๑๐. มหาวาณิชชาดก เล่ม ๒๗

วาณิชา สมิตึ กตฺวา นานารฏฺฐโต อาคตา

ธนหารา ปกฺกมึสุ เอกํ กตฺวาน คามณึ ฯ

เต ตํ กนฺตารมาคมฺม อปฺปภกฺขํ อนูทกํ ๔

มหานิโคฺรธมทฺทกฺขุํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ ฯ

เต จ ตตฺถ นิสีทิตฺวา ตสฺส รุกฺขสฺส ฉาทิยา

วาณิชา สมจินฺเตสุํ พาลา โมเหน ปารุตา ฯ

อลฺลายเต ๕ อยํ รุกฺโข อปิ วารีว ๖ สนฺทติ

อิงฺฆสฺส ปุริมํ สาขํ มยํ ฉินฺทาม วาณิชา ฯ

สา จ ฉินฺนาว ปคฺฆริ อจฺฉํ วาริ ๗ อนาวิลํ

เต ตตฺถ นฺหาตฺวา ปิวิตฺวา ยาวติจฺฉึสุ วาณิชา ฯ

ทุติยํ สมจินฺเตสุํ พาลา โมเหน ปารุตา

อิงฺฆสฺส ทกฺขิณํ สาขํ มยํ ฉินฺทาม วาณิชา ฯ

สา จ ฉินฺนาว ปคฺฆริ สาลิมํโสทนํ พหุํ

อปฺโปทวณฺเณ กุมฺมาเส สิงฺคิวิทลสูปิโย

เต ตตฺถ ภุตฺวา ขาทิตฺวา ยาวติจฺฉึสุ วาณิชา ฯ

ตติยํ สมจินฺเตสุํ พาลา โมเหน ปารุตา

อิงฺฆสฺส ปจฺฉิมํ สาขํ มยํ ฉินฺทาม วาณิชา ฯ

สา จ ฉินฺนาว ปคฺฆริ นาริโย สมลงฺกตา

วิจิตฺตวตฺถาภรณา อามุตฺตมณิกุณฺฑลา ฯ

อปิสุ วาณิชา เอกา นาริโย ปญฺจวีสติ

สมนฺตา ปริกรึสุ ๑ ตสฺส รุกฺขสฺส ฉาทิยา

เต ตาหิ ปริวาเรตฺวา ๒ ยาวติจฺฉึสุ วาณิชา ฯ

จตุตฺถํ สมจินฺเตสุํ พาลา โมเหน ปารุตา

อิงฺฆสฺส อุตฺตรํ สาขํ มยํ ฉินฺทาม วาณิชา ฯ

สา จ ฉินฺนาว ปคฺฆริ มุตฺตา เวฬุริยา พหู

รชตํ ชาตรูปญฺจ กุตฺติโย ปฏิยานิ จ

กาสิกานิ จ วตฺถานิ อุทฺธิยานิ ๓ จ กมฺพลา

เต ตตฺถ ภาเร พนฺธิตฺวา ยาวติจฺฉึสุ วาณิชา ฯ

ปญฺจมํ สมจินฺเตสุํ พาลา โมเหน ปารุตา

อิงฺฆสฺส มูเล ๑ ฉินฺทาม อปิ ภิยฺโย ลภามเส ฯ

อถุฏฺฐหิ สตฺถวาโห ยาจมาโน กตญฺชลิ

นิโคฺรโธ กึ อปรชฺฌติ ๒ วาณิชา ภทฺทมตฺถุ เต ฯ

วาริทา ปุริมา สาขา อนฺนปานญฺจ ทกฺขิณา

นาริทา ปจฺฉิมา สาขา สพฺพกาเม จ อุตฺตรา

นิโคฺรโธ กึ อปรชฺฌติ ๒ วาณิชา ภทฺทมตฺถุ เต ฯ

ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย นิสีเทยฺย สเยยฺย วา

น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก ฯ

