๒. อุทายีเถรคาถา เล่ม ๒๖

๒ มนุสฺสภูตํ สมฺพุทฺธํ อตฺตทนฺตํ สมาหิตํ

อิริยมานํ พฺรหฺมปเถ จิตฺตสฺสูปสเม รตํ

ยํ มนุสฺสา นมสฺสนฺติ สพฺพธมฺมาน ปารคุํ

เทวาปิ นํ นมสฺสนฺติ อิติ เม อรหโต สุตํ

สพฺพสํโยชนาตีตํ วนา นิพฺพานมาคตํ

กาเมหิ เนกฺขมฺมรตํ มุตฺตํ เสลาว กญฺจนํ

ส เว อจฺจรุจิ ๒ นาโค หิมวาวญฺเญ สิลุจฺจเย

สพฺเพสํ นาคนามานํ สจฺจนาโม อนุตฺตโร

นาคํ โว กิตฺตยิสฺสามิ น หิ อาคุํ กโรติ โส ฯ

โสรจฺจํ อวิหึสา จ ปาทา นาคสฺส เต ทุเว ฯ

สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ จรณา นาคสฺส เต ๑ ปเร ฯ

สทฺธาหตฺโถ มหานาโค อุเปกฺขาเสตทนฺตวา ฯ

สติ คีวา สิโร ปญฺญา วีมํสา ธมฺมจินฺตนา

ธมฺมกุจฺฉิสมาวาโส ๒ วิเวโก ตสฺส วาลธิ ฯ

โส ฌายี อสฺสาสรโต อชฺฌตฺตํ สุสมาหิโต

คจฺฉํ สมาหิโต นาโค ฐิโต นาโค สมาหิโต

สยํ สมาหิโต นาโค นิสินฺโนปิ สมาหิโต

สพฺพตฺถ สํวุโต นาโค เอสา นาคสฺส สมฺปทา ฯ

ภุญฺชติ อนวชฺชานิ สาวชฺชานิ น ภุญฺชติ

ฆาสํ อจฺฉาทนํ ลทฺธา สนฺนิธึ ปริวชฺชยํ

สํโยชนํ อณณ ถูลํ สพฺพํ เฉตฺวาน พนฺธนํ

เยน เยเนว คจฺฉติ อนเปกฺโขว คจฺฉติ ฯ

ยถาปิ อุทเก ชาตํ ปุณฺฑรีกํ ปวฑฺฒติ

โนปลิปฺปติ โตเยน สุจิคนฺธํ มโนรมํ

ตเถว จ โลเก ชาโต พุทฺโธ โลเก วิหรติ

โนปลิปฺปติ โลเกน โตเยน ปทุมํ ยถา ฯ

มหาคฺคินิ ๓ ปชฺชลิโต อนาหาโรปสมฺมติ

องฺคาเรสุ จ สนฺเตสุ นิพฺพุโตติ ปวุจฺจติ ฯ

อตฺถสฺสายํ วิญฺญาปนี อุปมา วิญฺญูหิ เทสิตา

วิญฺญิสฺสนฺติ มหานาคา นาคํ นาเคน เทสิตํ ฯ

วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห อนาสโว

สรีรํ วิชหํ นาโค ปรินิพฺพิสฺสตฺยนาสโวติ ฯ

อุทายี เถโร ฯ

ตตฺรุทฺทานํ ภวติ

โกณฺฑญฺโญ จ อุทายี จ เถรา เทฺว เต มหิทฺธิกา

โสฬสมฺหิ นิปาตมฺหิ คาถาโย เทฺว จ ตึส จาติ ฯ

โสฬสกนิปาโต นิฏฺฐิโต ฯ

๑ ยุ. สนฺทวิหาเรนาติ ฯ ๒ ยุ. อจฺจนฺตรุจี ฯ

๑ ตฺยาปเรติปิ ฯ ๒ ธมฺมกุจฺฉิสมาตโปติปิ ฯ ๓ ยุ. มหาคินิ ฯ

เราเคยได้ฟังมาจากพระอรหันต์ทั้งหลายว่า มนุษย์ทั้งหลายย่อมนอบน้อมบุคคลใด ผู้เกิดเป็นมนุษย์ เป็นพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้เอง มีตนอันได้ฝึกฝนแล้ว มีจิตตั้งมั่น ดำเนินไปในทางของพรหม ยินดีในการสงบระงับจิต ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง แม้เทวดาทั้งหลายก็พากันนอบน้อมบุคคลนั้น เทวดาและมนุษย์ย่อมนอบน้อมพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ใด ผู้ก้าวล่วงสังโยชน์ทั้งปวง ออกจากป่า คือ กิเลสมาสู่นิพพานออกจากกามมายินดีในเนกขัมมะ เหมือนทองคำอันพ้นแล้วจากหินฉะนั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

