สมสีสัฏฐญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

อีกประการหนึ่ง ความเป็นไปแห่งจักขุนี้แลของบุคคลผู้รู้สึกตัวอยู่ ผู้นิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุย่อมสิ้นไป และความเป็นไปแห่งจักขุอื่นย่อมไม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งโสตะ ... ความเป็นไปแห่งฆานะ ... ความเป็นไปแห่งชิวหา ... ความเป็นไปแห่งกาย ... ความเป็นไปแห่งมโนนี้แลของบุคคลผู้รู้สึกตัวอยู่ ผู้นิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุย่อมสิ้นไป และความเป็นไปแห่งมโนอื่นย่อมไม่เกิดขึ้น ปัญญาในความสิ้นไปแห่งความเป็นไปแห่งกิเลสและขันธ์ของบุคคลผู้รู้สึกตัว นี้ชื่อว่าปรินิพพานญาณชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในความสิ้นไปแห่งความเป็นไปแห่งกิเลสและขันธ์ของบุคคลผู้รู้สึกตัว ชื่อว่าปรินิพพานญาณ”

จบ ปรินิพพานญาณนิทเทสที่ ๓๕

๓๖. สมสีสัฏฐญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในความไม่ปรากฏแห่งธรรม

เพราะตัดขาดโดยชอบและดับไป

{๒๒๗} [๒๒๗] ปัญญาในความไม่ปรากฏแห่งธรรมทั้งปวง ในการตัดขาดโดยชอบและในนิโรธ ชื่อว่าสมสีสัฏฐญาณอย่างไร

คำว่า ธรรมทั้งปวง คือ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม กามาวจรธรรม รูปาวจรธรรม อรูปาวจรธรรม โลกุตตรธรรม

{๒๒๘} [๒๒๘] คำว่า ในการตัดขาดโดยชอบ ความว่า พระโยคาวจร ย่อมตัดกามฉันทะขาดโดยชอบด้วยเนกขัมมะ ย่อมตัดพยาบาทขาดโดยชอบ

ด้วยความไม่พยาบาท ย่อมตัดถีนมิทธะขาดโดยชอบด้วยอาโลกสัญญา ย่อมตัดอุทธัจจะขาดโดยชอบด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมตัดวิจิกิจฉาขาดโดยชอบด้วยการกำหนดธรรม ย่อมตัดอวิชชาขาดโดยชอบด้วยญาณ ย่อมตัดอรติขาดโดยชอบด้วยความปราโมทย์ ย่อมตัดนิวรณ์ขาดโดยชอบด้วยปฐมฌาน ... ย่อมตัดกิเลสทั้งปวงขาดโดยชอบด้วยอรหัตตมรรค

{๒๒๙} [๒๒๙] คำว่า ในนิโรธ ความว่า พระโยคาวจรย่อมทำกามฉันทะให้ดับด้วยเนกขัมมะ ย่อมทำพยาบาทให้ดับด้วยความไม่พยาบาท ย่อมทำถีนมิทธะให้ดับด้วยอาโลกสัญญา ย่อมทำอุทธัจจะให้ดับด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมทำวิจิกิจฉาให้ดับด้วยการกำหนดธรรม ย่อมทำอวิชชาให้ดับด้วยญาณ ย่อมทำอรติให้ดับด้วยความปราโมทย์ ย่อมทำนิวรณ์ให้ดับด้วยปฐมฌาน ... ย่อมทำกิเลสทั้งปวงให้ดับด้วยอรหัตตมรรค

{๒๓๐} [๒๓๐] คำว่าความไม่ปรากฏ ความว่า บุคคลผู้ได้เนกขัมมะ กามฉันทะย่อมไม่ปรากฏ ผู้ได้ความไม่พยาบาท ความพยาบาทย่อมไม่ปรากฏ ผู้ได้อาโลกสัญญา ถีนมิทธะย่อมไม่ปรากฏ ผู้ได้ความไม่ฟุ้งซ่าน อุทธัจจะย่อมไม่ปรากฏ ผู้ได้การกำหนดธรรม วิจิกิจฉาย่อมไม่ปรากฏ ผู้ได้ญาณอวิชชาย่อมไม่ปรากฏ ผู้ได้ความปราโมทย์ อรติย่อมไม่ปรากฏ ผู้ได้ปฐมฌานนิวรณ์ย่อมไม่ปรากฏ ... ผู้ได้อรหัตตมรรค กิเลสทั้งปวงย่อมไม่ปรากฏ{๒๓๑} [๒๓๑] คำว่า สงบ ความว่า เนกขัมมะเป็นธรรมสงบเพราะท่านละกามฉันทะได้แล้ว ความไม่พยาบาทเป็นธรรมสงบเพราะท่านละความพยาบาทได้แล้ว อาโลกสัญญาเป็นธรรมสงบเพราะท่านละถีนมิทธะได้แล้ว ความไม่ฟุ้งซ่านเป็นธรรมสงบเพราะท่านละอุทธัจจะได้แล้ว การกำหนดธรรมเป็นธรรมสงบเพราะท่านละวิจิกิจฉาได้แล้ว ญาณเป็นธรรมสงบเพราะท่านละอวิชชาได้แล้ว ความปราโมทย์เป็นธรรมสงบเพราะท่านละอรติได้แล้ว ปฐมฌานเป็นธรรมสงบเพราะท่านละนิวรณ์ได้แล้ว ... อรหัตตมรรคเป็นธรรมสงบเพราะท่านละกิเลสทั้งปวงได้แล้ว

{๒๓๒} [๒๓๒] คำว่า เป็นประธาน ความว่า ธรรมเป็นประธาน ๑๓ ประการ คือ ตัณหามีความกังวลเป็นประธาน ๑ มานะมีความผูกพันเป็นประธาน ๑ ทิฏฐิมีความยึดมั่นเป็นประธาน ๑ อุทธัจจะมีความฟุ้งซ่านเป็นประธาน ๑ อวิชชามีกิเลสเป็นประธาน ๑ ศรัทธามีความน้อมใจเชื่อเป็นประธาน ๑ วิริยะมีความประคองไว้เป็นประธาน ๑ สติมีการเข้าไปตั้งไว้เป็นประธาน ๑ สมาธิมีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นประธาน ๑ ปัญญามีความเห็นเป็นประธาน ๑ ชีวิตินทรีย์มีความเป็นไปเป็นประธาน ๑ วิโมกข์มีอารมณ์เป็นประธาน ๑ นิโรธมีสังขารเป็นประธาน ๑ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในความไม่ปรากฏแห่งธรรมทั้งปวงในการตัดขาดโดยชอบและในนิโรธ ชื่อว่าสมสีสัฏฐญาณ”

จบ สมสีสัฏฐญาณนิทเทสที่ ๓๖

๓๗. สัลเลขัฏฐญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในธรรมเครื่องขัดเกลา

{๒๓๓} [๒๓๓] ปัญญาในความสิ้นไปแห่งกิเลสอันหนา เป็นสภาพต่าง ๆ เป็นสภาพเดียว และเดชชื่อว่าสัลเลขัฏฐญาณอย่างไร

คำว่า หนา คือ ราคะหนา โทสะหนา โมหะหนา ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความเจ้าเล่ห์ ความโอ้อวด ความหัวดื้อ ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่นท่าน ความมัวเมา ความประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง อภิสังขารทั้งปวง กรรมอันเป็นเหตุให้ไปสู่ภพทั้งปวงหนา