นัปปฏิปัสสัมภนวรรคที่ ๒ เล่ม ๘

หัวข้อประจำวรรค

{๑๑๖๔} อุโบสถ ๑ ปวารณา ๑ อาบัติ ๑ อาพาธ ๑ อภิสมาจาร ๑ อลัชชี ๑ อธิศีล ๑ คะนอง ๑ อนาจาร ๑ ทำร้าย ๑ มิจฉาทิฏฐิ ๑ อาบัติ ๑ เพราะอาบัติใด ๑ ติพระพุทธเจ้า ๑ รวมเป็นวรรคที่ ๑ แล

๒. นัปปฏิปัสสัมภนวรรค

หมวดว่าด้วยองค์ของภิกษุที่ไม่ควรระงับกรรมเป็นต้น

{๑๑๖๕} [๔๒๐] พระอุบาลีทูลถามว่า “พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์เท่าไรหนอ สงฆ์ไม่พึงระงับกรรม”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ สงฆ์ไม่พึงระงับกรรม องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ต้องอาบัติถูกสงฆ์ลงโทษแล้วยังให้อุปสมบท

๒. ให้นิสสัย

๓. ให้สามเณรอุปัฏฐาก

๔. ยินดีการสมมติให้เป็นผู้สั่งสอนภิกษุณี

๕. แม้ได้รับสมมติแล้ว ก็ยังสั่งสอนภิกษุณีอยู่

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล สงฆ์ไม่พึงระงับกรรม

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีก สงฆ์ไม่พึงระงับกรรม องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ถูกสงฆ์ลงโทษเพราะอาบัติใด ยังต้องอาบัตินั้นอยู่

๒. ต้องอาบัติอื่นที่คล้ายคลึงกัน

๓. ต้องอาบัติอันเลวทรามกว่านั้น

๔. ตำหนิกรรมของสงฆ์

๕. ตำหนิภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรม

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล สงฆ์ไม่พึงระงับกรรม

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีก สงฆ์ไม่พึงระงับกรรม องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า

๒. กล่าวติเตียนพระธรรม

๓. กล่าวติเตียนพระสงฆ์

๔. เป็นมิจฉาทิฏฐิ

๕. มีอาชีววิบัติ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล สงฆ์ไม่พึงระงับกรรม

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีก สงฆ์ไม่พึงระงับกรรม องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. เป็นอลัชชี ๒. เป็นพาล

๓. ไม่ใช่เป็นปกตัตตะ ๔. ทำการย่ำยีในวัตร

๕. ไม่ทำให้บริบูรณ์ในสิกขา

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล สงฆ์ไม่พึงระงับกรรม”

คุณสมบัติของภิกษุผู้เข้าสงคราม

{๑๑๖๖} [๔๒๑] พระอุบาลีทูลถามว่า “พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุผู้เข้าสงครามเมื่อจะเข้าหาสงฆ์ พึงตั้งธรรมกี่ประการไว้ในตนแล้วจึงเข้าหาสงฆ์”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี อันภิกษุผู้เข้าสงครามเมื่อจะเข้าหาสงฆ์ พึงตั้งธรรม ๕ ประการไว้ในตนแล้วจึงเข้าหาสงฆ์ ธรรม ๕ ประการคืออะไรบ้างดูก่อนอุบาลี อันภิกษุผู้เข้าสงครามเมื่อจะเข้าหาสงฆ์

