อินทริยปโรปริยัตตญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่าอัตถปฏิสัมภิทาญาณ ธัมมปฏิสัมภิทาญาณ นิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ ปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณ

จบ สุทธิกปฏิสัมภิทาญาณนิทเทสที่ ๖๗

๖๘. อินทริยปโรปริยัตตญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์ทั้งหลาย

{๒๖๙} [๒๖๙] อินทริยปโรปริยัตตญาณของพระตถาคตเป็นไฉน

ในอินทริยปโรปริยัตตญาณนี้ พระตถาคตย่อมทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีกิเลสในจักษุน้อย มีธุลีกิเลสในจักษุมาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการชั่ว พึงให้รู้แจ้งได้โดยง่าย พึงให้รู้แจ้งได้โดยยาก บางพวกมีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย บางพวกมิได้เห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย

{๒๗๐} [๒๗๐] คำว่า มีธุลีกิเลสในจักษุน้อย มีธุลีกิเลสในจักษุมาก ความว่าบุคคลผู้มีศรัทธาจัดเป็นผู้มีธุลีกิเลสในจักษุน้อย บุคคลผู้ไม่มีศรัทธาจัดเป็นผู้มีธุลีกิเลสในจักษุมาก บุคคลผู้ปรารภความเพียรจัดเป็นผู้มีธุลีกิเลสในจักษุน้อย บุคคลผู้เกียจคร้านจัดเป็นผู้มีธุลีกิเลสในจักษุมาก บุคคลผู้มีสติตั้งมั่นจัดเป็นผู้มีธุลีกิเลสในจักขุน้อย บุคคลผู้มีสติหลงลืมจัดเป็นผู้มีธุลีกิเลสในจักษุมาก บุคคลผู้มีจิตตั้งมั่นจัดเป็นผู้มีธุลีกิเลสในจักษุน้อย บุคคลผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นจัดเป็นผู้มีธุลีกิเลสในจักษุมาก บุคคลผู้มีปัญญาจัดเป็นผู้มีธุลีกิเลสในจักษุน้อย บุคคลผู้มีปัญญาทรามจัดเป็นผู้มีธุลีกิเลสในจักษุมาก

{๒๗๑} [๒๗๑] คำว่า มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน ความว่า บุคคลผู้มีศรัทธาจัดเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้า บุคคลผู้ไม่มีศรัทธาจัดเป็นผู้มีอินทรีย์อ่อน ... บุคคลผู้มีปัญญาจัดเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้า บุคคลผู้มีปัญญาทรามจัดเป็นผู้มีอินทรีย์อ่อน

{๒๗๒} [๒๗๒] คำว่า มีอาการดี มีอาการชั่ว ความว่า บุคคลผู้มีศรัทธาจัดเป็นผู้มีอาการดี บุคคลผู้ไม่มีศรัทธาจัดเป็นผู้มีอาการชั่ว ... บุคคลผู้มีปัญญา จัดเป็นผู้มีอาการดี บุคคลผู้มีปัญญาทรามจัดเป็นผู้มีอาการชั่ว

{๒๗๓} [๒๗๓] คำว่า พึงให้รู้แจ้งได้โดยง่าย พึงให้รู้แจ้งได้โดยยาก ความว่า บุคคลผู้มีศรัทธาจัดเป็นผู้พึงให้รู้แจ้งได้โดยง่าย บุคคลผู้ไม่มีศรัทธาจัดเป็นผู้พึงให้รู้แจ้งได้โดยยาก ... บุคคลผู้มีปัญญาจัดเป็นผู้พึงให้รู้แจ้งได้โดยง่าย บุคคลผู้มีปัญญาทรามจัดเป็นผู้พึงให้รู้แจ้งได้โดยยาก

{๒๗๔} [๒๗๔] คำว่า บางพวกมีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย บางพวกมิได้เห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย ความว่า บุคคลผู้มีศรัทธาจัดเป็นผู้มีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย บุคคลผู้ไม่มีศรัทธาจัดเป็นผู้มิได้เห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย ... บุคคลผู้มีปัญญาจัดเป็นผู้มีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย บุคคลผู้มีปัญญาทรามจัดเป็นผู้มิได้เห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย{๒๗๕} [๒๗๕] คำว่า โลก ได้แก่ ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก โลกคือ ภพวิบัติ โลกคือสมภพวิบัติ โลกคือภพสมบัติ โลกคือสมภพสมบัติ โลก ๑ คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้เพราะอาหาร โลก ๒ คือ นามและรูป โลก ๓ คือ เวทนา ๓ โลก ๔ คือ อาหาร ๔ โลก ๕ คืออุปาทานขันธ์ ๕ โลก ๖ คืออายตนะภายใน ๖ โลก ๗ คือ ภูมิเป็นที่ตั้งแห่งวิญญาณ ๗ โลก ๘ คือโลกธรรม ๘ โลก ๙ คือ ภพเป็นที่อาศัยอยู่ของสัตว์ ๙ โลก ๑๐ คือ อายตนะ ๑๐ โลก ๑๒ คือ อายตนะ ๑๒ โลก ๑๘ คือ ธาตุ ๑๘

{๒๗๖} [๒๗๖] คำว่า โทษ ได้แก่ กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง อภิสังขารทั้งปวง กรรมอันเป็นเหตุให้สัตวไปสู่ภพทั้งปวง เป็นโทษ ความสำคัญในโลกนี้และโทษนี้ว่าเป็นภัยอันแรงกล้า ปรากฏแล้วด้วยประการดังนี้ เหมือนความสำคัญในศัตรูผู้เงื้อดาบเข้ามาจะฆ่าฉะนั้น พระตถาคตย่อมทรงรู้ ทรงเห็น ทรงทราบชัด ทรงแทงตลอดซึ่งอินทรีย์ ๕ ประการนี้ ด้วยอาการ ๕๐ นี้ ชื่อว่าอินทรียปโรปริยัตตญาณของพระตถาคต

จบ อินทริยปโรปริยตตญาณนิทเทสที่ ๖๘

๖๙. อาสยานุสยญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้อาสัยและอนุสัยของสัตว์ทั้งหลาย

{๒๗๗} [๒๗๗] อาสยานุสยญาณของพระตถาคตเป็นไฉน

ในญาณนี้ พระตถาคตย่อมทรงทราบอาสัย อนุสัย จริต อธิมุตติ ของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมทรงทราบชัดถึงภัพพสัตว์และอภัพพสัตว์

{๒๗๘} [๒๗๘] ก็อาสัยของสัตว์ทั้งหลายเป็นไฉน

สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้อาศัยทิฏฐิที่มีภพก็มี อาศัยทิฏฐิที่ปราศจากภพก็มี ดังนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’