ทิฏฐาวิกรรมวรรคที่ ๔ เล่ม ๘

๔. ทิฏฐาวิกัมมวรรค

หมวดว่าด้วยการทำความเห็นแย้ง

การทำความเห็นแย้งที่ไม่เป็นธรรม

{๑๑๗๒} [๔๒๕] พระอุบาลีทูลถามว่า “การทำความเห็นแย้งที่ไม่เป็นธรรมมีเท่าไรหนอ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี การทำความเห็นแย้งที่ไม่เป็นธรรมนี้มี ๕ อย่าง ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

๑. ทำความเห็นแย้งในอนาบัติ

๒. ทำความเห็นแย้งในอาบัติที่ไม่ใช่เทสนาคามินี

๓. ทำความเห็นแย้งในอาบัติที่แสดงแล้ว

๔. ทำความเห็นแย้งพร้อมกัน ๔-๕ รูป

๕. ทำความเห็นแย้งด้วยนึกในใจ

ดูก่อนอุบาลี การทำความเห็นแย้งที่ไม่เป็นธรรมนี้มี ๕ ประการนี้แล

การทำความเห็นแย้งที่เป็นธรรม

ดูก่อนอุบาลี การทำความเห็นแย้งที่เป็นธรรมนี้ มี ๕ อย่าง ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

๑. ทำความเห็นแย้งในอาบัติ

๒. ทำความเห็นแย้งในอาบัติที่เป็นเทสนาคามินี

๓. ทำความเห็นแย้งในอาบัติที่ยังมิได้แสดง

๔. ไม่ทำความเห็นแย้งพร้อมกัน ๔-๕ รูป

๕. ไม่ทำความเห็นแย้งด้วยนึกในใจ

ดูก่อนอุบาลี การทำความเห็นแย้งเป็นธรรม ๕ อย่างนี้แล

การทำความเห็นแย้งที่ไม่เป็นธรรมอีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี การทำความเห็นแย้งที่ไม่เป็นธรรมแม้อื่นอีก ๕ อย่าง ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

๑. ทำความเห็นแย้งในสำนักภิกษุนานาสังวาส

๒. ทำความเห็นแย้งในสำนักภิกษุผู้อยู่ในสีมาต่างกัน

๓. ทำความเห็นแย้งในสำนักภิกษุผู้มิใช่ปกตัตตะ

๔. ทำความเห็นแย้งพร้อมกัน ๔-๕ รูป

๕. ทำความเห็นแย้งด้วยนึกในใจ

ดูก่อนอุบาลี การทำความเห็นแย้งที่ไม่เป็นธรรม ๕ อย่างนี้แล

การทำความเห็นแย้งที่ไม่เป็นธรรมอีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี การทำความเห็นแย้งที่เป็นธรรมนี้มี ๕ อย่าง ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

๑. ทำความเห็นแย้งในสำนักภิกษุสมานสังวาส

๒. ทำความเห็นแย้งในสำนักภิกษุผู้อยู่ในสีมาเดียวกัน

๓. ทำความเห็นแย้งในสำนักภิกษุผู้เป็นปกตัตตะ

๔. ไม่ทำความเห็นแย้งพร้อมกัน ๔-๕ รูป

๕. ไม่ทำความเห็นแย้งด้วยนึกในใจ

ดูก่อนอุบาลี การทำความเห็นแย้งที่เป็นธรรม ๕ อย่างนี้แล”

การรับประเคนที่ใช้ไม่ได้

{๑๑๗๓} [๔๒๖] พระอุบาลีทูลถามว่า “การรับประเคนที่ใช้ไม่ได้มีเำท่าไรหนอ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี การรับประเคนที่ใช้ไม่ได้นี้มี ๕ อย่าง ๕ อย่าง คืออะไรบ้าง คือ

๑. ของที่เขาให้ด้วยกาย ไม่รับประเคนด้วยกาย

๒. ของที่เขาให้ด้วยกาย ไม่รับประเคนด้วยของเนื่องด้วยกาย

๓. ของที่เขาให้ด้วยของเนื่องด้วยกาย ไม่รับประเคนด้วยกาย

๔. ของที่เขาให้ด้วยของเนื่องด้วยกาย ไม่รับประเคนด้วยของเนื่องด้วยกาย๕. ของที่เขาให้ด้วยการโยนให้ไม่รับประเคนด้วยกายหรือด้วยของเนื่องด้วยกายดูก่อนอุบาลี การรับประเคนที่ใช้ไม่ได้มี ๕ อย่างนี้แล

