๑๓. มหาวิยูหสูตร เล่ม ๒๕

๑๓ เย เกจิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานา

อิทเมว สจฺจนฺติ วิวาทยนฺติ

สพฺเพว เต นินฺทมนฺวานยนฺติ

อโถ ปสํสมฺปิ ลภนฺติ ตตฺถ ฯ

อปฺปญฺหิ เอตํ น อลํ สมาย

ทุเว วิวาทสฺส ผลานิ พฺรูมิ

เอตมฺปิ ทิสฺวาน วิวาทเยถ

เขมาภิปสฺสํ อวิวาทภูมึ ฯ

ยา กาจิมา สมฺมติโย ปุถุชฺชา

สพฺพา ว เอตา น อุเปติ วิทฺวา

อนูปโย โส อุปยํ กิเมยฺย

ทิฏฺเฐ สุเต ขนฺติมกุพฺพมาโน ฯ

สีลุตฺตมา สญฺญเมนาหุ สุทฺธึ

วตฺตํ สมาทาย อุปฏฺฐิตาเส

อิเธว สิกฺเขม อถสฺส สุทฺธึ

ภวูปนีตา กุสลา วทานา ฯ

สเจ จุโต สีลวตาโต โหติ

ปเวธตี กมฺม วิราธยิตฺวา

ปชปฺปตี ๑ ปตฺถยตี จ สุทฺธึ

สตฺถา ว หีโน ปวสํ ฆรมฺหา ฯ

สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ

ธมฺมญฺจ สาวชฺชนวชฺชเมตํ

สุทฺธี อสุทฺธีติ อปตฺถยาโน

วิรโต จเร สนฺติมนุคฺคหาย ฯ

ตมูปนิสฺสาย ชิคุจฺฉิตํ วา

อถ วาปิ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา

อุทฺธํสรา สุทฺธิมนุตฺถุนนฺติ

อวีตตณฺหาเส ภวาภเวสุ ฯ

ปตฺถยมานสฺส หิ ชปฺปิตานิ

ปเวธิตํ วาปิ ปกปฺปิเตสุ

จุตูปปาโต อิธ ยสฺส นตฺถิ

ส เกน เวเธยฺย กุหิญฺจิ ชปฺเป ๒ ฯ

ยมาหุ ธมฺมํ ปรมนฺติ เอเก

ตเมว หีนนฺติ ปนาหุ อญฺเญ

สจฺโจ นุ วาโท กตโม อิเมสํ

สพฺเพว หีเม กุสลา วทานา ฯ

สกญฺหิ ธมฺมํ ปริปุณฺณมาหุ

อญฺญสฺส ธมฺมํ ปน หีนมาหุ

เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺติ

สกํ สกํ สมฺมติมาหุ ๑ สจฺจํ ฯ

ปรสฺส เจ วมฺภยิเตน หีโน

น โกจิ ธมฺเมสุ วิเสสิ อสฺส

ปุถูหิ อญฺญสฺส วทนฺติ ธมฺมํ

นิหีนโต สมฺหิ ทฬฺหํ วทานา ฯ

สธมฺมปูชา จ ปนา ตเถว

ยถา ปสํสนฺติ สกายนานิ

สพฺเพ ปวาทา ๒ ตถิวา ภเวยฺยุํ

สุทฺธีหิ เนสํ ปจฺจตฺตเมว ฯ

น พฺราหฺมณสฺส ปรเนยฺยมตฺถิ

ธมฺเมสุ นิจฺเฉยฺย สมุคฺคหีตํ

ตสฺมา วิวาทานิ อุปาติวตฺโต

น หิ เสฏฺฐโต ปสฺสติ ธมฺมมญฺญํ ฯ

ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตํ

ทิฏฺฐิยา เอเก ปจฺเจนฺติ สุทฺธึ

อทฺทกฺขิ เจ กิญฺหิ ตุมสฺส เตน

อติสิตฺวา อญฺเญน วทนฺติ สุทฺธึ ฯ