เต จ ตสฺส อนาทิตฺวา ๓ เอกสฺส วจนํ พหู

นิสิตาหิ กุฐารีหิ มูลโต นํ อุปกฺกมม ฯ

๑ ม. ปมุทิตา ฯ ๒ ม. มหานาทํ ปนาทิสุํ ฯ ๓ ม. เต สุ อุทุมฺพรมูลสฺมึ ฯ

๔ ม. อโนทกํ ฯ ๕ สี. ยุ. อทฺทายเต ฯ ๖ สี. ยุ. วารี จ ฯ ๗ ม. วารี ฯ

๑ ม. ปริวารึสุ ฯ ๒ ม. ปริจาเรตฺวา ฯ ๓ อุทฺทิยานิ ฯ สี. ยุ. อุทฺทิยาเน จ

กมฺมพเล ฯ

พวกพ่อค้าพากันนาจากรัฐต่างๆ กระทำการประชุมกันในเมืองพาราณสีตั้งพ่อค้าคนหนึ่งให้เป็นหัวหน้า แล้วพากันขนเอาทรัพย์กลับไป. พ่อค้าเหล่านั้นมาถึงแดนกันดาร ไม่มีอาหาร ไม่มีน้ำ ได้เห็นต้นไทรใหญ่มีร่มเงาเย็นสบาย น่ารื่นรมย์ใจ. ก็พากันเข้าไปนั่งพักที่ร่มต้นไทรนั้นพ่อค้าทั้งหลายเป็นคนโง่เขลา ถูกโมหะครอบงำ คิดร่วมกันว่าไม้ต้นนี้บางทีจะมีน้ำไหลซึมอยู่ เชิญพวกเราเหล่าพ่อค้ามาช่วยกันตัดกิ่งข้างทิศตะวันออกแห่งต้นไม้นั้นดูทีเถิด. พอกิ่งนั้นถูกตัดขาดออก น้ำใสไม่ขุ่นมัวไหลออกมา พ่อค้าเหล่านั้นก็พากันอาบและดื่ม ที่สายน้ำนั้นจนสมปรารถนา. พ่อค้าทั้งหลาย ผู้โง่เขลา ถูกโมหะครอบงำ

ร่วมคิดกันเป็นครั้งที่ ๒ ว่า ขอให้พวกเราช่วยกันตัดกิ่ง ข้างทิศใต้แห่งต้นไม้นั้นอีกเถิด. พอกิ่งนั้นถูกตัดขาดออก ข้าวสาลี เนื้อสุก ขนมถั่ว ซึ่งมีสีเหมือนข้าวปายาสปราศจากน้ำ แกงอ่อมปลาดุก ก็ไหลออกมามากมายพ่อค้าเหล่านั้นพากันบริโภคเคี้ยวกินจนสมปรารถนา. พ่อค้าทั้งหลายผู้โง่เขลา ถูกโมหะครอบงำ ร่วมคิดกันเป็นครั้งที่ ๓ ว่า ขอให้พวกเราช่วยกันตัดกิ่งข้างทิศตะวันตกแห่งต้นไม้นั้นอีกเถิด. พอกิ่งนั้นถูกตัดขาดออก เหล่านางนารีแต่งตัวงามสมส่วน มีผ้าและเครื่องอาภรณ์อันวิจิตรใส่ต่างหูแก้วมณี พากันออกมา. นารีทั้งหลายต่างแยกกันบำเรอพ่อค้านางคนละคน นารี ๒๕ นางต่างก็แวดล้อมพ่อค้า ผู้เป็นหัวหน้าอยู่โดยรอบ ที่ร่มแห่งต้นไทรนั้น พ่อค้าเหล่านั้นแวดล้อมด้วยนารีเหล่านั้นจนสมปรารถนา. พ่อค้าทั้งหลายผู้โง่เขลา ถูกโมหะครอบงำ ร่วมคิดเป็นครั้งที่ ๔ ว่า ขอให้พวกเราช่วยกันตัดกิ่งทางทิศเหนือแห่งต้นไม้อีกเถิด.

