พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต · อุรควรรค
๑๐. อาฬวกสูตร เล่ม ๒๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๑๐–๓๑๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๐/๑๒ ในอุรควรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต อุรควรรค อาฬวกสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๕๓๖–๕๔๐
๑๐.อาฬวกสูตร
๑๐.อาฬวกสูตร
ว่าด้วยพวกอาวฬกยักษ์ทูลถามปัญหา
{๓๑๐} ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่อยู่ของอาฬวกยักษ์ ใกล้เมืองอาฬวี ครั้งนั้นแล อาฬวกยักษ์เข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ท่านจงออกไป สมณะ”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ได้ซิ ท่าน” ดังนี้แล้วก็เสด็จออกไป
อาฬวยักษ์กล่าวอีกว่า “ท่านจงเข้ามา สมณะ”
พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่า “ได้ซิ ท่าน” ดังนี้แล้วก็เสด็จเข้าไป
อาฬวยักษ์ได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ดังนี้ว่า “ท่านจงออกไป สมณะ”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ได้ซิท่าน” ดังนี้แล้วก็เสด็จออกไป
อาฬวยักษ์กล่าวอีกว่า “ท่านจงเข้ามา สมณะ”
พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่า “ได้ซิท่าน” ดังนี้แล้วก็เสด็จเข้าไป
อาฬวยักษ์ก็ได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๓ ดังนี้ว่า “ท่านจงออกไป สมณะ”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ได้ซิ ท่าน” ดังนี้แล้วก็เสด็จออกไป
อาฬวยักษ์กล่าวอีกว่า “ท่านจงเข้ามา สมณะ”
พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่า “ได้ซิ ท่าน” ดังนี้แล้วก็เสด็จเข้าไป
อาพวยักษ์ก็ได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๔ ดังนี้ว่า “ท่านจงออกมา สมณะ”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ผู้มีอายุ เราจะไม่ออกไปอีกละ ท่านจะทำอะไรก็ทำเถิด”
อาฬวยักษ์ได้กล่าวว่า “สมณะ เราจะถามปัญหากะท่าน ถ้าท่านตอบเราไม่ได้ เราจะทำจิตของท่านให้บ้าคลั่ง จะฉีกหัวใจของท่าน หรือไม่ก็จะจับเท้าท่านเหวี่ยงไปที่ฝั่งแม่นํ้าคงคาฟากโน้น”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อาวุโส เรายังไม่เห็นใครเลยในมนุษยโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ ที่จะทำจิตของเราให้บ้าคลั่ง หรือที่จะฉีกหัวใจของเรา หรือไม่ก็จะจับเท้าเราแล้วเหวี่ยงไปที่ฝั่งแม่นํ้าคงคาฟากโน้นได้ อาวุโส เอาเถอะ ท่านจงถามตามที่ท่านต้องการเถิด”ลำดับนั้น อาฬวกยักษ์ได้ถามว่า
{๓๑๑} [๑๘๓] อะไรหนอเป็นทรัพย์อันน่าปลื้มใจอย่างประเสริฐของคนในโลกนี้ อะไรหนอที่บุคคลประพฤติดีแล้วนำความ สุขมาให้ อะไรหนอเป็นรสที่ดีกว่ารสทั้งหลาย คนที่มีชีวิตอยู่อย่างไรนักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่ามีชีวิตประเสริฐ
