมีอยู่ อดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ปัจจุบันมีอยู่ ปัจจุบันย่อมไม่ละความเป็นปัจจุบันหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๒๖} ส. อนาคตมีอยู่ อนาคตย่อมไม่ละความเป็นอนาคตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อดีตมีอยู่ อดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๒๗} ส. ปัจจุบันมีอยู่ ปัจจุบันย่อมไม่ละความเป็นปัจจุบันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อดีตมีอยู่ อดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๒๘} ส. อดีตมีอยู่ อดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อดีตเที่ยง ยั่งยืน คงทน มีอันไม่แปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. อดีตไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่คงทน มีอันแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าอดีตไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่คงทน มีอันแปรไปเป็นธรรมดา ก็ไม่ควรกล่าวว่า อดีตมีอยู่ อดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีต{๓๒๙} ส. เพราะนิพพานมีอยู่ นิพพานย่อมไม่ละความเป็นนิพพาน ฉะนั้น นิพพานจึงชื่อว่าเที่ยง ยั่งยืน มั่นคง มีอันไม่แปรผันเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. เพราะอดีตมีอยู่ อดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีต ฉะนั้น อดีตจึงชื่อว่าเที่ยง ยั่งยืน มั่นคง มีอันไม่แปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๓๐} ส. เพราะอดีตมีอยู่ อดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีต ฉะนั้น อดีตจึงชื่อว่าไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่มั่นคง มีอันแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. เพราะนิพพานมีอยู่ นิพพานย่อมไม่ละความเป็นนิพพาน ฉะนั้น นิพพานจึงชื่อว่าไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่มั่นคง มีอันแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๓๑} [๒๘๗] ส. รูปอดีตมีอยู่ รูปอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปอนาคตมีอยู่ รูปอนาคตย่อมไม่ละความเป็นอนาคตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. รูปอดีตมีอยู่ รูปอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปปัจจุบันมีอยู่ รูปปัจจุบันย่อมไม่ละความเป็นปัจจุบันหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๓๒} ส. รูปอนาคตมีอยู่ รูปอนาคตย่อมไม่ละความเป็นอนาคตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปอดีตมีอยู่ รูปอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๓๓} ส. รูปปัจจุบันมีอยู่ รูปปัจจุบันย่อมไม่ละความเป็นปัจจุบันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปอดีตมีอยู่ รูปอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๓๔} ส. รูปอดีตมีอยู่ รูปอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปอดีต เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง มีอันไม่แปรไปเป็นธรรมดาหรือ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. รูปอดีตไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่มั่นคง มีอันแปรไปเป็นธรรมดามิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่ารูปอดีต ไม่เที่ยง ... มีอันแปรไปเป็นธรรมดา ก็ไม่ควรกล่าวว่า รูปอดีตมีอยู่ รูปอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีต

{๓๓๕} ส. นิพพานมีอยู่ นิพพานย่อมไม่ละความเป็นนิพพาน นิพพานเที่ยง ยั่งยืน มั่นคง มีอันไม่แปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปอดีตมีอยู่ รูปอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีต รูปอดีตเที่ยง ยั่งยืน มั่นคง มีอันไม่แปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๓๖} ส. รูปอดีตมีอยู่ รูปอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีต รูปอดีตไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่มั่นคง มีอันแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. นิพพานมีอยู่ นิพพานย่อมไม่ละความเป็นนิพพาน นิพพานไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่มั่นคง มีอันแปรไปเป็นธรรมดาป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๓๗} ส. เวทนาอดีตมีอยู่ ... สัญญาอดีต ... สังขารอดีตมีอยู่ ... {๓๓๘} วิญญาณอดีตมีอยู่ วิญญาณอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วิญญาณอนาคตมีอยู่ วิญญาณอนาคตย่อมไม่ละความเป็นอนาคตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. วิญญาณอดีตมีอยู่ วิญญาณอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วิญญาณปัจจุบันมีอยู่ วิญญาณปัจจุบันย่อมไม่ละความเป็นปัจจุบันหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๓๙} ส. วิญญาณอนาคตมีอยู่ วิญญาณอนาคตย่อมไม่ละความเป็นอนาคตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วิญญาณอดีตมีอยู่ วิญญาณอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๔๐} ส. วิญญาณปัจจุบันมีอยู่ วิญญาณปัจจุบันย่อมไม่ละความเป็นปัจจุบันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วิญญาณอดีตมีอยู่ วิญญาณอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๔๑} ส. วิญญาณอดีตมีอยู่ วิญญาณอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วิญญาณอดีต เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง มีอันไม่แปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. วิญญาณอดีต ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่มั่นคง มีอันแปรไปเป็นธรรมดามิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าวิญญาณอดีตไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่มั่นคง มีอันแปรไปเป็นธรรมดา ก็ไม่ควรกล่าวว่า วิญญาณอดีตมีอยู่ วิญญาณอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีต{๓๔๒} ส. นิพพานมีอยู่ นิพพานย่อมไม่ละความเป็นนิพพาน นิพพานเที่ยง ยั่งยืน มั่นคง มีอันไม่แปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วิญญาณอดีตมีอยู่ วิญญาณอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีต วิญญาณอดีตเที่ยง ยั่งยืน มั่นคง มีอันไม่แปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๔๓} ส. วิญญาณอดีตมีอยู่ วิญญาณอดีตย่อมไม่ละความเป็นอดีต วิญญาณอดีตไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่มั่นคง มีอันแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. นิพพานมีอยู่ นิพพานย่อมไม่ละความเป็นนิพพาน นิพพานไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่มั่นคง มีอันแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

