วิเคราะห์ปาราชิก เล่ม ๘

ปาราชิกนฺติ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ ฯ

จุโตปรทฺโธ ภฏฺโฐ จ สทฺธมฺเมหิ ๒ นิรงฺกโต

สํวาโสปิ จ ๓ ตหึ นตฺถิ เตเนตํ อิติ วุจฺจติ ฯ

คำใดที่เรากล่าวไว้ว่าปาราชิกดังนี้ ท่านจงฟังคำนั้น ดังจะกล่าวต่อไป. บุคคลเป็นผู้เคลื่อนแล้ว ผิดพลาด แลเหินห่างจากสัทธรรม อนึ่งแม้สังวาสก็ไม่มีในผู้นั้น เพราะเหตุนั้นเราจึงเรียกอาบัตินั้นว่า ปาราชิก.

สงฺฆาทิเสโสติ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ ฯ

สงฺโฆ ว เทติ ปริวาสํ มูลาย ปฏิกสฺสติ

มานตฺตํ เทติ อพฺเภติ เตเนตํ อิติ วุจฺจติ ฯ

วิเคราะห์สังฆาทิเสส

คำใดที่เรากล่าวไว้ว่าสังฆาทิเสสดังนี้ ท่านจงฟังคำนั้น ดังจะกล่าวต่อไป. สงฆ์เท่านั้นให้ปริวาส ชักเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัต อัพภานเพราะเหตุนั้น เราจึงเรียกอาบัตินั้นว่า สังฆาทิเสส.

อนิยโตติ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ ฯ

อนิยโต น นิยโต อเนกํสิกตํ ปทํ

ติณฺณมญฺญตรํ ฐานํ อนิยโตติ ปวุจฺจติ ฯ

วิเคราะห์อนิยต

คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า อนิยต ดังนี้ ท่านจงฟังคำนั้น ดังจะกล่าวต่อไป. กองอาบัติชื่อว่าอนิยต เพราะไม่แน่ บทอันพระผู้มีพระภาคทรงทำแล้วโดยมิใช่ส่วนเดียว บรรดาฐานะ ๓ ฐานะอย่างใดอย่างหนึ่งเรียกว่าอนิยต.

ถุลฺลจฺจยนฺติ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ ฯ

เอกสฺส มูเล โย เทเสติ โย จ ตํ ปฏิคฺคณฺหติ

อจฺจโย เตน สโม นตฺถิ เตเนตํ อิติ วุจฺจติ ฯ

๑ ม. จ ฯ ๒ โป. ม. สทฺธมฺมา หิ ฯ ๓ โป. ม. จสทฺโท นตฺถิ ฯ ยุ. ปิสทฺโท นตฺถิ ฯ

วิเคราะห์ถุลลัจจัย

คำใดที่เรากล่าวไว้ว่าถุลลัจจัยดังนี้ ท่านจงฟังคำนั้น ดังจะกล่าว.

ต่อไป ภิกษุแสดงอาบัติถุลลัจจัยในที่ใกล้ภิกษุรูปหนึ่ง และภิกษุรับอาบัตินั้นโทษเสมอด้วยถุลลัจจัยนั้นไม่มีเพราะเหตุนั้น จึงเรียกโทษนั้นว่า ถุลลัจจัย.

นิสฺสคฺคิยนฺติ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ ฯ

สงฺฆมชฺเฌ คณมชฺเฌ เอกกสฺเสว เอกโต

นิสฺสชฺชิตฺวา ยํ เทเสติ ๑ เตเนตํ อิติ วุจฺจติ ฯ

วิเคราะห์นิสสัคคิยะ

คำใดที่เรากล่าวไว้ว่านิสสัคคิยะดังนี้ ท่านจงฟังคำนั้น ดังจะกล่าวต่อไป. ภิกษุเสียสละในท่ามกลางสงฆ์ ท่ามกลางคณะ และต่อหน้าภิกษุรูปหนึ่งๆ แล้วจึงแสดงข้อละเมิดใด เพราะเหตุนั้น จึงเรียกข้อละเมิดนั้นว่านิสสัคคิยะ

ปาจิตฺติยนฺติ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ ฯ

ปาเตติ กุสลํ ธมฺมํ อริยมคฺคํ อปรชฺฌติ

จิตฺตสมฺโมหนฏฺฐานํ เตเนตํ อิติ วุจฺจติ ฯ

วิเคราะห์ปาจิตตีย์

คำใดที่เรากล่าวไว้ว่าปาจิตตีย์ดังนี้ ท่านจงฟังคำนั้น ดังจะกล่าวต่อไป. ความละเมิดยังกุศลธรรมให้ตก ย่อมฝืนต่ออริยมรรค เป็นเหตุแห่งความลุ่มหลงแห่งจิต เพราะเหตุนั้น จึงเรียกความละเมิดนั้นว่า ปาจิตตีย์.