การรับประเคนที่ใช้ได้

ดูก่อนอุบาลี การรับประเคนที่ใช้ได้นี้มี ๕ อย่าง ๕ อย่างคืออะไรบ้างคือ

๑. ของที่เขาให้ด้วยกาย รับประเคนด้วยกาย

๒. ของที่เขาให้ด้วยกาย รับประเคนด้วยของเนื่องด้วยกาย

๓. ของที่เขาให้ด้วยของเนื่องด้วยกาย รับประเคนด้วยกาย

๔. ของที่เขาให้ด้วยของเนื่องด้วยกาย รับประเคนด้วยของเนื่องด้วยกาย๕. ของที่เขาให้ด้วยโยนให้ รับประเคนด้วยกายหรือด้วยของเนื่องด้วยกายดูก่อนอุบาลี การรับประเคนที่ใช้ได้มี ๕ อย่างนี้แล”

ของที่ไม่เป็นเดน ๕ อย่าง

{๑๑๗๔} [๔๒๗] พระอุบาลีทูลถามว่า “ของที่ไม่เป็นเดนมีเท่าไร พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี ของที่ไม่เป็นเดนนี้มี ๕ อย่าง ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

๑. ของที่เขายังไม่ทำให้เป็นกัปปิยะ

๒. ของที่ภิกษุยังไม่รับประเคน

๓. ของที่เขายังไม่ยกส่งให้

๔. ของที่เขาทำนอกหัตถบาส

๕. ของที่เขายังมิได้กล่าวว่าทั้งหมดนั้นพอละ

ดูก่อนอุบาลี ของที่ไม่เป็นเดนมี ๕ อย่างนี้แล

ของที่เป็นเดน ๕ อย่าง

ดูก่อนอุบาลี ของที่เป็นเดนนี้มี ๕ อย่าง ๕ อย่าง คืออะไรบ้าง คือ

๑. ของที่เขาทำให้เป็นกัปปิยะ

๒. ของที่ภิกษุรับประเคน

๓. ของที่เขายกส่งให้

๔. ของที่เขาให้ในหัตถบาส

๕. ของที่เขากล่าวว่า ทั้งหมดนั่นพอละ

ดูก่อนอุบาลี ของที่เป็นเดนมี ๕ อย่างนี้แล”

ลักษณะการห้ามภัต ๕ อย่าง

{๑๑๗๕} [๔๒๘] พระอุบาลีทูลถามว่า “การห้ามภัตย่อมปรากฏด้วยอาการเท่าไร พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี การห้ามภัตย่อมปรากฏด้วยอาการ ๕ อย่าง อาการ ๕ อย่าง คืออะไรบ้าง คือ

๑. การฉันยังปรากฏอยู่ ๒. โภชนะยังปรากฏอยู่

๓. ผู้ให้อยู่ในหัตถบาส ๔. เขาน้อมของเข้ามา

๕. การห้ามปรากฏ

ดูก่อนอุบาลี การห้ามภัตย่อมปรากฏด้วยอาการ ๕ อย่างนี้แล”

การทำตามปฏิญญาที่ไม่เป็นธรรม

{๑๑๗๖} [๔๒๙] พระอุบาลีทูลถามว่า “การทำตามปฏิญญาที่ไม่เป็นธรรมมีเท่าไร พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี การทำตามปฏิญญาที่ไม่เป็นธรรมนี้มี ๕ อย่าง ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

๑. ภิกษุเป็นผู้ต้องอาบัติปาราชิก เธอถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิก แต่ปฏิญญาว่าต้องอาบัติสังฆาทิเสส สงฆ์ปรับเธอด้วย อาบัติสังฆาทิเสส จัดว่าทำตามปฏิญญาที่ไม่เป็นธรรม๒. ภิกษุเป็นผู้ต้องอาบัติปาราชิก เธอถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิก แต่ปฏิญญาว่าต้องอาบัติปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ สงฆ์ปรับเธอด้วยอาบัติทุกกฏ จัดว่าทำตามปฏิญญาที่ไม่เป็นธรรม๓. ภิกษุเป็นผู้ต้องอาบัติปาราชิก เธอถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิก แต่ปฏิญญาว่าต้องอาบัติทุกกฏ สงฆ์ปรับเธอด้วยอาบัติทุกกฏ จัดว่าทำตามปฏิญญาที่ไม่เป็นธรรรม๔. ภิกษุเป็นผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเสส ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะทุกกฏ เธอถูกโจทด้วยอาบัติทุกกฏ แต่ปฏิญญาว่าต้องอาบัติปาราชิก สงฆ์ปรับเธอด้วยอาบัติปาราชิก จัดว่าทำตามปฏิญญาที่ไม่เป็นธรรม๕. ภิกษุเป็นผู้ต้องอาบัติทุกกฏ เธอถูกโจทด้วยอาบัติทุกกฏ แต่ปฏิญญาว่าต้องอาบัติสังฆาทิเสส ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ สงฆ์ปรับเธอด้วยอาบัติปาฏิเทสนียะ จัดว่าทำตามปฏิญญาที่ไม่เป็นธรรมดูก่อนอุบาลี การทำตามปฏิญญาที่ไม่เป็นธรรมมี ๕ อย่างนี้แล