วจนโสธนา

ว่าด้วยการซักฟอกถ้อยคำ

{๓๔๔} [๒๘๘] ส. อดีตมิใช่สภาวะที่มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าอดีตมิใช่สภาวะที่มีอยู่ คำว่า อดีตมีอยู่ก็ผิด ก็หรือหากว่า สภาวะอันมีใช่อดีตก็มีอยู่ คำว่า อดีตมีอยู่ก็ผิดส. อนาคตมีใช่สภาวะที่มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าอนาคตมิใช่สภาวะที่มีอยู่ คำว่า “อนาคตมีอยู่” ก็ผิด หรือหากว่าสภาวะอันมิใช่อนาคตมีอยู่ คำว่า “อนาคตมีอยู่” ก็ผิด{๓๔๕} ส. เป็นอนาคตแล้วจึงเป็นปัจจุบันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อนาคตก็อันนั้นแหละ ปัจจุบันก็อันนั้นแหละหรือ

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. อนาคตก็อันนั้นแหละ ปัจจุบันก็อันนั้นแหละหรือ

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งที่เป็นแล้ว เป็นอยู่ ชื่อว่าเป็นแล้วจึงเป็นอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. สิ่งที่เป็นแล้วเป็นอยู่ ชื่อว่าเป็นแล้วจึงเป็นอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งที่ไม่เป็นแล้วไม่เป็นอยู่ ชื่อว่าไม่เป็นแล้วไม่เป็นอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๔๖} ส. เป็นปัจจุบันแล้วจึงเป็นอดีตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ปัจจุบันก็อันนั้นแหละ อดีตก็อันนั้นแหละหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ปัจจุบันก็อันนั้นแหละ อดีตก็อันนั้นแหละหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งที่เป็นแล้วเป็นอยู่ ชื่อว่าเป็นแล้วจึงเป็นอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. สิ่งที่เป็นแล้วเป็นอยู่ ชื่อว่าเป็นแล้วจึงเป็นอยู่หรือ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งที่ไม่เป็นแล้วไม่เป็นอยู่ ชื่อว่าไม่เป็นแล้วไม่เป็นอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๔๗} ส. เป็นอนาคตแล้วจึงเป็นปัจจุบัน เป็นปัจจุบันแล้วจึงเป็นอดีตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อนาคตก็อันนั้นแหละ ปัจจุบันก็อันนั้นแหละ อดีตก็อันนั้นแหละหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. อนาคตก็อันนั้นแหละ ปัจจุบันก็อันนั้นแหละ อดีตก็อันนั้นแหละหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งที่เป็นแล้วเป็นอยู่ ชื่อว่าเป็นแล้วจึงเป็นอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. สิ่งที่เป็นแล้วเป็นอยู่ ชื่อว่าเป็นแล้วจึงเป็นอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งที่ไม่เป็นแล้วไม่เป็นอยู่ ชื่อว่าไม่เป็นแล้วไม่เป็นอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

อตีตจักขุรูปาทิกถา

ว่าด้วยจักขุและรูปที่เป็นอดีตเป็นต้น

{๓๔๘} [๒๘๙] ส. จักขุอดีตมีอยู่ รูป จักขุวิญญาณ แสงสว่าง มนสิการ อดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลเห็นรูปอดีตได้ด้วยจักขุอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. โสตะอดีตมีอยู่ เสียง โสตวิญญาณ อากาศ มนสิการอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลฟังเสียงอดีตได้ด้วยโสตะอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ฆานะอดีตมีอยู่ กลิ่น ฆานวิญญาณ ลม มนสิการอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลสูดกลิ่นอดีตได้ด้วยฆานะอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ชิวหาอดีตมีอยู่ รส ชิวหาวิญญาณ น้ำ มนสิการอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลลิ้มรสอดีตได้ด้วยชิวหาอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. กายอดีตมีอยู่ โผฏฐัพพะ กายวิญญาณ ดิน มนสิการอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลถูกต้องโผฏฐัพพะอดีตได้ด้วยกายอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. มโนอดีตมีอยู่ ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ วัตถุ มนสิการอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลรู้แจ้งธรรมารมณ์อดีตได้ด้วยมโนอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๔๙} ส. จักขุอนาคตมีอยู่ รูป จักขุวิญญาณ แสงสว่าง มนสิการอนาคตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลเห็นรูปอนาคตได้ด้วยจักขุอนาคตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. โสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... มโนอนาคตมีอยู่ ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ วัตถุ มนสิการอนาคตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลรู้แจ้งธรรมารมณ์อนาคตได้ด้วยมโนอนาคตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๕๐} ส. จักขุปัจจุบันมีอยู่ รูป จักขุวิญญาณ แสงสว่าง มนสิการปัจจุบันมีอยู่ บุคคลเห็นรูปปัจจุบันได้ด้วยจักขุปัจจุบันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. จักขุอดีตมีอยู่ รูป จักขุวิญญาณ แสงสว่าง มนสิการอดีตมีอยู่ บุคคลเห็นรูปอดีตได้ด้วยจักขุอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. โสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... มโนปัจจุบันมีอยู่ ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ วัตถุ มนสิการปัจจุบันมีอยู่ บุคคลรู้แจ้งธรรมารมณ์ปัจจุบันได้ด้วยมโนปัจจุบันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. มโนอดีตมีอยู่ ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ วัตถุ มนสิการอดีตมีอยู่ บุคคลผู้แจ้งธรรมารมณ์อดีตได้ด้วยมโนอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น...

{๓๕๑} ส. จักขุปัจจุบันมีอยู่ รูป จักขุวิญญาณ แสงสว่าง มนสิการปัจจุบันมีอยู่ บุคคลเห็นรูปปัจจุบันได้ด้วยจักขุปัจจุบันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. จักขุอนาคตมีอยู่ รูป จักขุวิญญาณ แสงสว่าง มนสิการอนาคตมีอยู่ บุคคลเห็นรูปอนาคตได้ด้วยจักขุอนาคตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น...