ปาฏิเทสนียนฺติ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ ฯ

ภิกฺขุ อญฺญาตโก สนฺโต กิจฺฉา ลทฺธาย โภชนํ

สามํ คเหตฺวา ภุญฺเชยฺย คารยฺหนฺติ ปวุจฺจติ ฯ

นิมนฺตนาสุ ภุญฺชนฺโต ๒ ฉนฺทาย โวสาสติ ตตฺถ ภิกฺขุนี

อนิวาเรตฺวา ตหึ ภุญฺเช คารยฺหนฺติ ปวุจฺจติ ฯ

สทฺธาจิตฺตํ กุลํ คนฺตฺวา อปฺปโภคํ อนาฬฺหิยํ ๓

อคิลาโน ตหึ ภุญฺเช คารยฺหนฺติ ปวุจฺจติ ฯ

โย เจ อรญฺเญ วิหรนฺโต สาสงฺเก สภยานเก

อวิทิตํ ตหึ ภุญฺเช คารยฺหนฺติ ปวุจฺจติ ฯ

ภิกฺขุนี อญฺญาติกา สนฺตา ยํ ปเรสํ มมายิตํ

สปฺปิ เตลํ มธุ ผาณิตํ

มจฺฉมํสํ อโถปิ ขีรํ ทธึ

สยํ วิญฺญาเปยฺย ภิกฺขุนี

คารยฺหปตฺตา สุคตสฺส สาสเน ฯ

๑ ม. ยุ. นิสฺสชฺชิตฺวาน เทเสติ ฯ ๒ ม. ภุญฺชนฺตา ฯ ยุ. ภุญฺชนฺตํ ฯ

๓ ม. อนาฬิลํ ฯ

วิเคราะห์ปาฏิเทสนียะ

คำใดที่เรากล่าวไว้ว่าปาฏิเทสนียะดังนี้ ท่านจงฟังคำนั้น ดังจะกล่าวต่อไป. ภิกษุไม่มีญาติหาโภชนะได้ยากรับมาเองแล้วฉัน เรียกว่าต้องธรรมที่น่าติ. ภิกษุฉันอยู่ในที่นิมนต์ภิกษุณีสั่งเสียอยู่ในที่นั้นตามพอใจ ภิกษุไม่ห้ามฉันอยู่ในที่นั้น เรียกว่าต้องธรรมที่น่าติ. ภิกษุไม่อาพาธไปสู่ตระกูลที่มีจิตศรัทธา แต่มีโภคทรัพย์น้อย เขามิได้นำไปถวายแล้วฉันในที่นั้น เรียกว่า ต้องธรรมที่น่าติ. ภิกษุใดถ้าอยู่ในป่าที่น่ารังเกียจมีภัยจำเพาะหน้า ฉันภัตตาหารที่เขาไม่ได้บอกในที่นั้น เรียกว่าต้องธรรมที่น่าติ. ภิกษุณีไม่มีญาติขอโภชนะที่ผู้อื่นยึดถือว่าเป็นของเรา คือเนยใส น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ปลา เนื้อ นมสด และนมส้ม ด้วยตนเองชื่อว่า ถึงธรรมที่น่าติในศาสนาของพระสุคต.

ทุกฺกฏนฺติ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ ฯ

อปรทฺธํ วิรทฺธญฺจ ขลิตํ ยญฺจ ทุกฺกฏํ

ยํ มนุสฺโส กเร ปาปํ อาวิ วา ยทิ วา รโห

ทุกฺกฏนฺติ ปเวเทนฺติ เตเนตํ อิติ วุจฺจติ ฯ

วิเคราะห์ทุกกฏ

คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า ทุกกฏ ดังนี้ ท่านจงฟังคำนั้น ดังจะกล่าวต่อไป. กรรมใดผิดพลั้งและพลาด กรรมนั้นชื่อว่าทำไม่ดี คนทำความชั่วอันใดในที่แจ้งหรือในที่ลับ บัณฑิตทั้งหลายย่อมประกาศความชั่วนั้นว่าทำชั่วเพราะเหตุนั้น กรรมนั่นจึงเรียกว่า ทุกกฏ.

