พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา · อัฏฐกนิบาต
๓. มหาปันถกเถรคาถา เล่ม ๒๖
Text layerBuddha’s wordsItems ๓๖๘ (Royal Thai)3/3 in อัฏฐกนิบาต4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา อัฏฐกนิบาต มหาปันถกเถรคาถา (Royal Thai Volume 26 · Mahachula Volume 26 · Mahamakut Volume 52 · Chaloem Phrakiat Volume 26)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 26, pp. 468–470
๓. มหาปันถกเถรคาถา
คาถาสุภาษิตของพระมหาปันถกเถระ
นัยว่า ท่านพระมหาปันถกเถระได้ภาษิตคาถาไว้ ๘ คาถาอย่างนี้ว่า
{๓๖๘}[๕๑๐] เมื่อเราได้เห็นพระศาสดาผู้ไม่มีภัยแต่ที่ไหน ๆ เป็นครั้งแรก ความสลดใจก็ได้เกิดมีแก่เราเพราะได้เห็นพระศาสดา ผู้ทรงเป็นอุดมบุรุษ[๕๑๑] ผู้ใดนอบน้อมพระศาสดาผู้ทรงพระสิริที่พระบาทด้วยมือ ทั้งสอง ผู้นั้นพึงทำให้พระศาสดาทรงยินดีโปรดปรานได้[๕๑๒] ครั้งนั้น เราได้ทิ้งบุตร ภรรยา ทรัพย์ และธัญญาหาร ปลงผมและหนวดออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพซิต
[๕๑๓] เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ สำรวมดีแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย ถวายบังคมพระสัมมาสัมพุทธเจ้า อยู่ อย่างผู้ไม่พ่ายแพ้ต่อกิเลสมารเป็นต้น
- ๑สิกขาและสาชีพ คำว่า สิกขา หมายถึงข้อที่จะต้องศึกษา ข้อปฏิบัติสำหรับฝึกอบรม มี ๓ อย่าง ซึ่งเรียกว่าไตรสิกขา คือ อธิสีลสิกขา การศึกษาในอธิศีล อธิจิตตสิกขา การศึกษาในอธิจิต อธิปัญญาสิกขา การศึกษาในอธิปัญญา แต่ในที่นี้หมายเฉพาะอธิสีลสิกขา คือข้อปฏิบัติสำหรับ ฝึกอบรมในทางความประพฤติขั้นสูง ซึ่งได้แก่ ปาติโมกขสังวรศีล ศีลคือความสำรวมในพระปาติโมกข์ เว้นข้อที่พระพุทธเจ้าทรงห้าม ทำตามข้อที่ทรงอนุญาต จัดเป็นศีลที่ยิ่งกว่าสูงกว่าศีลทั่วไป เพราะนอกจากพระพุทธเจ้าแล้วไม่มีใครสามารถบัญญัติได้ คำว่า สาชีพ หมายถึง แบบแผนแห่งความประพฤติที่ทำให้มีชีวิตร่วมเป็นวิถีเดียวกัน ได้แก่ สิกขาบททั้งหมดที่ พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้อันทำให้ภิกษุทั้งหลายผู้มาจากถิ่นฐานชาติตระกูลที่ต่างกันมีความเป็นอยู่เสมอเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เป็นคำคู่กับสิกขา (นัยวิ.อ.๑/๒๕๙-๒๖๑,ม.มู.อ.๒/๑๑๓,องฺ.จตุ กฺก.อ. ๔๒๒, ขุ.เถร.อ. ๒/๑๗๔)