ส. โสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... มโนปัจจุบันมีอยู่ ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ วัตถุ มนสิการปัจจุบันมีอยู่ บุคคลรู้แจ้งธรรมารมณ์ปัจจุบันได้ด้วยมโนปัจจุบันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. มโนอนาคตมีอยู่ ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ วัตถุ มนสิการอนาคตมีอยู่ บุคคลรู้แจ้งธรรมารมณ์อนาคตได้ด้วยมโนอนาคตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๕๒} ส. จักขุอดีตมีอยู่ รูป จักขุวิญญาณ แสงสว่าง มนสิการอดีตมีอยู่ แต่บุคคลเห็นรูปอดีตไม่ได้ด้วยจักขุอดีตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. จักขุปัจจุบันมีอยู่ รูป จักขุวิญญาณ แสงสว่าง มนสิการปัจจุบันมีอยู่ แต่บุคคลเห็นรูปปัจจุบันไม่ได้ด้วยจักขุปัจจุบันหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. โสต ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... มโนอดีตมีอยู่ ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ วัตถุ มนสิการอดีตมีอยู่แต่บุคคลรู้แจ้งธรรมารมณ์อดีตไม่ได้ด้วยมโนอดีตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. มโนปัจจุบันมีอยู่ ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ วัตถุ มนสิการปัจจุบันมีอยู่ แต่บุคคลรู้แจ้งธรรมารมณ์ปัจจุบันไม่ได้ด้วยมโนปัจจุบันหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๕๓} ส. จักขุอนาคตมีอยู่ รูป จักขุวิญญาณ แสงสว่าง มนสิการอนาคตมีอยู่ แต่บุคคลเห็นรูปอนาคตไม่ได้ด้วยจักขุอนาคตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. จักขุปัจจุบันมีอยู่ รูป จักขุวิญญาณ แสงสว่าง มนสิการปัจจุบันมีอยู่ แต่บุคคลเห็นรูปปัจจุบันไม่ได้ด้วยจักขุปัจจุบันหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. โสต ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... มโนอนาคตมีอยู่ ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ วัตถุ มนสิการอนาคตมีอยู่ แต่บุคคลรู้แจ้งธรรมารมณ์อนาคตไม่ได้ด้วยมโนอนาคตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. มโนปัจจุบันมีอยู่ ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ วัตถุ มนสิการปัจจุบันมีอยู่ แต่บุคคลรู้แจ้งธรรมารมณ์ปัจจุบันไม่ได้ด้วยมโนปัจจุบันหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

อตีตญาณาทิกถา

ว่าด้วยญาณที่เป็นอดีตเป็นต้น

{๓๕๔} [๒๙๐] ส. ญาณอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลทำกิจที่พึงทำด้วยญาณได้ด้วยญาณอดีตนั้นหรือ

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. บุคคลทำกิจที่พึงทำด้วยญาณได้ด้วยญาณอดีตนั้นหรือ

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลกำหนดรู้ทุกข์ได้ ... ละสมุทัยได้ ... ทำนิโรธให้แจ้งได้ ... เจริญมรรคได้ด้วยญาณอดีตนั้นหรือป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๕๕} ส. ญาณอนาคตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลทำกิจที่พึงทำด้วยญาณได้ด้วยญาณอนาคตนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. บุคคลทำกิจที่พึงทำด้วยญาณได้ด้วยญาณอนาคตนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว '

ส. บุคคลกำหนดรู้ทุกข์ได้ ... ละสมุทัยได้ ... ทำนิโรธให้แจ้งได้ ... เจริญมรรคได้ด้วยญาณอนาคตนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๕๖} ส. ญาณปัจจุบันมีอยู่ บุคคลทำกิจที่พึงทำด้วยญาณได้ด้วยญาณปัจจุบันนั้นหรือ. ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ญาณอดีตมีอยู่ บุคคลทำกิจที่พึงทำด้วยญาณได้ด้วยญาณอดีตนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ญาณปัจจุบันมีอยู่ บุคคลกำหนดรู้ทุกข์ได้ ... ละสมุทัยได้ ... ทำนิโรธให้แจ้งได้ ... เจริญมรรคได้ด้วยญาณปัจจุบันนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ญาณอดีตมีอยู่ บุคคลกำหนดรู้ทุกข์ได้ ... ละสมุทัยได้ ... ทำนิโรธให้แจ้งได้ ... เจริญมรรคได้ด้วยญาณอดีตนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ญาณปัจจุบันมีอยู่ บุคคลทำกิจที่พึงทำด้วยญาณได้ด้วยญาณปัจจุบันนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ญาณอนาคตมีอยู่ บุคคลทำกิจที่พึงทำด้วยญาณได้ด้วยญาณอนาคตนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ญาณปัจจุบันมีอยู่ บุคคลกำหนดรู้ทุกข์ได้ ... ละสมุทัยได้ ... ทำนิโรธให้แจ้งได้ ... เจริญมรรคได้ด้วยญาณปัจจุบันนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ญาณอนาคตมีอยู่ บุคคลกำหนดรู้ทุกข์ได้ ... ละสมุทัยได้ ... ทำนิโรธให้แจ้งได้ ... เจริญมรรคได้ด้วยญาณอนาคตนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๕๗} ส. ญาณอดีตมีอยู่ แต่บุคคลทำกิจที่พึงทำด้วยญาณไม่ได้ด้วยญาณอดีตนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ญาณปัจจุบันมีอยู่ แต่บุคคลทำกิจที่พึงทำด้วยญาณไม่ได้ด้วยญาณปัจจุบันนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ญาณอดีตมีอยู่ แต่บุคคลกำหนดรู้ทุกข์ไม่ได้ ... ละสมุทัยไม่ได้ ... ทำนิโรธให้แจ้งไม่ได้ ... เจริญมรรคไม่ได้ด้วยญาณอดีตนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ญาณปัจจุบันมีอยู่แต่บุคคลกำหนดรู้ทุกข์ไม่ได้ ... ละสมุทัยไม่ได้ ... ทำนิโรธให้แจ้งไม่ได้ ... เจริญมรรคไม่ได้ด้วยญาณปัจจุบันนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๕๘} ส. ญาณอนาคตมีอยู่ แต่บุคคลทำกิจที่พึงทำด้วยญาณไม่ได้ด้วยญาณอนาคตนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ญาณปัจจุบันมีอยู่ แต่บุคคลทำกิจที่พึงทำด้วยญาณไม่ได้ด้วยญาณปัจจุบันนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ญาณอนาคตมีอยู่ แต่บุคคลกำหนดรู้ทุกข์ไม่ได้ ... ละสมุทัยไม่ได้ ... ทำนิโรธให้แจ้งไม่ได้ ... เจริญมรรคไม่ได้ด้วยญาณอนาคตนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ญาณปัจจุบันมีอยู่ แต่บุคคลกำหนดรู้ทุกข์ไม่ได้ ... ละสมุทัยไม่ได้ ... ทำนิโรธให้แจ้งไม่ได้ ... เจริญมรรคไม่ได้ด้วยญาณปัจจุบันนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