[๑๘๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)
ศรัทธาเป็นทรัพย์อันน่าปลื้มใจอย่างประเสริฐของคนใน โลกนี้ ธรรมที่บุคคลประพฤติดีแล้วนำความสุขมาให้สัจจะแลเป็นรสที่ดีกว่ารสทั้งหลาย คนที่มีชีวิตอยู่ด้วยปัญญานักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่ามีชีวิตประเสริฐ
- ๑ธรรม ในที่นี้หมายถึงธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ หรือธรรมคือทาน ศีล และภาวนา (สํ.ส.อ.๓๑๑, ขุ.สุ.อ. ๑/๒๖๒)
- ๒สัจจะ มีความหมายหลายนัย แต่ในที่นี้หมายถึงปรมัตถสัจจะคือพระนิพพานหรือวาจาสัจที่มีวิรติสัจจะอยู่ภายใน (สํ.ส.อ. ๓๑๑, ๒๖๓, ขุ.สุ.อ. ๑/๒๖๓)
๑๐.อาฬวกสูตร
[๑๘๕] (อาฬวกยักษ์ถามต่อไปว่า)
จะข้ามโอฆะได้อย่างไร จะข้ามอรรณพได้อย่างไร จะล่วงพ้นทุกข์ได้อย่างไร จะบริสุทธิ์ได้อย่างไร
[๑๘๖] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)
จะข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา จะข้ามอรรณพได้ด้วยความ ไม่ประมาท จะล่วงพ้นทุกข์ได้ด้วยความเพียร จะบริสทธิ์ได้ด้วยปัญญา
[๑๘๗] (อาฬวกยักษ์ถามต่อไปว่า)
ทำอย่างไรจึงจะได้ปัญญา ทำอย่างไรจึงจะหาทรัพย์ได้ทำอย่างไรจึงจะได้รับเกียรติทำอย่างไรจึงจะผูกใจมิตรสหายไว้ได้ ทำอย่างไร เมื่อจากโลกนี้ไปแล้ว จึงจะไม่เศร้าโศก[๑๘๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)
คนที่มีความเชื่อ ตั้งใจฟังธรรมของพระอรหันต์ ทั้งหลายด้วยดี เพื่อบรรลุนิพพาน ไม่ประมาท มีปัญญา แจ้งประจักษ์ย่อมได้ปัญญา
- ๑ข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา หมายถึงการที่บุคคลใช้อินทีรย์คือศรัทธาอันเป็นปทัฏฐานแห่งองค์ธรรม สำหรับเป็นพระโสดาบันแล้วสามารถข้ามโอฆะคือทิฏฐิได้ด้วยโสดาปัตติมรรค ข้ามอรรณพได้ด้วยความไม่ประมาท หมายถึงการที่พระโสดาบันผู้ประกอบด้วยความไม่ประมาทในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลายแล้วสำเร็จเป็นพระสกทาคามีสามารถข้ามอรรณพคือการเวียนว่ายตายเกิด หรือข้ามภวโอฆะได้ด้วยสกทาคามิมรรคล่วงพ้นทุกข์ได้ด้วยความเพียร หมายถึงการที่พระสกทาคามีผู้บำเพ็ญเพียรจนสำเร็จเป็นพระอนาคามีแล้วสามารถข้ามทุกข์ที่เกิดจากกามหรือกามโอฆะได้ บริสุทธิ์ได้ด้วยปัญญา หมายถึงการที่พระอนาคามีใช้ปัญญาอันปราศจากกามสัญญาละอวิชชาได้สำเร็จเป็นพระอรหันต์ซึ่งชื่อว่าสามารถข้ามโอฆะคืออวิชชาได้เบ็ดเสร็จเด็ดขาด (สํ.ล.อ. ๓๐๓, ขุ.สุ.อ. ๑/๒๖๕)
[๑๘๙] คนที่ทำงานเหมาะสม เอางานเอาการ มีความขยัน หมั่นเพียร ย่อมหาทรัพย์ได้ คนจะได้รับเกียรติก็เพราะ มีสัจจะ ผู้ให้ย่อมผูกใจมิตรสหายไว้ได้