การทำตามปฏิญญาที่เป็นธรรม

ดูก่อนอุบาลี การทำตามปฏิญญาที่เป็นธรรมนี้มี ๕ อย่าง ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

๑. ภิกษุเป็นผู้ต้องอาบัติปาราชิก เธอถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิก ปฏิญญาว่าต้องอาบัติปาราชิก สงฆ์ปรับเธอด้วยอาบัติปาราชิก จัดว่าทำตามปฏิญญาที่เป็นธรรม๒. ภิกษุเป็นผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเสส เธอถูกโจทด้วยอาบัติสังฆาทิเสส ปฏิญญาว่าต้องอาบัติสังฆาทิเสส สงฆ์ปรับเธอด้วยอาบัติสังฆาทิเสส จัดว่าทำตามปฏิญญาที่เป็นธรรม๓. ภิกษุเป็นผู้ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เธอถูกโจทด้วยอาบัติปาจิตตีย์ ปฏิญญาว่าต้องอาบัติปาจิตตีย์ สงฆ์ปรับเธอด้วยอาบัติปาจิตตีย์ จัดว่าทำตามปฏิญญาที่เป็นธรรม๔. ภิกษุเป็นผู้ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ เธอถูกโจทด้วยอาบัติปาฏิเทสนียะ ปฏิญญาว่าต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ สงฆ์ปรับเธอด้วยอาบัติปาฏิเทสนียะ จัดว่าทำตามปฏิญญาที่เป็นธรรม๕. ภิกษุเป็นผู้ต้องอาบัติทุกกฏ เธอถูกโจทด้วยอาบัติทุกกฏ ปฏิญญาว่าต้องอาบัติทุกกฏ สงฆ์ปรับเธอด้วยอาบัติทุกกฏ จัดว่าทำตามปฏิญญาที่เป็นธรรมดูก่อนอุบาลี การทำตามปฏิญญาที่เป็นธรรมมี ๕ อย่างนี้แล”

ภิกษุที่สงฆ์ไม่ควรทำโอกาส

{๑๑๗๗} [๔๓๐] พระอุบาลีทูลถามว่า “ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์เท่าไรหนอ มาขอให้ทำโอกาส สงฆ์ไม่ควรทำโอกาส พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ มาขอให้ทำโอกาส สงฆ์ไม่ควรทำโอกาส องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. เป็นอลัชชี ๒. เป็นพาล

๓. ไม่ใช่เป็นปกตัตตะ

๔. เป็นผู้พูดประสงค์ให้เคลื่อนจากพรหมจรรย์

๕. ไม่เป็นผู้พูดประสงค์ให้ออกจากอาบัติ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลมาขอให้ทำโอกาสสงฆ์ไม่ควรทำโอกาส

ภิกษุที่สงฆ์ควรทำโอกาส

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ มาขอให้ทำโอกาส สงฆ์ควรทำโอกาส องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. เป็นลัชชี ๒. เป็นบัณฑิต

๓. เป็นปกตัตตะ ๔. เป็นผู้พูดประสงค์ให้ออกจากอาบัติ

๕. ไม่เป็นผู้พูดประสงค์ให้เคลื่อนจากพรหมจรรย์

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลมาขอให้ทำโอกาส สงฆ์ควรทำโอกาส”

ภิกษุผู้ไม่ควรสนทนาวินัยด้วย

{๑๑๗๘} [๔๓๑] พระอุบาลีทูลถามว่า “ภิกษุทั้งหลายไม่พึงสนทนาวินัยกับภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์เท่าไรหนอ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี ภิกษุทั้งหลายไม่พึงสนทนาวินัยกับภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่รู้วัตถุ ๒. ไม่รู้นิทาน

๓. ไม่รู้บัญญัติ ๔. ไม่รู้บทที่ตกหล่นภายหลัง

๕. ไม่รู้ทางถ้อยคำที่เชื่อมถึงกัน

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุทั้งหลายไม่พึงสนทนาวินัยกับภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล

ภิกษุผู้ควรสนทนาวินัยด้วย

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุทั้งหลายพึงสนทนาวินัยกับภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รู้วัตถุ ๒. รู้นิทาน

๓. รู้บัญญัติ ๔. รู้บทที่ตกหล่นภายหลัง

๕. รู้ทางถ้อยคำที่เชื่อมถึงกัน

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุทั้งหลายพึงสนทนาวินัยกับภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล”