อรหันตาทิกถา

ว่าด้วยพระอรหันต์เป็นต้น

{๓๕๙} [๒๙๑] ส. ราคะอดีตของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ชื่อว่ามีราคะด้วยราคะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. โทสะอดีตของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ชื่อว่ามีโทสะด้วยโทสะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. โมหะอดีตของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ชื่อว่ามีโมหะด้วยโมหะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. มานะอดีตของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ชื่อว่ามีมานะด้วยมานะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ทิฏฐิอดีตของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. วิจิกิจฉาอดีตของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ชื่อว่ามีวิจิกิจฉาด้วยวิจิกิจฉานั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ถีนะอดีตของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ชื่อว่ามีถีนะด้วยถีนะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. อุทธัจจะอดีตของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ชื่อว่ามีอุทธัจจะด้วยอุทธัจจะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. อหิริกะอดีตของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ชื่อว่ามีอหิริกะด้วยอหิริกะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. อโนตตัปปะอดีตของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ชื่อว่ามีอโนตตัปปะด้วยอโนตตัปปะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๖๐} ส. สักกายทิฏฐิอดีตของพระอนาคามีมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอนาคามีชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส กามราคะอย่างละเอียด พยาบาทอย่างละเอียดที่เป็นอดีตของพระอนาคามีมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอนาคามีชื่อว่ามีจิตพยาบาทด้วยพยาบาทนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๖๑} ส. สักกายทิฏฐิอดีตของพระสกทาคามีมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระสกทาคามีชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. .ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส กามราคะอย่างหยาบ พยาบาทอย่างหยาบที่เป็นอดีตของพระสกทาคามีมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระสกทาคามีชื่อว่ามีจิตพยาบาทด้วยพยาบาทนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๖๒} ส. สักกายทิฏฐิอดีตของพระโสดาบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระโสดาบันชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ราคะอันเป็นเหตุให้ไปสู่อบาย โทสะอันเป็นเหตุให้ไปสู่อบาย โมหะอันเป็นเหตุให้ไปสู่อบายที่เป็นอดีตของพระโสดาบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระโสดาบันชื่อว่ามีโมหะด้วยโมหะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๖๓} [๒๙๒] ส. ราคะอดีตของปุถุชนมีอยู่ ปุถุชนชื่อว่ามีราคะด้วยราคะนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ราคะอดีตของพระอรหันต์มีอยู่ พระอรหันต์ชื่อว่ามีราคะด้วยราคะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. โทสะอดีตของปุถุชนมีอยู่ ... อโนตตัปปะอดีตของปุถุชนมีอยู่ ปุถุชนชื่อว่ามีอโนตตัปปะด้วยอโนตตัปปะนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อโนตตัปปะอดีตของพระอรหันต์มีอยู่ พระอรหันต์ชื่อว่ามีอโนดตัปปะด้วยอโนตตัปปะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๖๔} ส. สักกายทิฏฐิอดีตของปุถุชนมีอยู่ ปุถุชนชื่อว่ามีทิฏฐด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สักกายทิฏฐิอดีตของพระอนาคามีมีอยู่ พระอนาคามีชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. วิจิกิจฉาอดีตของปุถุชนมีอยู่ ... พยาบาทอย่างละเอียดที่เป็นอดีตของปุถุชนมีอยู่ ปุถุชนชื่อว่ามีจิตพยาบาทด้วยพยาบาทนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พยาบาทอย่างละเอียดที่เป็นอดีตของพระอนาคามีมีอยู่ พระอนาคามีชื่อว่ามีจิตพยาบาทด้วยพยาบาทนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๖๕} ส. สักกายทิฏฐิอดีตของปุถุชนมีอยู่ ปุถุชนชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สักกายทิฏฐิอดีตของพระสกทาคามีมีอยู่ พระสกทาคามีชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. วิจิกิจฉาอดีตของปุถุชนมีอยู่ ... พยาบาทอย่างหยาบที่เป็นอดีตของปุถุชนมีอยู่ ปุถุชนชื่อว่ามีจิตพยาบาทด้วยพยาบาทนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พยาบาทอย่างหยาบที่เป็นอดีตของพระสกทาคามีมีอยู่ พระสกทาคามีชื่อว่ามีจิตพยาบาทด้วยพยาบาทนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๖๖} ส. สักกายทิฏฐิอดีตของปุถุชนมีอยู่ ปุถุชนชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สักกายทิฏฐิอดีตของพระโสดาบันมีอยู่ พระโสดาบันชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. วิจิกิจฉาอดีตของปุถุชนมีอยู่ ... โมหะอันเป็นเหตุให้ไปสู่อบายที่เป็นอดีตของปุถุชุนมีอยู่ ปุถุชนชื่อว่ามีโมหะด้วยโมหะนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. โมหะอันเป็นเหตุให้ไปสู่อบายที่เป็นอดีตของพระโสดาบันมีอยู่ พระโสดาบันชื่อว่ามีโมหะด้วยโมหะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๖๗} ส. ราคะอดีตของพระอรหันต์มีอยู่ แต่พระอรหันต์ไม่ชื่อว่ามีราคะด้วยราคะนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ราคะอดีตของปุถุชนมีอยู่ แต่ปุถุชนไม่ชื่อว่ามีราคะด้วยราคะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. โทสะอดีตของพระอรหันต์มีอยู่ ... อโนตตัปปะอดีตของพระอรหันต์มีอยู่ แต่พระอรหันต์ไม่ชื่อว่ามีอโนตตัปปะด้วยอโนตตัปปะนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อโนตตัปปะอดีตของปุถุชนมีอยู่ แต่ปุถุชนไม่ชื่อว่ามีอโนตตัปปะด้วยอโนตตัปปะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๖๘} ส. สักกายทิฏฐิอดีตของพระอนาคามีมีอยู่ แต่พระอนาคามีไม่ชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สักกายทิฏฐิอดีตของปุถุชนมีอยู่ แต่ปุถุชนไม่ชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. .ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. วิจิกิจฉาอดีตของพระอนาคามีมีอยู่ ... พยาบาทอย่างละเอียดที่เป็นอดีตของพระอนาคามีมีอยู่ แต่พระอนาคามีไม่ชื่อว่ามีจิตพยาบาทด้วยพยาบาทนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พยาบาทอย่างละเอียดที่เป็นอดีตของปุถุชนมีอยู่ แต่ปุถุชนไม่ชื่อว่ามีจิตพยาบาทด้วยพยาบาทนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๖๙} ส. สักกายทิฏฐิอดีตของพระสกทาคามีมีอยู่ แต่พระสกทาคามีไม่ชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. .สักกายทิฎฐิอดีตของปุถุชนมีอยู่ แต่ปุถุชนไม่ชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. วิจิกิจฉาอดีตของพระสกทาคามีมีอยู่ ... พยาบาทอย่างหยาบที่เป็นอดีตของพระสกทาคามีมีอยู่ แต่พระสกทาคามีไม่ชื่อว่ามีจิตพยาบาทด้วยพยาบาทนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พยาบาทอย่างหยาบที่เป็นอดีตของปุถุชนมีอยู่ แต่ปุถุชนไม่ชื่อว่ามีจิตพยาบาทด้วยพยาบาทนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๗๐} ส. สักกายทิฏฐิอดีตของพระโสดาบันมีอยู่ แต่พระโสดาบันไม่ชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สักกายทิฏฐิอดีตของปุถุชนมีอยู่ แต่ปุถุชนไม่ชื่อว่ามีทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. วิจิกิจฉาอดีตของพระโสดาบันมีอยู่ ... โมหะอันเป็นเหตุให้ไปสู่อบายที่เป็นอดีตของพระโสดาบันมีอยู่ แต่พระโสดาบันไม่ชื่อว่ามีโมหะด้วยโมหะนั้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. โมหะอันเป็นเหตุให้ไปสู่อบายที่เป็นอดีตของปุถุชนมีอยู่แต่ปุถุชนไม่ชื่อว่ามีโมหะด้วยโมหะนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