ปสฺสํ นโร ทกฺขติ ๑ นามรูปํ

ทิสฺวาน วาญฺญสฺสติ ตานิ เจว

กามํ พาหุํ ปสฺสตุ อปฺปกํ วา

น หิ เตน สุทฺธึ กุสลา วทนฺติ ฯ

นิวิสฺสวาที น หิ สุพฺพินาโย

ปกปฺปิตํ ทิฏฺฐิ ปุเรกฺขราโน

ยนฺนิสฺสิโต ตตฺถ สุภํวทาโน

สุทฺธึวโท ๒ ตตฺถ ตถทฺทสา โส ฯ

น พฺราหฺมโณ กปฺปมุเปติ สงฺขํ

น ทิฏฺฐิสารี นปิ ญาณพนฺธุ

ญตฺวา จ โส สมฺมติโย ปุถุชฺชา

อุเปกฺขติ อุคฺคหณนฺติมญฺเญ ฯ

วิสชฺช คนฺถานิ มุนีธ โลเก

วิวาทชาเตสุ น วคฺคสารี

สนฺโต อสนฺเตสุ อุเปกฺขโก โส

อนุคฺคโห อุคฺคหณนฺติมญฺเญ ฯ

ปุพฺพาสเว หิตฺวา นเว อกุพฺพํ

น ฉนฺทคู นาปิ นิวิสฺสวาโท

ส วิปฺปมุตฺโต ทิฏฺฐิคเตหิ ธีโร

น ลิมฺปตี โลเก อนตฺตครหี ฯ

ส สพฺพธมฺเมสุ วิเสนิภูโต

ยํ กิญฺจิ ทิฏฺฐํ ว ๑ สุตํ มุตํ วา

สมฺปนฺนภาโร มุนิ วิปฺปมุตฺโต

น กปฺปิโย นูปรโต น ปตฺถิโยติ ภควาติ ฯ

มหาวิยูหสุตฺตํ เตรสมํ

_______________

สุตฺตนิปาเต จตุตฺถสฺส อฏฺฐกวคฺคสฺส จุทฺทสมํ ตุวฏกสุตฺตํ

๑ โป. ปชมฺปติ ฯ ๒ โป. กุหึ ปชปฺเป ฯ

๑ โป. ยุ. สมฺมุติมาหุ ฯ ๒ โป. สพฺเพว วาทา ฯ

๑ ยุ. ทกฺขิติ ฯ ๒ โป. สุทฺธิวโท ฯ

บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งถือมั่นอยู่ในทิฐิ ย่อมโต้เถียงวิวาทกันว่า สิ่งนี้เท่านั้นจริง บุคคลทั้งหมดนั้น ย่อมนำความนินทามาเนืองๆ หรือย่อมได้ความสรรเสริญในที่นั้นบ้าง ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า

บุคคลเหล่านั้นบางคราวได้ความสรรเสริญบ้าง ผลคือความสรรเสริญนั้นน้อยนัก ไม่พอแก่ความสงบ เราย่อมกล่าวผลแห่งความวิวาทกัน ๒ประการ คือ ความนินทาและความสรรเสริญ บัณฑิตเห็นโทษในผลแห่งการวิวาทแม้นี้แล้วเห็นนิพพานมิใช่ภูมิแห่งการวิวาท ว่าเป็นธรรมเกษม ไม่พึงวิวาทกัน ฯ

พระพุทธนิมิตตรัสถามว่า

ทิฐิเหล่าใดเหล่าหนึ่งเป็นอันมาก บัณฑิตผู้รู้แจ้งย่อมไม่เข้าไปใกล้ทิฐิทั้งปวงนั้น บัณฑิตผู้รู้แจ้งนั้น เป็นผู้ไม่เข้าไปใกล้จะพึงถึงธรรมที่ควรเข้าไปใกล้อะไร จึงจะไม่ทำความชอบใจในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ฟัง ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า