[๑๙๐] ผู้อยู่ครองเรือนประกอบด้วยศรัทธา มีคุณธรรม ๔ ประการนี้ คือ สัจจะ ความซื่อสัตย์ ๑ ทมะ ความข่มใจ ๑ ธิติ ความอดทน ๑ จาคะ ความเสียสละ ๑ จากโลกนี้ไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก
[๑๙๑] เชิญท่านถามสมณพราหมณ์อื่น ๆ ซึ่งมีอยู่มากมายดูเถิดว่า ในโลกนี้ยังจะมีอะไรที่ดียิ่งไปกว่าสัจจะ ทมะ จาคะ และขันตินี้อีก
[๑๙๒] (อาฬวกยักษ์ทูลว่า)
วันนี้ ข้าพเจ้าได้ทราบชัดถึงประโยชน์ที่พึงได้รับในโลกหน้าอยู่ ยังจะต้องไปสอบถามสมณพราหมณ์อื่น ๆ จำนวนมากอีกทำไม
- ๑คนจะได้รับเกียรติก็พราะมีสัจจะ หมายถึงได้รับเกียรติเพราะมีวจีสัจจะ คือ เป็นสัจจวาที มีปกติกล่าวคำจริง เป็นภูตวาที มีปกติกล่าวคำแท้ หรือเข้าถึงปรมัตถสัจจะ (นิพพาน) คือ สำเร็จ เป็นพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า หรือพระอริยสาวก (สํ.ส.อ. ๓๑๕, ขุ.สุ.อ. ๑/๒๖๗)
- ๒คุณธรรมทั้ง ๔ ประการ นี้มีคำอธิบายอีกนัยหนึ่งดังนี้ สัจจะ หมายถึงสัจจะในข้อ [๑๘๙] ที่ตรัสว่า ‘คนจะได้รับเกียรติก็เพราะมีสัจจะ’ ทมะ (หรือ ธรรมะ) หมายถึงปัญญาที่เกิดจากการฟังธรรมในข้อ [๑๘๘] ที่ตรัสว่า ‘คนที่มีความเชื่อ ตั้งใจฟังธรรมของพระอรหันต์ทั้งหลายด้วยดีเพื่อบรรลุนิพพาน ไม่ประมาท มีปัญญาแจ้งประจักษ์ ย่อมได้ปัญญา’ ธิติ (หรือ ขันติ ในข้อ [๑๙๑]) หมายถึงอุฎฐานะคือความขยันหมั่นเพียรในข้อ [๑๘๙] ที่ตรัสว่า ‘คนที่ทำงานเหมาะสม เอางานเอาการ มีความขยันหมั่นเพียร ย่อมหาทรัพย์ได้’ จาคะ หมายถึงทานคือการให้ในข้อ [๑๘๙] ที่ตรัสว่า ‘ผู้ให้ย่อมผูกใจมิตรสหายไว้ได้’ (สํ.ส.อ. ๓๑๕-๓๑๖. ขุ.สุ.อ. ๑/๒๖๗-๒๖๘)
๑๑. วิชยสูตร
[๑๙๓] พระพุทธเจ้าเสด็จมายังเมืองอาฬวีเพื่อประโยชน์แก่ข้าพเจ้าผู้ซึ่งได้รู้ประจักษ์ถึงพระทักขิไณยบุคคลซึ่งเป็นผู้ที่บุคคลถวายทานแล้วย่อมมีผลมากในวันนี้เอง
[๑๙๔] ข้าพระองค์นั้นขอนมัสการพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระธรรมที่พระองค์ตรัสไวัดีแล้ว และพระสงฆ์ผู้ปฏิบัติดีแล้ว จักเที่ยวประกาศธรรมไปทุกหนทุกแห่ง ไม่ว่าจะในหมู่บ้านหรือตามขุนเขาลำเนาไพร
๑๑. วิชยสูตร
ว่าด้วยเรื่องร่างกาย
{๓๑๒} [๑๙๕] การที่คนยืน เดิน นั่ง นอน คู้เข้า หรือเหยียดออกนี่เป็นความเคลื่อนไหวของร่างกาย
[๑๙๖] ร่างกายนี้มีกระดูกเป็นโครงร่าง รึงรัดด้วยเส้นเอ็น ฉาบทาด้วยเนื้อหนังมีผิวหนังห่อหุ้มไว้ อันปุถุชนผู้ไม่มีปัญญาจักษุย่อมไม่เห็นตามความเป็นจริง[๑๙๗] เต็มไปด้วยไส้น้อย ไส้ใหญ่ อาหารใหม่ อาหารเก่า ตับ มูตร หัวใจ ปอด ไต ม้าม
[๑๙๘] นํ้ามูก นํ้าลาย เหงื่อ มันข้น เลือด ไขข้อ ดี เปลวมัน
[๑๙๙] อนึ่ง มีของไม่สะอาดไหลออกทางทวารทั้ง ๙ เสมอ คือ มีขี้ตาไหลออกทางเบ้าตา มีขี้หูไหลออกทางช่องหู
[๒๐๐] มีนํ้ามูกไหลออกทางช่องจมูก บางครั้งก็สำรอกนํ้าดี ขากเสลดออกทางปาก มีเหงื่อและนํ้าเค็มไหลออกตามร่างกาย
จบ ๑๐. อาฬวกสูตร