วิเคราะห์ปาราชิก เล่ม ๘

บุคคลผู้ต้องปาราชิกเหล่านั้นย่อมไม่งอกงามเหมือนใบไม้เหลือง เหมือนศิลาหนาที่แตกจากกัน เหมือนคนศีรษะขาด เหมือนต้นตาลยอดด้วนฉะนั้น

อาบัติที่ระงับได้

{๑๐๓๒} สังฆาทิเสส ๒๓ อนิยต ๒ นิสสัคคิยะ ๔๒ ปาจิตตีย์ ๑๘๘ ปาฏิเทสนียะ ๑๒ เสขิยะ ๗๕ ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ สัมมุขาวินัย ๑ ปฏิญญาตกรณะ ๑ ติณวัตถารกะ ๑

ส่วนที่ทรงจำแนก

{๑๐๓๓} อุโบสถ ๒ ปวารณา ๒ กรรม ๔ อันพระชินเจ้าทรงแสดงแล้ว อุทเทสของภิกษุ ๕ และอุทเทสของภิกษุณี ๔ ย่อมไม่มีเป็นอย่างอื่นและกองอาบัติมี ๗

อธิกรณ์

{๑๐๓๔} อธิกรณ์ ๔ ระงับด้วยสมถะ ๗ คือ ระงับด้วยสมถะ ๒ ด้วยสมถะ ๔ ด้วยสมถะ ๓ แต่กิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๑

๕. ปาราชิกาทิอาปัตติ

ว่าด้วยการวิเคราะห์อาบัติปาราชิกเป็นต้น

ความหมายของคำว่าปาราชิก

{๑๐๓๕} [๓๓๙] คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ปาราชิก’ เธอจงฟังคำนั้นตามที่จะกล่าวต่อไป คือ บุคคลผู้เคลื่อนแล้ว ผิดแล้ว

พลาดแล้ว และเหินห่างจากสัทธรรม อนึ่ง แม้ความอยู่ร่วมก็ไม่มีในผู้นั้น เพราะเหตุนั้น เราจึงเรียกอาบัติ นั้นว่า ‘ปาราชิก’

ความหมายของคำว่าสังฆาทิเสส

{๑๐๓๖} คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า ‘สังฆาทิเสส’ เธอจงฟังคำนั้น ตามที่จะกล่าวต่อไป คือ สงฆ์เท่านั้นให้ปริวาส ชักเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัต อัพภาน เพราะเหตุนั้น เราจึงเรียกอาบัตินั้นว่า ‘สังฆาทิเสส’

ความหมายของคำว่าอนิยต

{๑๐๓๗} คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า ‘อนิยต’ เธอจงฟังคำนั้น ตามที่จะกล่าวต่อไป คือ กองอาบัติที่ไม่แน่ชื่อว่า อนิยต บทอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำแล้วโดยมิใช่่ส่วนเดียว บรรดาฐานะ ๓ ฐานะอย่างใดอย่างหนึ่ง เรียกว่า ‘อนิยต’

ความหมายของคำว่าถุลลัจจัย

{๑๐๓๘} คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ถุลลัจจัย’ เธอจงฟังคำนั้น ตามที่จะกล่าวต่อไป คือ ภิกษุรูปหนึ่งแสดงอาบัติถุลลัจจัยในที่ใกล้ภิกษุรูปหนึ่ง และภิกษุรูปหนึ่งรับอาบัตินั้น โทษเสมอด้วยถุลลัจจัยนั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงเรียกโทษนั้นว่า ‘ถุลลัจจัย’

ความหมายของคำว่านิสสัคคิยะ

{๑๐๓๙} คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า ‘นิสสัคคิยะ’ เธอจงฟังคำนั้น ตามที่จะกล่าวต่อไป คือ ภิกษุเสียสละในท่ามกลาง

สงฆ์ ท่ามกลางคณะ หรือต่อหน้าภิกษุรูปหนึ่งแล้วจึง แสดงข้อละเมิดใด เพราะเหตุนั้น จึงเรียกข้อละเมิด นั้นว่า ‘นิสสัคคิยะ’

ความหมายของคำว่าปาจิตตีย์

{๑๐๔๐} คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ปาจิตตีย์’ เธอจงฟังคำนั้น ตามที่จะกล่าวต่อไป คือ ความละเมิดใดยังกุศลธรรม ให้ตกไป ผิดทางอริยะ เป็นที่ตั้งแห่งความลุ่มหลง แห่งจิต เพราะเหตุนั้น จึงเรียกความละเมิดนั้นว่า ‘ปาจิตตีย์’

ความหมายของคำว่าปาฏิเทสนียะ

{๑๐๔๑} คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ปาฏิเทสนียะ’ เธอจงฟัง คำนั้นตามที่จะกล่าวต่อไป คือ ภิกษุไม่มีญาติหาโภชนะได้ยากรับมาเองแล้วฉัน เรียกว่าต้องธรรมที่น่าตำหนิ

ภิกษุกำลังฉันในที่นิมนต์ ภิกษุณีสั่งการอยู่ในที่นั้น ตามพอใจ ภิกษุไม่ห้าม ฉันอยู่ในที่นั้น เรียกว่าต้องธรรมที่น่าตำหนิ

ภิกษุไม่อาพาธไปสู่ตระกูลที่มีจิตศรัทธาแต่มีโภคทรัพย์น้อย ซึ่งเขามิได้นำไปถวายแล้วฉันในที่นั้น เรียกว่าต้องธรรมที่น่าตำหนิ

ภิกษุใด ถ้าอยู่ในป่าเป็นที่น่าระแวง มีภัยเฉพาะหน้า ฉันภัตตาหารที่เขาไม่ได้บอกในที่นั้น เรียกว่าต้องธรรมที่น่าตำหนิ