ชนบางพวกผู้มีศีลอันอุดม สำคัญอยู่ว่าศีลเท่านั้นเป็นธรรมอุดม จึงกล่าวความบริสุทธิ์ด้วยการสำรวม ชนเหล่านั้นสมาทานวัตรแล้วตั้งมั่นอยู่ด้วยคิดว่า เราทั้งหลายควรศึกษาความบริสุทธิ์ของศาสดานั้นในทิฐินี้เท่านั้น ชนเหล่านั้นอันภพนำเข้าไปแล้ว กล่าวว่า เราทั้งหลายเป็นผู้ฉลาด ถ้าบุคคลเป็นผู้เคลื่อนจากศีลและพรตแล้วไซร้ บุคคลนั้นยังกรรมให้ผิดไปแล้วก็ไม่หวั่นไหว ยังคร่ำครวญและปรารถนาความบริสุทธิ์อยู่เหมือนบุคคลอยู่ปราศจากเรือน เสื่อมแล้วจากพวก พึงปรารถนาเรือนหรือพวก ฉะนั้น อนึ่ง อริยสาวกละศีล พรต ธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษทั้งสิ้นนี้ แล้วไม่ปรารถนาว่า ธรรมชาตินี้บริสุทธิ์ ธรรมชาตินี้ไม่บริสุทธิ์เว้นแล้วจากความบริสุทธิ์และความไม่บริสุทธิ์ ไม่ถือมั่นทิฐิแล้วพึงเที่ยวไป ฯ

พระพุทธนิมิตตรัสถามว่า

สมณพราหมณ์ทั้งหลาย อาศัยทิฐินั้นหรือความเกลียดบาปแม้อนึ่งอาศัยรูปที่ได้เห็นแล้ว เสียงที่ได้ฟังแล้ว หรืออารมณ์ที่ได้ทราบแล้วเป็นผู้ระลึกแล่นพ้นไปจากอกิริยทิฐิยังไม่ปราศจากตัณหาในภพและมิใช่ภพแล้ว ย่อมทอดถอนถึงความบริสุทธิ์ ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า

ก็ความดิ้นรนทั้งหลาย ย่อมมีแก่ผู้ปรารถนาความหวั่นไหวมีอยู่ในวัตถุที่ตนกำหนดแล้ว การจุติและการอุบัติในภพนี้ย่อมไม่มีแก่ผู้ใด ผู้นั้นจะพึงหวั่นไหวจะพึงดิ้นรนในอารมณ์ไหนๆ เพราะเหตุอะไร ฯ

พระพุทธนิมิตตรัสถามว่า

สมณพราหมณ์พวกหนึ่งกล่าวธรรมใดว่า เป็นธรรมอย่างยิ่งส่วนสมณพราหมณ์เหล่าอื่นกล่าวธรรมนั้นแหละว่า เป็นธรรมเลวทราม วาทะของสมณพราหมณ์ทั้งสองพวกนี้ วาทะอย่างไหนจริงหนอ เพราะสมณพราหมณ์ทั้งหมดนี้แล เป็นผู้กล่าวอวดอ้างว่าตนเป็นผู้ฉลาด ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า

สมณพราหมณ์ทั้งหลายกล่าวธรรมของตนนั่นแหละ ว่าเป็นธรรมบริบูรณ์แต่กลับกล่าวธรรมของผู้อื่น ว่าเป็นธรรมเลวทราม สมณพราหมณ์ทั้งหลาย ต่างยึดถือทิฐิแม้ด้วยอาการอย่างนี้แล้ว ย่อมวิวาทกันสมณพราหมณ์ทั้งหลายกล่าวทิฐิของตนๆ ว่า เป็นของจริง ฯ

พระพุทธนิมิตตรัสถามว่า

ถ้าว่าบุคคลพึงเป็นผู้เลวทราม เพราะการติเตียนของบุคคลอื่นไซร้ ใครๆจะไม่พึงเป็นผู้วิเศษในธรรมทั้งหลาย เพราะว่าสมณพราหมณ์เป็นอันมากย่อมกล่าวธรรมของบุคคลอื่นโดยความเป็นธรรมเลวทราม ในธรรมของตน กล่าวว่าเป็นธรรมมั่นคง ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า

สมณพราหมณ์ทั้งหลาย ย่อมสรรเสริญหนทางเครื่องดำเนินของตนอย่างใด การบูชาธรรมของตนของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ก็ยังเป็นไปอยู่อย่างนั้น หากว่าวาทะทั้งปวงจะพึงเป็นของแท้ไซร้ ความบริสุทธิ์ของสมณพราหมณ์ผู้มีถ้อยคำต่างๆ กันเหล่านั้นก็จะเป็นผลเฉพาะตนๆ เท่านั้น ฯ