๑. พึงมีจิตยำเกรง มีจิตเสมอด้วยผ้าเช็ดฝุ่น เข้าหาสงฆ์

๒. พึงเป็นผู้รู้จักที่นั่ง รู้จักการนั่ง

๓. ไม่เบียดภิกษุผู้เถระ ไม่เกียดกันอาสนะภิกษุผู้อ่อนกว่าพึงนั่งที่อาสนะที่สมควร

๔. ไม่พึงพูดเรื่องต่าง ๆ ไม่พึงพูดดิรัจฉานกถา

๕. พึงกล่าวธรรมเอง หรือพึงเชื้อเชิญภิกษุรูปอื่น ไม่พึงดูหมิ่นพระอริยเจ้าผู้นิ่ง

ดูก่อนอุบาลี ถ้าสงฆ์ทำกรรมที่ควรพร้อมเพรียงกันทำ ในกรรมนั้น ภิกษุผู้ไม่ชอบใจจะพึงทำความเห็นแย้งแล้วควบคุมสามัคคีไว้ก็ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเธอคิดว่า ‘เราอย่ามีตัวต่างจากสงฆ์เลย’ดูก่อนอุบาลี อันภิกษุผู้เข้าสงครามเมื่อจะเข้าหาสงฆ์ พึงตั้งธรรม ๕ ประการนี้ไว้ในตนแล้วเข้าหาสงฆ์เถิด”

คุณสมบัติของภิกษุผู้พูดในสงฆ์

{๑๑๖๗} [๔๒๒] พระอุบาลีทูลถามว่า “พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุผู้ประกอบด้วย คุณสมบัติเท่าไรหนอ เมื่อพูดในสงฆ์ ย่อมไม่เป็นที่รักของคนหมู่มาก ไม่เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก และไม่เป็นที่ชอบใจของคนหมู่มาก”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วย คุณสมบัติ ๕ ประการเมื่อพูดในสงฆ์ ย่อมไม่เป็นที่รักของคนหมู่มาก ไม่เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก และไม่เป็นที่ชอบใจของคนหมู่มาก คุณสมบัติ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

๑. ชอบพูดวางเขื่อง

๒. ชอบพูดอ้างผู้อื่น

๓. ไม่ฉลาดในถ้อยคำที่เชื่อมถึงกัน

๔. ไม่โจทด้วยอาบัติตามธรรมและตามวินัย

๕. ไม่ปรับอาบัติตามธรรมและตามวินัย

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ประการนี้แลเมื่อพูดในสงฆ์ ย่อมไม่เป็นที่รักของคนหมู่มาก ไม่เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก และไม่เป็นที่ชอบใจของคนหมู่มากดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ประการเมื่อพูดในสงฆ์ ย่อมเป็นที่รักของคนหมู่มาก เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก และเป็นที่ชอบใจ ของคนหมู่มาก คุณสมบัติ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่พูดวางเขื่อง

๒. ไม่พูดอ้างผู้อื่น

๓. ฉลาดในถ้อยคำที่เชื่อมถึงกัน

๔. โจทด้วยอาบัติตามธรรมและตามวินัย

๕. ปรับตามอาบัติตามธรรมและตามวินัย

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ประการนี้แลเมื่อพูดในสงฆ์ ย่อมเป็นที่รักของคนหมู่มาก เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก และเป็นที่ชอบใจของคนหมู่มาก

คุณสมบัติของภิกษุผู้พูดในสงฆ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ประการแม้อื่นอีกเมื่อพูดในสงฆ์ ย่อมไม่เป็นที่รักของคนหมู่มาก ไม่เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก และไม่เป็นที่ชอบใจของคนหมู่มาก คุณสมบัติ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

๑. เป็นผู้ยกผู้อื่นขึ้นอ้าง ๒. เป็นผู้รุกรานเขา

๓. ยึดถืออธรรม ๔. ค้านธรรม

๕. พูดมากไร้ประโยชน์

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ประการนี้แลเมื่อพูดในสงฆ์ ย่อมไม่เป็นที่รักของคนหมู่มาก ไม่เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก และไม่เป็นที่ชอบใจของคนหมู่มาก

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ประการเมื่อพูดในสงฆ์ ย่อมเป็นที่รักของคนหมู่มาก เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก และเป็นที่ชอบใจของคนหมู่มาก คุณสมบัติ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่เป็นผู้ยกผู้อื่นขึ้นอ้าง ๒. ไม่เป็นผู้รุกรานเขา

๓. ยึดถือธรรม ๔. ค้านอธรรม

๕. ไม่พูดมากไร้ประโยชน์

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ประการนี้แลเมื่อพูดในสงฆ์ ย่อมเป็นที่รักของคนหมู่มาก เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก และเป็นที่ชอบใจของคนหมู่มาก