พระองค์นั้นแล เป็นนาครุ่งเรือง พ้นโลกนี้กับทั้งเทวโลก เหมือนขุนเขาหิมวันต์รุ่งเรืองล่วงภูเขาเหล่าอื่นฉะนั้นเราจักแสดงช้างอันประเสริฐ ซึ่งเป็นช้างมีชื่อโดยแท้จริง เป็นเยี่ยมกว่าบรรดาผู้มีชื่อว่าช้างทั้งหมด แก่ท่านทั้งหลาย เพราะผู้ใดไม่ทำบาป ผู้นั้นชื่อว่า นาค ความสงบเสงี่ยมและการไม่เบียดเบียน ๒ อย่างนี้ เป็นเท้าหน้าทั้งสองของนาค สติสัมปชัญญะเป็นเท้าหลัง ช้างตัวประเสริฐควรบูชา มีศรัทธาเป็นงวง มีอุเบกขาเป็นงาอันขาว มีสติเป็นคอ มีปัญญาเครื่องพิจารณาค้นคว้าธรรมเป็นศีรษะ มีธรรม คือ สัมมาวาจาเป็นท้อง มีวิเวกเป็นหาง ช้างตัวประเสริฐ คือ

พระพุทธเจ้านั้น เป็นผู้มีปกติเพ่งฌาน ยินดีในนิพพาน มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในภายใน คือ เมื่อเดินก็มีจิตตั้งมั่น เมื่อยืนก็มีจิตตั้งมั่น นอนก็มีจิตตั้งมั่น แม้เมื่อนั่งก็มีจิตตั้งมั่น เป็นผู้สำรวมในที่ทั้งปวง อันนี้เป็นคุณสมบัติของช้างผู้ประเสริฐ คือ พระพุทธเจ้า ช้างตัวประเสริฐ คือ พระพุทธเจ้านั้นบริโภคของอันหาโทษมิได้ ไม่บริโภคของที่มีโทษ ได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มแล้ว ก็ไม่สั่งสมไว้ ตัดเครื่องเกาะเกี่ยวผูกพันน้อยใหญ่ทั้งสิ้นไม่มีความห่วงใยเลย เที่ยวไปในที่ทุกแห่ง เปรียบเหมือนดอกบัวขาบมีกลิ่นหอมหวานชวนให้รื่นรมย์ เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ย่อมไม่ติดอยู่ด้วยน้ำ ฉันใด พระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติแล้วในโลก อยู่ในโลกไม่ติดอยู่ด้วยโลก เหมือนดอกปทุมไม่ติดอยู่ด้วยน้ำ ฉันนั้น ไฟกองใหญ่ลุกโชนเมื่อหมดเชื้อก็ดับไป ก็เมื่อเถ้ายังมีอยู่ เขาก็เรียกว่ากันว่า ไฟดับแล้วฉันใด อุปมาอันทำให้รู้เนื้อความแจ่มแจ้งนี้ วิญญูชนทั้งหลายแสดงไว้แล้ว ก็ฉันนั้น มหานาคทั้งหลายจักรู้แจ้งนาค อันพระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว พุทธนาคเป็นผู้ปราศจาก ราคะ โทสะ และโมหะ หมดอาสวะ

เมื่อละสรีระร่างกายนี้แล้ว ก็จักไม่มีอาสวะปรินิพพาน.

____________________

ในโสฬสกนิบาตนี้ พระเถระผู้มีมหิทธิฤทธิ์ ๒ รูป คือ พระโกณฑัญญเถระ กับ พระอุทายีเถระ ได้ภาษิตคาถาไว้องค์ละ ๑๖ คาถา รวมเป็น

๓๒ คาถา ฉะนี้แล.

จบ โสฬสกนิบาต.