อตีตหัตถาทิกถา

ว่าด้วยมือที่เป็นอดีตเป็นต้น

{๓๗๑} [๒๙๓] ส. มืออดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. เมื่อมืออดีตมีอยู่ การจับ การวางยังปรากฏอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. เท้าอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. เมื่อเท้าอดีตมีอยู่ การก้าวไป การถอยกลับยังปรากฏอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ข้อพับอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. เมื่อข้อพับอดีตมีอยู่ การคู้เข้า การเหยียดออกยังปรากฏอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ท้องอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. เมื่อท้องอดีตมีอยู่ ความหิว ความกระหายยังปรากฏอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. กายอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. กายอดีตยังเข้าถึงการยกย่องและการลงโทษ ยังเข้าถึงการตัดและการทำลาย ยังเป็นของสาธารณะแก่กา แก่แร้ง แก่เหยี่ยวหรือป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ยาพิษพึงซึมชาบเข้าไป ศัสตราพึงกลํ้ากรายเข้าไป ไฟพึงลุกลามไหม้ไปในกายอดีตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. กายอดีตยังถูกจองจำได้ด้วยเครื่องจองจำคือขื่อคา เครื่องจองจำคือเชือก เครื่องจองจำคือตรวน เครื่องจองจำคือบ้าน เครื่องจองจำคือนิคม เครื่องจองจำคือนคร เครื่องจองจำคือชนบท เครื่องจองจำมีการผูกคอเป็นที่ ๕ได้หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๗๒} ส. นํ้าอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลทำกิจที่ต้องใช้นํ้าได้ด้วยนํ้านั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ไฟอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลทำกิจที่ต้องใช้ไฟได้ด้วยไฟนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ลมอดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลทำกิจที่ต้องใช้ลมได้ด้วยลมนั้นหรือ ?

