๘. วิปัลลาสกถา เล่ม ๓๑

๘. วิปัลลาสกถา

ว่าด้วยเรื่องวิปลาส ๔

{๕๒๕} [๕๒๕] ต้นเหตุเรื่องบริบูรณ์แล้ว

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาสมี ๔ ประการนี้ ๔ ประการอะไรบ้าง คือ(๑) ความสำคัญผิด ความคิดผิด ความเห็นผิดในสภาพที่ไม่เที่ยงว่าเที่ยง

(๒) ... ในสภาพที่เป็นทุกข์ว่าเป็นสุข

(๓) ... ในสภาพที่มิใช่อัตตาว่าเป็นอัตตา

(๔) ... ในสภาพที่ไม่งามว่างาม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาสมี ๔ ประการนี้แล

{๕๒๖} [๕๒๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญาไม่วิปลาส จิตไม่วิปลาส ทิฏฐิไม่วิปลาส มี ๔ ประการนี้ ๔ ประการอะไรบ้าง คือ ความสำคัญไม่ผิด ความคิดไม่ผิด ความเห็นไม่ผิด ในสภาพที่ไม่เที่ยงว่าไม่เที่ยง ๑ ในสภาพที่เป็นทุกข์ว่าเป็นทุกข์ ๑ ในสภาพที่มิใช่อัตตาว่ามิใช่อัตตา ๑ ในสภาพที่ไม่งามว่าไม่งาม ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญาไม่วิปลาส จิตไม่วิปลาส ทิฏฐิไม่วิปลาส มี ๔ ประการนี้แลสัตว์โลกทั้งหลายมีความสำคัญในสภาพที่ไม่เที่ยงว่าเที่ยง มีความสำคัญในสภาพที่เป็นทุกข์ว่าเป็นสุข มีความสำคัญในสภาพที่มิใช่อัตตาว่า

เป็นอัตตา มีความสำคัญในสภาพที่ไม่งามว่างาม ถูกความเห็นผิดนำไปมีจิตกวัดแกว่ง มีสัญญาผิด สัตว์โลกเหล่านั้นติดอยู่ในบ่วงแห่งมาร เป็นผู้ไม่มีความปลอดโปร่งจากกิเลส ต้องไปสู่สงสาร เป็นผู้ถึงชาติและมรณะ

เมื่อใด พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงส่องแสงสว่าง เสด็จอุบัติขึ้นในโลกพระองค์ทรงประกาศธรรมนี้อันให้ถึงความสงบระงับทุกข์ เมื่อนั้น สัตว์โลกทั้งหลายผู้มีปัญญาได้ฟังธรรมของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นแล้วก็กลับได้ความคิดชอบ คือ เห็นสภาพที่ไม่เที่ยงโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง เห็นสภาพที่เป็นทุกข์โดยความเป็นทุกข์ เห็นสภาพที่มิใช่อัตตาโดยความเป็นสภาพมิใช่อัตตา และเห็นสภาพที่ไม่งามว่าไม่งาม เป็นผู้ถือมั่นสัมมาทิฏฐิล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ฉะนี้แล

วิปลาส ๔ ประการนี้บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ (คือ โสดาบันบุคคล) ละได้แล้วบ้าง ละไม่ได้บ้าง วิปลาสเหล่าใดละได้แล้ว เหล่าใดยังละไม่ได้สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาสในสภาพที่ไม่เที่ยงว่าเที่ยงละได้แล้ว ความสำคัญความคิดในสภาพที่เป็นทุกข์ว่าเป็นสุขย่อมเกิดขึ้นได้(แม้แก่อนาคามีบุคคล) ทิฏฐิวิปลาสละได้แล้ว สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาสในสภาพที่มิใช่อัตตาว่าเป็นอัตตาละได้แล้ว ความสำคัญ ความคิดในสภาพที่ไม่งามว่างามย่อมเกิดขึ้นได้(แม้แก่สกทาคามีบุคคล) ทิฏฐิวิปลาสละได้แล้ว วิปลาส ๖ ในวัตถุ ๒ ละได้แล้ว วิปลาส ๒ ในวัตถุ ๒ ละได้แล้ว วิปลาส ๔ ยังละไม่ได้ และวิปลาส ๘ ในวัตถุ ๔ ละได้แล้ว วิปลาส ๔ ยังละไม่ได้

จบ วิปัลลาสกถา

๙. มัคคกถา

ว่าด้วยเรื่องมรรค

{๕๒๗} [๕๒๗] คำว่า มรรค ความว่า ชื่อว่ามรรคพราะอรรถว่าอะไร

ในขณะโสดาปัตติมรรค สัมมาทิฏฐิเพราะอรรถว่าเห็น เป็นมรรคและเป็นเหตุเพื่อละมิจฉาทิฏฐิ เพื่ออุปถัมภ์สหชาตธรรม เพื่อครอบงำกิเลสทั้งหลาย เพื่อความหมดจดในเบื้องต้นแห่งปฏิเวธ เพื่อความตั้งมั่นแห่งจิต เพื่อความผ่องแผ้วแห่งจิต เพื่อบรรลุธรรมพิเศษ เพื่อแทงตลอดธรรมอันยิ่ง เพื่อตรัสรู้สัจจะ เพื่อให้จิตตั้งมั่นอยู่ในนิโรธ

สัมมาสังกัปปะเพราะอรรถว่าดำริ เป็นมรรคและเป็นเหตุเพื่อละมิจฉาสังกัปปะ ... สัมมาวาจาเพราะอรรถว่ากำหนดเอา เป็นมรรคและเป็นเหตุเพื่อละมิจฉาวาจา ... สัมมากัมมันตะเพราะอรรถว่าเป็นสมุฏฐาน เป็นมรรคและเป็นเหตุเพื่อละมิจฉากัมมันตะ ... สัมมาอาชีวะเพราะอรรถว่าผ่องแผ้ว เป็นมรรคและเป็นเหตุเพื่อละมิจฉาอาชีวะ ... สัมมาวายามะเพราะอรรถว่าประคองไว้ เป็นมรรคและเป็นเหตุเพื่อละมิจฉาวายามะ ... สัมมาสติเพราะอรรถว่าตั้งมั่นเป็นมรรคและเป็นเหตุเพื่อละมิจฉาสติ ... สัมมาสมาธิเพราะอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน เป็นมรรคและเป็นเหตุเพื่อละมิจฉาสมาธิ เพื่ออุปถัมภ์สหชาตธรรมเพื่อครอบงำกิเลสทั้งหลาย เพื่อความหมดจดในเบื้องต้นแห่งปฏิเวธ เพื่อความตั้งมั่นแห่งจิต เพื่อความผ่องแผ้วแห่งจิต เพื่อบรรลุธรรมพิเศษ เพื่อแทงตลอดธรรมอันยิ่ง เพื่อตรัสรู้สัจจะ เพื่อให้จิตตั้งมั่นอยู่ในนิโรธ{๕๒๘} [๕๒๘] ในขณะสกทาคามิมรรค สัมมาทิฏฐิเพราะอรรถว่าเห็น ... สัมมาสมาธิเพราะอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน เป็นมรรคและเป็นเหตุเพื่อละ