องค์ของภิกษุผู้พูดในสงฆ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ประการแม้อื่นอีกเมื่อพูดในสงฆ์ ย่อมไม่เป็นที่รักของคนหมู่มาก ไม่เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก และไม่เป็นที่ชอบใจของคนหมู่มาก คุณสมบัติ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

๑. พูดข่มขู่

๒. พูดไม่ให้โอกาสผู้อื่น

๓. ไม่โจทตามอาบัติ ตามธรรม และตามวินัย

๔. ไม่ปรับตามอาบัติ ตามธรรม และตามวินัย

๕. ไม่ชี้แจงตามความเห็น

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ประการนี้แลเมื่อพูดในสงฆ์ ย่อมไม่เป็นที่รักของคนหมู่มาก ไม่เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก และไม่เป็นที่ชอบใจของคนหมู่มากดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ประการเมื่อพูดในสงฆ์ ย่อมเป็นที่รักของคนหมู่มาก เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก และเป็นที่ชอบใจของคนหมู่มาก คุณสมบัติ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่พูดข่มขู่ ๒. พูดให้โอกาสผู้อื่น

๓. โจทตามอาบัติ ตามธรรม และตามวินัย

๔. ปรับตามอาบัติ ตามธรรม และตามวินัย

๕. ชี้แจงตามความเห็น

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ประการนี้แลเมื่อพูดในสงฆ์ ย่อมเป็นที่รักของคนหมู่มาก เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก และเป็นที่ชอบใจของคนหมู่มาก”

อานิสงส์ในการเรียนวินัย

{๑๑๖๘} [๔๒๓] พระอุบาลีทูลถามว่า “พระพุทธเจ้าข้า ในการเรียนวินัยมีอานิสงส์เท่าไรหนอ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี การเรียนวินัยมีอานิสงส์ ๕ ประการนี้ อานิสงส์ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ

๑. กองศีลเป็นอันตนคุ้มครองรักษาไว้ด้วยดี

๒. เป็นที่พึ่งพิงของผู้ถูกความสงสัยครอบงำ

๓. เป็นผู้แกล้วกล้าพูดในท่ามกลางสงฆ์

๔. ข่มศัตรูได้ด้วยดีโดยสหธรรม

๕. เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม

ดูก่อนอุบาลี การเรียนวินัยมีอานิสงส์ ๕ ประการนี้แล

จบ นัปปฏิปัสสัมภนวรรคที่ ๒

หัวข้อประจำวรรค

{๑๑๖๙} ต้องอาบัติ ๑ เพราะอาบัติใด ๑ กล่าวติเตียน ๑ อลัชชี ๑ สงคราม ๑ มีความคิดมืดมน ๑ อวดตน ๑ ข่มขู่ ๑ เรียนวินัย ๑

๓.โวหารวรรค

หมวดว่าด้วยภิกษุผู้ไม่ควรพูดและผู้ควรพูดในสงฆ์

{๑๑๗๐} [๔๒๔] พระอุบาลีทูลถามว่า “พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์เท่าไรหนอ ไม่พึงพูดในสงฆ์”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ไม่พึงพูดในสงฆ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่รู้อาบัติ ๒. ไม่รู้สมุฏฐานอาบัติ

๓. ไม่รู้ประโยคอาบัติ ๔. ไม่รู้ความระงับอาบัติ

๕. ไม่ฉลาดในการวินิจฉัยอาบัติ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลไม่พึงพูดในสงฆ์

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ พึงพูดในสงฆ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รู้อาบัติ ๒. รู้สมุฏฐานอาบัติ

๓. รู้ประโยคอาบัติ ๔. รู้ความระงับอาบัติ

๕. ฉลาดในการวินิจฉัยอาบัติ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลพึงพูดในสงฆ์

ภิกษุผู้ไม่ควรพูดและผู้ควรพูดในสงฆ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกไม่พึงพูดในสงฆ์องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่รู้อธิกรณ์ ๒. ไม่รู้สมุฏฐานอธิกรณ์

๓. ไม่รู้ประโยคอธิกรณ์ ๔. ไม่รู้ความระงับอธิกรณ์

๕. ไม่ฉลาดในการวินิจฉัยอธิกรณ์

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลไม่พึงพูดในสงฆ์