ป.ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

อตีตักขันธาทิสโมธานกถา

ว่าด้วยการประมวลขันธ์ที่เป็นอดีตเป็นต้น

{๓๗๓} [๒๙๔] ส. รูปขันธ์อดีตมีอยู่ รูปขันธ์อนาคตมีอยู่ รูปขันธ์ปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปขันธ์มี ๓ หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ขันธ์ ๕ ที่เป็นอดีตมีอยู่ ขันธ์ ๕ ที่เป็นอนาคตมีอยู่ ขันธ์ ๕ ที่เป็นปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ขันธ์มี ๑๕ หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๗๔} ส. จักขายตนะอดีตมีอยู่ จักขายตนะอนาคตมีอยู่ จักขายตนะปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. จักขายตนะมี ๓ หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. อายตนะ ๑๒ ที่เป็นอดีตมีอยู่ อายตนะ ๑๒ ที่เป็นอนาคตมีอยู่ อายตนะ ๑๒ ที่เป็นปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อายตนะมี ๓๖ หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๗๕} ส. จักขุธาตุอดีตมีอยู่ จักขุธาตุอนาคตมีอยู่ จักขุธาตุปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. จักขุธาตุมี ๓ หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ธาตุ ๑๘ ที่เป็นอดีตมีอยู่ ธาตุ ๑๘ ที่เป็นอนาคตมีอยู่ ธาตุ ๑๘ ที่เป็นปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ธาตุมี ๕๔ หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๗๖} ส. จักขุนทรีย์อดีตมีอยู่ จักขุนทรีย์อนาคตมีอยู่ จักขุนทรีย์ปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. จักขุนทรีย์มี ๓ หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. อินทรีย์ ๒๒ ที่เป็นอดีตมีอยู่ อินทรีย์ ๒๒ ที่เป็นอนาคตมีอยู่ อินทรีย์ ๒๒ ที่เป็นปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อินทรีย์มี ๖๖ หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๗๗} ส. พระเจ้าจักรพรรดิอดีตมีอยู่ พระเจ้าจักรพรรดิอนาคตมีอยู่ พระเจ้าจักรพรรดิปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระเจ้าจักรพรรดิทั้ง ๓ พระองค์ทรงพบกันได้หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๓๗๘} ส. พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอดีตมีอยู่ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอนาคตมีอยู่ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้ง ๓ พระองค์ทรงพบกันได้หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ปทโสธนกถา

ว่าด้วยการซักฟอกบท

{๓๗๙} [๒๙๕] ส. อดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งที่มีอยู่เป็นอดีตหรือ ?

ป. สิ่งที่มีอยู่เป็นอดีตก็มี ไม่เป็นอดีตก็มี

ส. ท่านจงรับรู้นิคคหะดังต่อไปนี้ หากว่าอดีตมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่เป็น อดีตก็มี ไม่เป็นอดีตก็มี ด้วยเหตุนั้น อดีตก็ไม่เป็นอดีต สิ่งที่ไม่ใช่อดีตก็เป็นอดีต คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าอดีตมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่เป็นอดีตก็มี ไม่เป็นอดีตก็มี ด้วยเหตุนั้น อดีตก็ไม่เป็นอดีต สิ่งที่ไม่ใช่อดีตก็เป็นอดีต” ดังนี้จึงผิดอนึ่ง หากท่านไม่ยอมรับว่า “อดีตไม่เป็นอดีต สิ่งที่ไม่ใช่อดีตเป็นอดีต” ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “อดีตมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่เป็นอดีตก็มี ไม่เป็นอดีตก็มี” คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าอดีตมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่เป็นอดีตก็มี ไม่เป็นอดีตก็มี ด้วยเหตุนั้น อดีตก็ไม่เป็นอดีต สิ่งที่ไม่ใช่อดีตก็เป็นอดีต” ดังนี้จึงผิด{๓๘๐} ส. อนาคตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งที่มีอยู่เป็นอนาคตหรือ ?

ป. สิ่งที่มีอยู่ เป็นอนาคตก็มี ไม่เป็นอนาคตก็มี

ส. ท่านจงรับรู้นิคคหะดังต่อไปนี้ หากว่าอนาคตมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่ เป็นอนาคตก็มี ไม่เป็นอนาคตก็มี ด้วยเหตุนั้น อนาคตก็ไม่เป็นอนาคต สิ่งที่ไม่ใช่อนาคตก็เป็นอนาคต คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า

“ข้าพเจ้ายอมรับว่าอนาคตมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่เป็นอนาคตก็มี ไม่เป็นอนาคตก็มี ด้วยเหตุนั้น อนาคตก็ไม่เป็นอนาคต สิ่งที่ไม่ใช่อนาคตก็เป็นอนาคต ดังนี้จึงผิด

อนึ่ง หากท่านไม่ยอมรับว่า “อนาคตไม่เป็นอนาคต สิ่งที่ไม่ใช่อนาคตเป็นอนาคต” ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “อนาคตมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่เป็นอนาคตก็มี ไม่เป็นอนาคตก็มี” คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าอนาคตมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่เป็นอนาคตก็มี ไม่เป็นอนาคตก็มี ด้วยเหตุนั้น อนาคตก็ไม่เป็นอนาคต สิ่งที่ไม่ใช่อนาคตก็เป็นอนาคต” ดังนี้จึงผิด{๓๘๑} ส. ปัจจุบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งที่มีอยู่เป็นปัจจุบันหรือ ?

ป. สิ่งที่มีอยู่เป็นปัจจุบันก็มี ไม่เป็นปัจจุบันก็มี

ส. ท่านจงรับรู้นิคคหะดังต่อไปนี้ หากว่าปัจจุบันมีอยู่สิ่งที่มีอยู่ เป็นปัจจุบันก็มี ไม่เป็นปัจจุบันก็มี ด้วยเหตุนั้น ปัจจุบันก็ไม่เป็นปัจจุบัน สิ่งที่ไม่ใช่ปัจจุบันก็เป็นปัจจุบัน คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าปัจจุบันมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่เป็นปัจจุบันก็มี ไม่เป็นปัจจุบันก็มี ด้วยเหตุนั้น ปัจจุบันก็ไม่เป็นปัจจุบัน สิ่งที่ไม่ใช่ปัจจุบัน ก็เป็นปัจจุบัน” ดังนี้จึงผิดอนึ่ง หากท่านไม่ยอมรับว่า “ปัจจุบันไม่เป็นปัจจุบัน สิ่งที่ไม่ใช่ปัจจุบันเป็นปัจจุบัน” ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ปัจจุบันมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่ เป็นปัจจุบันก็มี ไม่เป็นปัจจุบันก็มี” คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าปัจจุบันมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่เป็นปัจจุบันก็มี ไม่เป็นปัจจุบันก็มี ด้วยเหตุนั้น ปัจจุบันก็ไม่เป็นปัจจุบัน สิ่งที่ไม่ใช่ปัจจุบันก็เป็นปัจจุบัน” ดังนี้จึงผิด

{๓๘๒} ส. นิพพานมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งที่มีอยู่เป็นนิพพานหรือ ?

