๑. อัญญโกณฑัญญเถรคาถา เล่ม ๒๖

เอส ภิยฺโย ปสีทามิ สุตฺวา ธมฺมํ มหารสํ

วิราโค เทสิโต ธมฺโม อนุปาทาย สพฺพโส.

ข้าพเจ้านี้สดับธรรมซึ่งมีอรรถรสมาก จึงเลื่อมใสอย่างยิ่ง

ธรรมที่คลายกำหนัดพอใจ เพราะไม่ยึดมั่นโดยสิ้นเชิง

พระคุณท่านแสดงไว้แล้ว

(พระอัญญาโกณฑัญญเถระได้กล่าวภาษิตเหล่านี้ว่า)

พหูนิ โลเก จิตฺรานิ อสฺมึ ปฐวิมณฺฑเล (๑)

มเถนฺติ มญฺเญ สงฺกปฺปํ สุภํ ราคูปสญฺหิตํ.

อารมณ์ที่วิจิตรในโลกมากมาย

เห็นจะย่ำยีคนที่ยังมีความดำริถึงอารมณ์ ว่างาม

ซึ่งประกอบด้วยราคะในพื้นปฐพีนี้

รชมุหตญฺจ วาเตน ยถา เมโฆปสมฺมเย

เอวํ สมฺมนฺติ สงฺกปฺปา ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ.

เมื่อฝนห่าใหญ่ตกลงมาช่วยระงับฝุ่นธุลีที่ลมพัดให้ฟุ้งขึ้นได้ ฉันใด

เมื่อใดพระอริยสาวกพิจารณาเห็นด้วยปัญญา

เมื่อนั้น ความดำริผิดย่อมระงับไปได้ ฉันนั้น

สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา.

เมื่อใด พระอริยสาวกพิจารณาเห็นด้วยปัญญาว่า

สังขารทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง

เมื่อนั้น ย่อมหน่ายในทุกข์ นั่นเป็นทางแห่งความบริสุทธิ์

สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขาติ ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา.

เมื่อใด พระอริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นด้วยปัญญาว่า

สังขารทั้งหลายทั้งปวงเป็นทุกข์

เมื่อนั้น ย่อมหน่ายในทุกข์ นั่นเป็นทางแห่งความบริสุทธิ์

สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา.

เมื่อใด พระอริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นด้วยปัญญาว่า

ธรรมทั้งหลายทั้งปวงเป็นอนัตตา

เมื่อนั้น ย่อมหน่ายในทุกข์ นั่นเป็นทางแห่งความบริสุทธิ์

พุทฺธานุพุทฺโธ โย เถโร โกณฺฑญฺโญ ติพฺพนิกฺกโม

ปหีนชาติมรโณ พฺรหฺมจริยสฺส เกวลี.

อัญญาโกณฑัญญเถระผู้ตรัสรู้ตามพระพุทธเจ้า

ได้มีความบากบั่นอย่างแรงกล้า ละความเกิดและความตายได้

บำเพ็ญมัคคพรหมจรรย์อย่างบริบูรณ์สิ้นเชิง

โอฆปาโส ทโฬฺห ขีโล (๑) ปพฺพโต ทุปฺปทาลโย (๒)

เฉตฺวา ขีลญฺจ ปาสญฺจ เสลํ เภตฺวาน (๓) ทุพฺภิทํ

ติณฺโณ ปารงฺคโต ฌายี มุตฺโต โส มารพนฺธนา.

ตัดบ่วงคือโอฆะ ตะปูตรึงใจ อย่างมั่นคง

และทำลายภูเขาที่ทำลายได้ยากแล้ว

ข้ามไปถึงฝั่งคือนิพพาน มีปกติเข้าฌาน

พ้นจากเครื่องผูกคือกิเลสมารได้แล้ว

อุทฺธโต จปโล ภิกฺขุ มิตฺเต อาคมฺม ปาปเก

สํสีทติ มโหฆสฺมึ อุมิยา ปฏิกุชฺชิโต.

ภิกษุที่ยังมีจิตฟุ้งซ่าน กลับกลอก

คบหาแต่มิตรชั่ว ถูกคลื่น(คือความผูกโกรธ)ซัดไป

จมในห้วงน้ำใหญ่คือสงสาร

อนุทฺธโต อจปโล นิปโก สํวุตินฺทฺริโย

กลฺยาณมิตฺโต เมธาวี ทุกฺขสฺสนฺตกโร สิยา.

ส่วนภิกษุที่มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน ไม่กลับกลอก มีปัญญารักษาตน

สำรวมอินทรีย์ คบหาแต่มิตรดี

เป็นนักปราชญ์ พึงทำความสิ้นทุกข์ได้

กาลปพฺพงฺคสงฺกาโส กีโส ธมนิสณฺฐิโต (๑)

มตฺตญฺญู อนฺนปานสฺมึ อทีนมนโส นโร.

นรชนผู้รู้ประมาณในข้าวและน้ำย่อมซูบผอม

มีตัวสะพรั่งไปด้วยเส้นเอ็นคล้ายเถาหญ้านาง แต่มีใจไม่ย่อท้อ

ผุฏฺโฐ ฑํเสหิ มกเสหิ อรญฺญสฺมึ พฺรหาวเน

นาโค สงฺคามสีเสว สโต ตตฺราธิวาสเย.

ถูกฝูงเหลือบและยุงกัดในป่าใหญ่

พึงเป็นผู้มีสติอดกลั้นในอันตรายนั้น เหมือนช้างในสงคราม

นาภินนฺทามิ มรณํ นาภินนฺทามิ ชีวิตํ

กาลญฺจ ปฏิกงฺขามิ นิพฺพิสํ ภตโก ยถา.

อาตมาไม่อยากตาย ไม่อยากเป็นอยู่

แต่รอคอยเวลาอยู่ เหมือนลูกจ้างทำการงานคอยค่าจ้าง

นาภินนฺทามิ มรณํ นาภินนฺทามิ ชีวิตํ

กาลญฺจ ปฏิกงฺขามิ สมฺปชาโน ปติสฺสโต.

อาตมาไม่อยากตาย ไม่อยากเป็นอยู่

แต่อาตมามีสติสัมปชัญญะอยู่เฉพาะหน้า คอยเวลาอันควร

ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ

โอหิโต ครุโก ภาโร ภวเนตฺติ สมูหตา.

อาตมาปรนนิบัติพระศาสดา

ได้ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าแล้ว

ปลงภาระที่หนักเสียได้ ถอนตัณหาที่นำไปสู่ภพได้ขาดแล้ว

ยสฺส จตฺถาย ปพฺพชิโต อคารสฺมา อนคาริยํ

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต กึ เม สทฺธิวิหารินาติ.

อญฺญาโกณฺฑญฺโญ เถโร.

อาตมาออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเพื่อประโยชน์ใด

ประโยชน์นั้นอาตมาได้บรรลุแล้ว

จะมีประโยชน์อะไรด้วยสัทธิวิหาริกผู้ว่ายากสำหรับอาตมา