พอกิ่งนั้นถูกตัดขาดออก แก้วมุกดา แก้วไพฑูรย์ เงิน ทอง เครื่องประดับมือ เครื่องปูลาด ผ้ากาสิกพัสตร์และผ้ากัมพล ชื่ออุทธิยะ ก็พรั่งพรูออกมาเป็นอันมาก พ่อค้าเหล่านั้นพากันขนบรรทุกใส่ในเกวียนเหล่านั้นจนสมปรารถนา. พ่อค้าเหล่านั้น เป็นคนโง่เขลา ถูกโมหะครอบงำร่วมกันคิดเป็นครั้งที่ ๕ ว่า ขอให้พวกเราช่วยกันตัดโคนต้นไม้นั้นเสียทีเดียว บางทีจะได้ของมากไปกว่านี้อีก. ทันใดนั้นนายกองเกวียนจึงลุกขึ้น ประคองอัญชลีร้องขอว่า ดูกรพ่อค้าทั้งหลาย ต้นไทรทำผิดอะไรหรือ (จึงพากันทำร้าย) ขอให้ท่านจงมีความเจริญเถิด. ดูกรพ่อค้าทั้งหลาย กิ่งทางทิศตะวันออกก็ให้น้ำ กิ่งทางทิศใต้ก็ให้ข้าวและน้ำ กิ่งทางทิศตะวันตก ก็ให้นางนารี และกิ่งทางทิศเหนือก็ให้สิ่งที่ปรารถนาทุกอย่าง ต้นไทรทำผิดอะไรหรือ (จึงพากันจะทำร้าย) ขอให้ท่านจงมีความเจริญเถิด. บุคคลพึงนั่งหรือนอนที่ร่มเงาแห่งต้นไม้ใด ก็ไม่ควรหักรานก้านแห่งต้นไทรนั้น เพราะผู้ประทุษร้ายมิตรเป็นคนเลวทรามแต่พ่อค้าเหล่านั้นมากด้วยกัน ไม่เชื่อถือถ้อยคำนายกองเกวียนผู้เดียวต่างก็ถือขวานที่ลับแล้ว พากันเข้าไปหมายจะตัดต้นไทรนั้นที่โคน.

ตโต นาคา นิกฺขมึสุ สนฺนทฺธา ปญฺจวีสติ

ธนุคฺคหานํ ติสตา ฉสหสฺสา จ จมฺมิโน ๔ ฯ

ทันใดนั้น นาคทั้งหลายก็พากันออกไป พวกสวมเกราะ ๒๕ พวกถือธนู ๓๐๐ พวกถือโล่ห์ ๖,๐๐๐.

เอเต หนถ พนฺธถ มา โว มุญฺจิตฺถ ชีวิตํ

ฐเปตฺวา สตฺถวาหํว สพฺเพ ภสฺมํ กโรถ เน ฯ

ท่านทั้งหลายจงจับพวกนี้มัดฆ่าเสีย อย่าไว้ชีวิตเลย เว้นไว้แต่นายกองเกวียนเท่านั้น นอกนั้นจงสังหารมันทุกคนให้เป็นภัสมธุลีไป.

ตสฺมาหิ ปณฺฑิโต โปโส สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน

โลภสฺส น วสํ คจฺเฉ หเนยฺย ทิสกํ มนํ ๕

เอวมาทีนวํ ๖ ญตฺวา ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมฺภวํ

วีตตโณฺห อนาทาโน สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ ฯ

มหาวาณิชชาตกํ ทสมํ ฯ

๑ สี. ยุ. มูลํ ฯ ๒ สี. อปรชฺฌถ ฯ ม. ปรชฺฌติ ฯ ๓ ม. ตสสานาทิยิตฺวา ฯ

๔ ม. วมฺมิโน ฯ ๕ ม. หเนยฺยาริสกํ มนํ ฯ ๖ สี. ยุ. เอต... ฯ

เพราะเหตุนี้แหละ บุรุษผู้เป็นบัณฑิต เมื่อพิจารณาถึงประโยชน์ของตนไม่ควรลุอำนาจแห่งความโลภ พึงกำจัดใจอันประกอบด้วยความโลภเสียภิกษุรู้โทษอย่างนี้ และรู้ตัณหาว่า เป็นแดนเกิดแห่งทุกข์ พึงเป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่มีความถือมั่น พึงเป็นผู้มีสติละเว้นโดยรอบเถิด.

จบ มหาวาณิชชาดกที่ ๑๐.