ทุพฺภาสิตนฺติ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ ฯ

ทุพฺภาสิตํ ทุราภฏฺฐํ สงฺกิลิฏฺฐญฺจ ยํ ปทํ

ยญฺจ วิญฺญู ครหนฺติ เตเนตํ อิติ วุจฺจติ ฯ

วิเคราะห์ทุพภาสิต

คำใดที่เรากล่าวไว้ว่าทุพภาสิตดังนี้ ท่านจงฟังคำนั้น ดังจะกล่าวต่อไป. บทใดอันภิกษุกล่าวไม่ดีพูดไม่ดีและเศร้าหมอง วิญญูชนทั้งหลายย่อมติเตียนบทใด เพราะเหตุนั้น บทนั้น จึงเรียกว่า ทุพภาสิต.

เสขิยนฺติ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ ฯ

เสขสฺส สิกฺขมานสฺส อุชุมคฺคานุสาริโน

อาทิ เจตํ จรณญฺจ มุขํ สญฺญมสํวโร

สิกฺขา เอตาทิสา ๑ นตฺถิ เตเนตํ อิติ วุจฺจติ ฯ

ฉนฺนมติวสฺสติ วิวฏํ นาติวสฺสติ

ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถ เอวนฺตํ นาติวสฺสติ ฯ

คติ มิคานํ ปวนํ อากาโส ปกฺขินํ คติ

วิภโว คติ ธมฺมานํ นิพฺพานํ อรหโต คตีติ ฯ

คาถาสงฺคณิกํ นิฏฺฐิตํ ฯ

วิเคราะห์เสขิยะ

คำใดที่เรากล่าวไว้ว่าเสขิยะดังนี้ ท่านจงฟังคำนั้น ดังจะกล่าวต่อไป. ข้อนี้เป็นเบื้องต้น เป็นข้อประพฤติ เป็นทางและเป็นข้อระวังคือสำรวม ของพระเสขะผู้ศึกษาอยู่ ผู้ดำเนินไปตามทางตรง สิกขาทั้งหลายเช่นด้วยสิกขานั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น สิกขานั้นจึงเรียกว่า เสขิยะ.

อุปมาอาบัติและอนาบัติ

เรือนคืออาบัติอันภิกษุปิดไว้ย่อมรั่ว เรือนคืออาบัติอันภิกษุเปิดแล้วย่อมไม่รั่ว เพราะฉะนั้น ภิกษุพึงเปิดเผยอาบัติที่ปิดไว้ เมื่อเป็นอย่างนั้นเรือนคืออาบัตินั้น ย่อมไม่รั่ว. ป่าใหญ่เป็นที่พึ่งของหมู่มฤค อากาศเป็นทางไปของหมู่ปักษี ความเสื่อมเป็นคติของธรรมทั้งหลาย นิพพานเป็นภูมิที่ไปของพระอรหันต์.

คาถาสังคณิกะ จบ

----------------

ตสฺสุทฺทานํ

สตฺตนคเรสุ ปญฺญตฺตา ๒ วิปตฺติ จตุโรปิ จ

ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนญฺจ สาธารณา อสาธารณา

สาสนํ อนุคฺคหาย คาถาสงฺคณิกํ อิทนฺติ ฯ

๑ โป. ม. ยุ. เอตาทิสี ฯ ๒ ยุ. ปญฺญตฺตํ ฯ

หัวข้อประจำเรื่อง

สิกขาบทที่ทรงบัญญัติใน ๗ พระนคร ๑ วิบัติ ๔ อย่าง ๑สิกขาบทของภิกษุและของภิกษุณีทั่วไป ๑ ไม่ทั่วไป ๑ นี้เป็นถ้อยคำที่รวมไว้ด้วยคาถา เพื่ออนุเคราะห์พระศาสนา.

หัวข้อประจำเรื่อง จบ