ป. สิ่งที่มีอยู่เป็นนิพพานก็มี ไม่เป็นนิพพานก็มี

ส. ท่านจงรับรู้นิคคหะดังต่อไปนี้ หากว่านิพพานมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่เป็นนิพพานก็มี ไม่เป็นนิพพานก็มี ด้วยเหตุนั้น นิพพานก็ไม่เป็นนิพพาน สิ่งที่ไม่ใช่นิพพานก็เป็นนิพพาน คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่านิพพานมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่เป็นนิพพานก็มี ไม่เป็นนิพพานก็มี ด้วยเหตุนั้น นิพพานก็ไม่เป็นนิพพาน สิ่งที่ไม่เป็นนิพพานก็เป็นนิพพาน” ดังนี้จึงผิดอนึ่ง หากท่านไม่ยอมรับว่า “นิพพานไม่เป็นนิพพาน สิ่งที่ไม่ใช่นิพพานเป็นนิพพาน” ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “นิพพานมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่เป็นนิพพานก็มี ไม่เป็นนิพานก็มี” คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่านิพพานมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่ เป็นนิพพานก็มี ไม่เป็นนิพพานก็มี ด้วยเหตุนั้น นิพพานก็ไม่เป็นนิพพาน สิ่งที่ไม่ใช่นิพพานก็เป็นนิพพาน” ดังนี้จึงผิด

สุตตสาธนะ

ว่าด้วยการยกพระสูตรขึ้นอ้าง

{๓๘๓} [๒๙๖] ป. ไม่ควรกล่าวว่าอดีตมีอยู่ อนาคตมีอยู่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ รูปอดีต รูปอนาคต รูปปัจจุบัน รูปภายใน รูปภายนอก รูปหยาบ รูปละเอียด รูปทราม รูปประณีต รูปไกล หรือ

รูปใกล้ นี้เรียกว่ารูปขันธ์ เวทนาอย่างใดอย่างหนี่ง ... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง วิญญาณอดีต วิญญาณอนาคต วิญญาณปัจจุบัน วิญญาณภายใน วิญญาณภายนอก วิญญาณหยาบ วิญญาณละเอียด วิญญาณทราม วิญญาณประณีต วิญญาณไกล หรือวิญญาณใกล้ นี้เรียกว่าวิญญาณขันธ์” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ถ้าอย่างนั้น อดีตก็มีอยู่ อนาคตก็มีอยู่

ส. อดีตมีอยู่ อนาคตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิถีแห่งภาษา ๑ วิถีแห่งชื่อ ๑ วิถีแห่งบัญญัติ ๑ สามประการเหล่านี้ยังไม่ถูกทอดทิ้งและไม่เคยถูกทอดทิ้งแล้ว ยังไม่ถูกทอดทิ้งอยู่ ทั้งจักไม่ถูกทอดทิ้งต่อไป อันสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนไม่คัดค้านแล้ว วิถี ๓ ประการเป็นไฉน คือดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปใดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรผันไปแล้ว รูปนั้นย่อมมีการนับว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมีชื่อว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมีบัญญัติว่า ‘ได้มีแล้ว’ รูปนั้นย่อมไม่มีการนับว่า ‘มีอยู่’ ย่อมไม่มีการนับว่า ‘จักมี’

เวทนาใดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรผันไปแล้ว ...

สัญญาใดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรผันไปแล้ว ...

สังขารเหล่าใดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรผันไปแล้ว ...

วิญญาณใดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรผันไปแล้ว วิญญาณนั้นย่อมมีการนับว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมีชื่อว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมีบัญญัติว่า ‘ได้มีแล้ว’ วิญญาณนั้นย่อมไม่มีการนับว่า ‘มีอยู่’ ย่อมไม่มีการนับว่า ‘จักมี’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ รูปนั้นย่อมมีการนับว่า ‘จักมี’ ย่อมมีชื่อว่า ‘จักมี’ ย่อมมีบัญญัติว่า ‘จักมี’ รูปนั้นย่อมไม่มีการนับว่า ‘มีอยู่’ ย่อมไม่มีการนับว่า ‘ได้มีแล้ว’เวทนาใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ...

สัญญาใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ...

สังขารเหล่าใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ...

วิญญาณใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ วิญญาณนั้นย่อมมีการนับว่า ‘จักมี’ ย่อมมีชื่อว่า ‘จักมี’ ย่อมมีบัญญัติว่า ‘จักมี’ วิญญาณนั้นย่อมไม่มีการนับว่า ‘มีอยู่’ ย่อมไม่มีการนับว่า ‘ได้มีแล้ว’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว รูปนั้นย่อมมีการนับว่า ‘มีอยู่’ ย่อมมีชื่อว่า ‘มีอยู่’ ย่อมมีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ รูปนั้นย่อมไม่มีการนับว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมไม่มีการนับว่า ‘จักมี’เวทนาใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ...

สัญญาใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ...

สังขารทั้งหลายเหล่าใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ...

วิญญาณใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว วิญญาณนั้นย่อมมีการนับว่า ‘มีอยู่’ ย่อมมีชื่อว่า ‘มีอยู่’ ย่อมมีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ วิญญาณนั้นย่อมไม่มีการนับว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมไม่มีการนับว่า ‘จักมี’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิถีแห่งภาษา ๑ วิถีแห่งชื่อ ๑ วิถีแห่งบัญญัติ ๑ สามประการเหล่านี้แลที่ยังไม่ถูกทอดทิ้งและไม่เคยถูกทอดทิ้งแล้ว ยังไม่ถูก