พระพุทธนิมิตตรัสถามว่า

ญาณที่ผู้อื่นจะพึงนำไปไม่มีแก่พราหมณ์ การวินิจฉัยในธรรมคือทิฐิทั้งหลายว่าข้อนี้แหละจริง ดังนี้แล้ว ยึดถือไว้ ไม่มีแก่พราหมณ์เพราะเหตุนั้น พราหมณ์จึงล่วงความวิวาทเสียได้ พราหมณ์นั้นย่อมไม่เห็นธรรมอื่น โดยความเป็นธรรมประเสริฐเลย ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า

เดียรถีย์บางพวกกล่าวอยู่ว่า เรารู้ เราเห็น สิ่งที่เรารู้เราเห็นนี้ เป็นอย่างนั้นแล ดังนี้ จึงเชื่อความบริสุทธิ์ด้วยทิฐิถ้าว่าเดียรถีย์ได้เห็นแล้วไซร้ประโยชน์อะไรเล่าด้วยความเห็นนั้นแก่ตน เพราะว่าเดียรถีย์ทั้งหลายก้าวล่วงอริยมรรคเสียแล้วย่อมกล่าวความบริสุทธิ์ด้วยธรรมอย่างอื่น ฯ

พระพุทธนิมิตตรัสถามว่า

นรชนเมื่อเห็นย่อมเห็นนามรูป และครั้นเห็นแล้วจักรู้ทั่วถึงนามรูปเหล่านั้นทีเดียว โดยความเป็นของเที่ยง และโดยความเป็นสุข นรชนนั้น จะเห็นนามรูปมากหรือน้อยโดยความเป็นของเที่ยงและเป็นสุขก็จริง ถึงกระนั้น ผู้ฉลาดทั้งหลาย ย่อมไม่กล่าวความบริสุทธิ์ด้วยความเห็นนั้นเลย ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า

ชนผู้ทำทิฐิที่ตนกำหนดไว้ในเบื้องหน้า มีปรกติกล่าวตามความมั่นใจไม่ใช่เป็นผู้อันบุคคลอื่นพึงจะแนะนำได้ง่ายเลย ผู้นั้นอาศัยครูคนใดแล้วก็เป็นผู้กล่าวความดีงามในครูคนนั้น ผู้นั้นเป็นผู้กล่าวความบริสุทธิ์ได้เห็นความถ่องแท้ในทิฐิของตน ฯ

พระพุทธนิมิตตรัสถามว่า

พราหมณ์รู้แล้ว ย่อมไม่เข้าถึงเครื่องกำหนด คือ ตัณหาและทิฐิไม่แล่นไปด้วยทิฐิ และไม่มีตัณหาทิฐิเครื่องผูกพันด้วยญาณ อนึ่งพราหมณ์นั้น ได้รู้สมบัติ คือ ทิฐิทั้งหลายเป็นอันมากแล้ววางเฉยชนเหล่าอื่นย่อมยึดถือทิฐิเหล่านั้น ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า

มุนีในโลกนี้ สละกิเลสเครื่องร้อยรัดเสียแล้ว เมื่อผู้อื่นเกิดวิวาทกันก็ไม่แล่นไปเข้าพวกเขา มุนีนั้นเป็นผู้สงบเมื่อผู้อื่นไม่สงบ ก็เป็นผู้มีอุเบกขาอยู่ ท่านไม่มีการยึดถือชนเหล่าอื่นย่อมยึดถือ ฯ

พระพุทธนิมิตตรัสถามว่า

มุนีละอาสวะเบื้องต้น (คือส่วนที่ล่วงแล้ว) เสีย ไม่ทำอาสวะใหม่(คือส่วนที่เป็นปัจจุบัน) ไม่เป็นผู้ลำเอียงเพราะความพอใจ อนึ่ง มุนีนั้นจะเป็นผู้ยึดมั่นกล่าวก็หาไม่ มุนีนั้นเป็นนักปราชญ์ หลุดพ้นแล้วจากทิฐิทั้งหลาย ไม่ติเตียนตน ไม่ติดอยู่ในโลก ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า

มุนีนั้น เป็นผู้ไม่มีมารและเสนามารในธรรมทั้งปวง คืออารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งที่ได้เห็นแล้ว ได้ฟังแล้ว หรือได้ทราบแล้ว ปลงภาระลงแล้ว หลุดพ้นแล้ว เป็นผู้ไม่มีเครื่องกำหนด ไม่เข้าไปยินดี ไม่มีความปรารถนา ฉะนี้แล ฯ

จบมหาวิยูหสูตรที่ ๑๓