[๕๑๔] ครั้งนั้น ความตั้งใจปรารถนาสำเร็จแก่เรา เราไม่ได้นั่งอยู่เปล่าแม้เพียงครู่เดียว ในเมื่อยังถอนลูกศรคือตัณหา ขึ้นไม่ได้[๕๑๕] ขอจงดูความเพียรและความบากบั่นของเราผู้อยู่ด้วย ความตั้งใจอย่างนั้น เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว ได้ทำคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว[๕๑๖] เรารู้จักขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในก่อน ได้ชำระทิพยจักขุญาณแล้ว เราเป็นพระอรหันต์ผู้ควรแก่ทักษิณา หลุดพ้นแล้ว ไม่มีอุปธิ[๕๑๗] ต่อเมื่อราตรีสิ้นไปแล้ว ดวงอาทิตย์อุทัยขึ้นมา เราทำตัณหาทั้งปวงให้เหือดแห้งไป นั่งคู้บัลลังก์อยู่แล้ว
จบ อัฏฐกนิบาต
พระเถระ ๓ รูป คือ พระมหากัจจายนเถระ ๑ พระสิริมิตตเถระ ๑ พระมหาปันถกเถระ ๑ ได้กล่าวคาถาไว้ในอัฏฐกนิบาตรูปละ ๘ คาถา รวมเป็น ๒๔ คาถา
- ๑ไม่มีอุปธิ หมายถึงไม่มีอุปธิคีอกิเลสเป็นต้น (ขุ.เถร.อ. ๒/๑๗๕) อนี่ง คำว่า อุปธิ หมายถึง สภาวะอันเป็นที่ตั้งที่ทรงไว้แห่งทุกข์ หรือสิ่งนุงนังระคนด้วยกิเลสและหอบทุกข์ไว้ มี ๔ อย่าง คือ เบญจขันธ์ กิเลส อภิสังขาร และกามคุณ ๕ (วิ.อ. ๓/๒๗, ม.มู.อ. ๒/๗๘, ม.ม.อ. ๑๒๖, ม.อุ.อ. ๓๗,๒๑๙, สํ.ส.อ. ๓๑,๑๖๖, องฺ.ทุก.อ. ๕, ขุ.อุ.อ. ๑๑๙, ขุ.อิติ.อ. ๒๐๙, ขุ.สุ.อ. ๑/๔๑, ขุ.เปต.อ. ๒๔๕)
๙. นวกนิบาต
๑. ภูตเถรคาถา
คาถาสุภาษิตของพระภูตเถระ
นัยว่า ท่านพระภูตเถระได้ภาษิตคาถาไว้ ๙ คาถาอย่างนี้ว่า
{๓๖๙}[๕๑๘] เมื่อใด บัณฑิตมากำหนดรู้ทุกข์ในเบญจขันธ์ที่ปุถุชน ทั้งหลายผู้ไม่รู้แจ้งว่า ‘ความแก่และความตายนี้เป็นทุกข์, จึงติดอยู่ได้แล้ว เป็นผู้มีสติ เพ่งพินิจอยู่ เมื่อนั้น ย่อมไม่ประสบความยินดียิ่งไปกว่าความยินดีในวิปัสสนาและในมรรคผล[๕๑๙] เมื่อใด บัณฑิตมากำจัดตัณหาอันนำทุกข์มาให้ ซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ เป็นที่เกิดแห่งธรรมที่ทำให้เนิ่นช้าซึ่ง เป็นเครื่องติดต่อและเป็นตัวทุกข์เสียได้แล้ว เป็นผู้มีสติ เพ่ง พินิจอยู่ เมื่อนั้น ย่อมไม่ประสบความยินดียิ่งไป กว่าความยินดีในการเพ่งพินิจนั้น[๕๒๐] เมื่อใด บัณฑิตมาได้สัมผัสทางอันสูงสุด เป็นทางปลอดโปร่ง ให้ถึงด้วยองค์ ๘ เป็นเครื่องชำระกิเลสทั้งปวง ด้วยปัญญา แล้วเป็นผู้มีสติ เพ่งพินิจอยู่ เมื่อนั้น ย่อมไม่ประสบความยินดียิ่งไปกว่าความยินดีในการเพ่ง พินิจนั้น
- ๑หมายถึงว่า ย่อมยินดีอยู่เฉพาะในวิปัสสนาและในมรรคผล
- ๒ให้ถึงด้วยองค์ ๘ (เทฺวจตุรงฺคคามินํ) หมายถึงเป็นทางอันประกอบด้วยองค์ ๘ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ที่ยังเหล่าพระอริยะให้ถึงซึ่งพระนิพพาน (ขุ.เถร.อ. ๒/๑๘๐)
End of ๓. มหาปันถกเถรคาถา