ทอดทิ้งอยู่ ทั้งจักไม่ถูกทอดทิ้งต่อไป อันสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนไม่คัดค้านแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พวกชาวอุกกลชนบทกับพวกชาววัสสภัญญชนบทซึ่งล้วนเป็นอเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ และนัตถิกวาทะ ก็ยังมาสำคัญวิถีแห่งภาษา วิถีแห่งชื่อ และวิถีแห่งบัญญัติทั้ง ๓ ประการนี้ว่าเป็นสิ่งไม่ควรตำหนิ ไม่ควรคัดค้าน ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะกลัวถูกนินทา กลัวการกระทบกระทั่ง กลัวถูกใส่โทษ และกลัวถูกคัดค้าน” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “อดีตมีอยู่ อนาคตมีอยู่”

{๓๘๕} ส. อดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ท่านพระผัคคุณะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลเมื่อจะบัญญัติพึงบัญญัติพระ พุทธเจ้าผู้ตัดตัณหาที่ทำให้เนิ่นช้าได้แล้ว ตัดทางได้แล้ว ครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ปรินิพพานไป แล้วในอดีตเพราะจักษุใด จักขุนั้นมีอยู่หรือหนอ ... บุคคลเมื่อจะบัญญัติ พึงบัญญัติพระพุทธเจ้าผู้ตัดตัณหาที่ทำให้เนิ่นช้าได้แล้ว ตัดทางได้แล้ว ครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ปรินิพพานไปแล้วในอดีตเพราะมโนใด มโนนั้นมีอยู่หรือหนอ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนผัคคุนะ บุคคลเมื่อจะบัญญัติ พึงบัญญัติพระพุทธเจ้าผู้ตัดตัณหาที่ทำให้เนิ่นช้าได้แล้ว ตัดทางได้แล้ว ครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ปรินิพพานไปแล้วในอดีตเพราะจักษุใด จักษุนั้นไม่มีเลย ... บุคคลเมื่อจะบัญญัติ พึงบัญญัติพระพุทธเจ้าผู้ตัดตัณหาที่ทำให้เนิ่นช้าได้แล้ว ตัดทางได้แล้ว ครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ปรินิพพานไปแล้วในอดีตเพราะมโนใด มโนนั้นไม่มีเลย” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรกล่าวว่า “อดีตมีอยู่”

{๓๘๖} ส. อดีตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ท่านพระนันทกะได้กล่าวว่า “เมื่อก่อนเรามีโลภะ ข้อนั้นเป็นการไม่ดี บัดนี้โลภะนั้นไม่มี ความไม่มีโลภะเป็นความดี เมื่อก่อนเรามีโทสะ ... เมื่อก่อนเรามีโมหะ ข้อนั้นเป็นการไม่ดี บัดนี้โมหะนั้นไม่มี ความไม่มีโมหะนั้นเป็นความดี” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “อดีตมีอยู่”

{๓๘๗} ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “อนาคตมีอยู่” หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีความยินดี ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยากในกพฬิงการาหารไซร้

วิญญาณก็ตั้งอยู่งอกงามในกพฬิงการาหารนั้น ในที่ใดวิญญาณตั้งอยู่งอกงาม ในที่นั้นย่อมมีการหยั่งลงแห่งนามรูป ในที่ใดมีการหยั่งลงแห่งนามรูป ในที่นั้นย่อมมีความเจริญแห่งสังขารทั้งหลาย ในที่ใดมีความเจริญแห่งสังขารทั้งหลาย ในที่นั้นย่อมมีการเกิดในภพใหม่ต่อไป ในที่ใดมีการเกิดในภพใหม่ต่อไป ในที่นั้นย่อมมีชาติ ชรา มรณะต่อไป ในที่ใดมีชาติ ชรา มรณะต่อไป เราเรียกที่นั้นว่า ‘มีความโศก มีธุลีกิเลส มีความคับแค้น’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีความยินดี ความเพลิดเพลิน ความทะยาน อยากในผัสสาหารไซร้ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีความยินดี ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก ในมโนสัญเจตนาหารไซร้ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีความยินดี ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยากในวิญญาณาหารไซร้ ... เราเรียกที่นั้นว่า ‘มีความโศก มีธุลีกิเลส มีความคับแค้น’’ ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรกล่าวว่า “อนาคตมีอยู่”

{๓๘๘} ส. อนาคตมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าไม่มีความยินดี ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยากฺในกพฬิงการาหารไซร้ วิญญาณก็ไม่ตั้งอยู่ไม่งอกงามในกพฬิงการาหารนั้น ในที่ใดวิญญาณไม่ตั้งอยู่ไม่งอกงาม ในที่นั้นย่อมไม่มีการหยั่งลงแห่งนามรูป ในที่ใดไม่มีการหยั่งลงแห่งนามรูป ในที่นั้นย่อมไม่มีความเจริญแห่งสังขารทั้งหลาย

ในที่ใดไม่มีความเจริญแห่งสังขารทั้งหลาย ในที่นั้นย่อมไม่มีการเกิดในภพใหม่ต่อไป ในที่ใดไม่มีการเกิดในภพใหม่ต่อไป ในที่นั้นย่อมไม่มีชาติ ชรา มรณะต่อไป ในที่ใดไม่มีชาติ ชรา มรณะต่อไป เราเรียกที่นั้นว่า ‘ไม่มีความโศก ไม่มีธุลีกิเลส ไม่มีความคับแค้น’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าไม่มีความยินดี ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยากในผัสสาหารไซร้ ... ในมโนสัญเจตนาหารไซร้ ... ในวิญญาณาหารไซร้ ... เราเรียกที่นั้นว่า ‘ไม่มีความโศก ไม่มีธุลีกิเลส ไม่มีความคับแค้น” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “อนาคตมีอยู่”

จบ สัพพมัตถีติกถา

๖. อดีตขันธาทิกถา

ว่าด้วยการซักถามถึงกาลกับสภาวธรรม

๑. นสุตตสาธนะ

ว่าด้วยการไม่ยกพระสูตรขึ้นอ้าง

{๓๘๙} [๒๙๗] ปรวาทีถามว่า อดีตเป็นขันธ์หรือ

สกวาทีตอบว่า ถูกแล้ว

ป. อดีตมีอยู่หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...