ภิกษุณีไม่มีญาติขอโภชนะที่ผู้อื่นถือว่าเป็นของเรา คือ เนยใส น้ำมัน นํ้าผึ้ง น้ำอ้อย ปลา เนื้อ นมสด และนมเปรี้ยวด้วยตนเอง ชื่อว่าถึงธรรมที่น่าตำหนิในศาสนาของพระสุคต

ความหมายของคำว่าทุกกฏ

{๑๐๔๒} คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ทุกกฏ’ เธอจงฟังคำนั้นตามที่จะกล่าวต่อไป คือ กรรมใดผิดพลั้งและพลาด กรรมนั้นชื่อว่าทำไม่ดี

คนทำความชั่วอันใดในที่แจ้งหรือที่ลับ บัณฑิตทั้งหลายย่อมประกาศความชั่วนั้นว่าทำชั่ว เพราะเหตุนั้น กรรมนั้นจึงเรียกว่า ‘ทุกกฏ’

ความหมายของคำว่าทุพภาสิต

{๑๐๔๓} คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ทุพภาสิต’ เธอจงฟังคำนั้น ตามที่จะกล่าวต่อไป คือ บทใดอันภิกษุกล่าวไม่ดี พูดไม่ดี และเศร้าหมอง วิญญูชนทั้งหลายย่อมติเตียนบทใด เพราะเหตุนั้น บทนั้นจึงเรียกว่า ‘ทุพภาสิต’

ความหมายของคำว่าเสขิยะ

{๑๐๔๔} คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เสขิยะ’ เธอจงฟังคำนั้น ตามที่จะกล่าวต่อไป คือ ข้อนี้เป็นเบื้องต้น เป็นข้อประพฤติ เป็นทาง และเป็นข้อระวังคือสำรวมของ พระเสขะผู้ศึกษาอยู่ ผู้ดำเนินไปตามทางตรง สิกขาทั้งหลายเช่นด้วยสิกขานั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น สิกขานั้นจึงเรียกว่า ‘เสขิยะ’

อุปมาอาบัติและอนาบัติ

เรือนคืออาบัติอันภิกษุปกปิดไว้ ย่อมรั่ว เรือนคือ อาบัติอันภิกษุเปิดเผยแล้ว ย่อมไม่รั่ว เพราะฉะนั้น ภิกษุพึงเปิดเผยอาบัติที่ปกปิดไว้ เมื่อเป็นอย่างนั้น เรือนคืออาบัติที่เกิดขึ้นย่อมไม่รั่วป่าใหญ่เป็นคติที่พึ่งของหมู่มฤค อากาศเป็นคติ ทางไปของหมู่ปักษี ความเสื่อมเป็นคติทางไปของ ธรรมทั้งหลาย นิพพานเป็นคติทางดำเนินไปของพระอรหันต์

จบ คาถาสังคณิกะ

หัวข้อประจำเรื่อง

{๑๐๔๕} สิกขาบทที่ทรงบัญญัติที่พระนคร ๗ แห่ง ๑ วิบัติ ๔ อย่าง ๑ สิกขาบทของภิกษุและของภิกษุณีทั่วไป ๑ ที่ไม่ทั่วไป ๑ นี้เป็นถ้อยคำที่กล่าวคละกันไว้ด้วยคาถา เพื่ออนุเคราะห์พระศาสนา

อธิกรณเภท

ว่าด้วยการแจกอธิกรณ์

๑. อุกโกฏนเภทาทิ

ว่าด้วยการรื้อฟื้นอธิกรณ์เป็นต้น

{๑๐๔๖} [๓๔๐] อธิกรณ์มี ๔ คือ

๑. วิวาทาธิกรณ์ ๒. อนุวาทาธิกรณ์

๓. อาปัตตาธิกรณ์ ๔. กิจจาธิกรณ์

นี้คืออธิกรณ์ ๔

ถาม : การรื้อฟื้นอธิกรณ์ ๔ นี้มีเท่าไร

ตอบ : การรื้อฟื้นอธิกรณ์ ๔ นี้มี ๑๐ คือ รื้อฟื้นวิวาทาธิกรณ์มี ๒ รื้อฟื้นอนุวาทาธิกรณ์มี ๔ รื้อฟื้นอาปัตตาธิกรณ์มี ๓ รื้อฟื้นกิจจาธิกรณ์มี ๑ รวมการรื้อฟื้นอธิกรณ์ ๔ นี้มี ๑๐ถาม : เมื่อรื้อฟื้นวิวาทาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะเท่าไร เมื่อรื้อฟื้นอนุวาทาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะเท่าไร เมื่อรื้อฟื้นอาปัตตาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะเท่าไร เมื่อรื้อฟื้นกิจจาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะเท่าไรตอบ : เมื่อรื้อฟื้นวิวาทาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะ ๒ เมื่อรื้อฟื้นอนุวาทาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะ ๔ เมื่อรื้อฟื้นอาปัตตาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะ ๓ เมื่อรื้อฟื้นกิจจาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะอย่างเดียว{๑๐๔๗} [๓๔๑] ถาม : การรื้อฟื้นมีเท่าไร ด้วยอาการเท่าไรจึงนับว่ารื้อฟื้น บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์เท่าไร ชื่อว่ารื้อฟื้นอธิกรณ์ บุคคลกี่ประเภทเมื่อรื้อฟื้นอธิกรณ์ ต้องอาบัติตอบ : การรื้อฟื้นมี ๑๒ ด้วยอาการ ๑๐ จึงนับว่ารื้อฟื้น บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ ชื่อว่ารื้อฟื้นอธิกรณ์ บุคคล ๔ ประเภทเมื่อรื้อฟื้นอธิกรณ์ ต้องอาบัติ