เหตุที่ถามปัญหา ๕ อย่าง

{๑๑๗๙} [๔๓๒] พระอุบาลีทูลถามว่า “การถามปัญหามีเท่าไร พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี การถามปัญหานี้มี ๕ อย่าง ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

๑. เพราะความโง่เขลา เพราะงมงาย จึงถามปัญหา

๒. เป็นผู้มีความอยากเลวทราม ถูกความอยากครอบงำ จึงถามปัญหา

๓. เพราะความดูหมิ่น จึงถามปัญหา

๔. เป็นผู้ไม่ประสงค์จะรู้ จึงถามปัญหา

๕. มีความประสงค์ว่า ‘ถ้าเราถามปัญหาขึ้น ท่านก็จะตอบโดยชอบ ข้อนั้นก็จะเป็นความดี ถ้าเราถามปัญหาแล้ว ท่านตอบโดยชอบไม่ได้ เราก็จักตอบแก่ท่านโดยชอบเสียเอง’ ดังนี้ จึงถามปัญหาดูก่อนอุบาลี การถามปัญหามี ๕ อย่างนี้แล”

เหตุที่พยากรณ์มรรคผล ๕ อย่าง

[๔๓๓] พระอุบาลีทูลถามว่า “การพยากรณ์มรรคผลมีเท่าไรหนอ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี การพยากรณ์มรรคผลนี้มี ๕ อย่าง ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ๑. เพราะความโง่เขลา เพราะความงมงาย จึงพยากรณ์มรรคผล

๒. มีความอยากเลวทราม ถูกความอยากครอบงำ จึงพยากรณ์มรรคผล

๓. เพราะวิกลจริต เพราะจิตฟุ้งซ่าน จึงพยากรณ์มรรคผล

๔. เพราะสำคัญว่าได้บรรลุ จึงพยากรณ์มรรคผล

๕. พยากรณ์มรรคผลที่เป็นจริง

ดูก่อนอุบาลี การพยากรณ์มรรคผลมี ๕ อย่างนี้แล”

วิสุทธิ ๕

{๑๑๘๐} [๔๓๔] พระอุบาลีทูลถามว่า “วิสุทธิมีเท่าไร พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี วิสุทธินี้มี ๕ อย่าง ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือสวดนิทานแล้ว นอกนั้นสวดด้วยสุตบท นี้จัดเป็นวิสุทธิที่ ๑

สวดนิทาน สวดปาราชิก ๔ แล้ว นอกนั้นสวดด้วยสุตบท นี้จัดเป็นวิสุทธิที่ ๒

สวดนิทาน สวดปาราชิก ๔ สวดสังฆาทิเสส ๑๓ แล้ว นอกนั้นสวดด้วยสุตบท นี้จัดเป็นวิสุทธิที่ ๓สวดนิทาน สวดปาราชิก ๔ สวดสังฆาทิเสส ๑๓ สวดอนิยต ๒ แล้วนอกนั้นสวดด้วยสุตบท นี้จัดเป็นวิสุทธิที่ ๔สวดโดยพิสดารอย่างเดียว นี้จัดเป็นวิสุทธิที่ ๕

ดูก่อนอุบาลี วิสุทธิมี ๕ อย่างนี้แล”

โภชนะ ๕

{๑๑๘๑} [๔๓๕] พระอุบาลีทูลถามว่า “โภชนะมีเท่าไร พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี โภชนะนี้มี ๕ อย่าง ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

๑. ข้าวสุก ๒. ขนมสด

๓. ขนมแห้ง ๔. ปลา

๕. เนื้อ

ดูก่อนอุบาลี โภชนะมี ๕ อย่างนี้แล

จบ ทิฏฐาวิกัมมวรรคที่ ๔

หัวข้อประจำวรรค

{๑๑๘๒} การทำความเห็นแย้ง ๑ การทำความเห็นแย้งอีกนัยหนึ่ง ๑ รับประเคน ๑ ของเป็นเดน ๑ ห้ามภัต ๑ ปฏิญญา ๑ ขอโอกาส ๑ สนทนา ๑ ถามปัญหา ๑ พยากรณ์มรรคผล ๑ วิสุทธิ ๑ โภชนะ ๑

๕. อัตตาทานวรรค

หมวดว่าด้วยการรับอธิกรณ์

ธรรมของโจทก์ ๕ อย่าง

{๑๑๘๓} [๔๓๖] พระอุบาลีทูลถามว่า “ภิกษุผู้เป็นโจทก์ประสงค์จะโจทผู้อื่นพึงกำหนดธรรมเท่าไรไว้ในตนแล้วจึงโจทผู้อื่น พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้เป็นโจทก์ประสงค์จะโจทผู้อื่น พึงกำหนดธรรม ๕ อย่างไว้ในตนแล้วจึงโจทผู้อื่น ธรรม ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