พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๕
วิปรีตกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๐๓๕–๑๐๔๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในวรรคที่ ๕มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๕ วิปรีตกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๔๙๒–๔๙๖
ป. หากว่าท่านพระอานนท์ เมื่อเป็นพระเสกขะ ก็ทราบได้ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระคุณอันยิ่ง” ทราบได้ว่า “พระสารีบุตรเถระพระมหาโมคคัลลานเถระมีคุณอันยิ่ง” ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “พระเสกขะมีญาณของพระอเสกขะ”
จบ อเสกขญาณกถา
(๔๕) ๓. วิปรีตกถา
ว่าด้วยเรื่องญาณวิปริตของผู้เข้าสมาบัติ
{๑๐๓๕} [๔๒๔] สกวาทีถามว่า ญาณของผู้เข้าสมาบัติที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์วิปริต(คลาดเคลื่อนจากความเป็นจริง)ได้หรือ ?
ส. ความเห็นวิปลาสในสภาวธรรมที่ไม่เที่ยงว่าเที่ยงมีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ความเห็นวิปลาสในสภาวธรรมที่เป็นทุกข์ว่าเป็นสุข ... ความเห็นวิปลาสในสภาวธรรมที่เป็นอนัตตาว่าเป็นอัตตา ... ความเห็นวิปลาสในสภาวธรรมที่ไม่งามว่างามมีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๓๖} ส. ญาณของผู้เข้าสมาบัติที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์วิปริตได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะ ซึ่งมีความเห็นว่าผู้เจิรญ<*>กัมมัฏฐานที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์เข้าสมาบัติอยู่ ย่อมมีญาณวิปริตคือเห็นผิดจากความเป็นจริงได้ เช่น มีความเห็นวิปลาสในสภาวธรรมที่ไม่เที่ยงว่าเที่ยงเป็นต้น (อภิ.ปญฺจ.อ. ๙๐๙)
- เจริญ - ผู้รวบรวม
ส. ญาณนั้นเป็นอกุศลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ญาณนั้นเป็นกุศลมิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
{๑๐๓๗} ส. หากว่าญาณนั้นเป็นกุศล ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ญาณของผู้เข้าสมาบัติมีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์วิปริตได้”ส. ความเห็นวิปลาสในสภาวธรรมที่ไม่เที่ยงว่าเที่ยง และความเห็นวิปลาสนั้นเป็นอกุศลหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ญาณของผู้เข้าสมาบัติที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์วิปริตได้ และญาณนั้นเป็นอกุศลหรือ ?
ป.ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ความเห็นวิปลาสในสภาวธรรมที่เป็นทุกข์ว่าเป็นสุข ... ความเห็นวิปลาสในสภาวธรรมที่เป็นอนัตตาว่าเป็นอัตตา ... ความเห็นวิปลาสในสภาวธรรมที่ไม่งามว่างาม และความเห็นวิปลาสนั้นเป็นอกุศลหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ญาณของผู้เข้าสมาบัติมีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์วิปริตได้ และญาณนั้นเป็นอกุศลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๓๘} [๔๒๕] ส. ญาณของผู้เข้าสมาบัติมีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์วิปริตได้ และญาณนั้นเป็นกุศลหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ความเห็นวิปลาสในสภาวธรรมที่ไม่เที่ยงว่าเที่ยง และความเห็นวิปลาสนั้นเป็นกุศลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ญาณของผู้เข้าสมาบัติมีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์วิปริตได้ และญาณนั้นเป็นกุศลหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ความเห็นวิปลาสในสภาวธรรมที่เป็นทุกข์ว่าเป็นสุข ... ความเห็นวิปลาสในสภาวธรรมที่เป็นอนัตตาว่าเป็นอัตตา ... ความเห็นวิปลาสในสภาวธรรมที่ไม่งามว่างาม และความเห็นวิปลาสนั้นเป็นกุศลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๓๙} [๔๒๖] ส. ญาณของผู้เข้าสมาบัติมีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์วิปริตได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. พระอรหันต์พึงเข้าสมาบัติที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าพระอรหันต์พึงเข้าสมาบัติที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ญาณของผู้เข้าสมาบัติที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์วิปริตได้”{๑๐๔๐} ส. ญาณของผู้เข้าสมาบัติที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์วิปริตได้ พระอรหันต์พึงเข้าสมาบัติที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. พระอรหันต์ยังมีความเห็นผิดอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๔๑} ส. พระอรหันต์ยังมีความเห็นผิดอยู่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. พระอรหันต์ยังมีความสำคัญผิด มีความคิดผิด มีความเห็นผิดอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๔๒} ส. พระอรหันต์ไม่มีความสำคัญผิด ความคิดผิด ความเห็นผิดหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าพระอรหันต์ไม่มีความสำคัญผิด ความคิดผิด ความเห็นผิด ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “พระอรหันต์ยังมีความเห็นผิดอยู่”{๑๐๔๓} [๔๒๗] ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “ญาณของผู้เข้าสมาบัติที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์วิปริตได้” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ปฐวีกสิณปรากฏแก่ท่านผู้เข้าสมาบัติที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์อยู่เป็นดินล้วนเทียวหรือ ?
ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ป. ถ้าอย่างนั้น ญาณของผู้เข้าสมาบัติที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์ก็ต้องวิปริตได้
{๑๐๔๔} ส. ญาณของผู้เข้าสมาบัติที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์วิปริตได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ดินมีอยู่ และบางคนเข้าปฐวีกสิณจากดินก็มีอยู่มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าดินมีอยู่ และบางคนเข้าปฐวีกสิณจากดินก็มีอยู่ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ผู้เข้าสมาบัติมีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์มีญาณวิปริต”{๑๐๔๕} ส. ดินมีอยู่ แต่ญาณของผู้เข้าปฐวีกสิณจากดินเป็นญาณวิปริตหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. นิพพานมีอยู่ แต่ญาณของผู้เข้าสมาบัติที่มีนิพพานเป็นอารมณ์จากนิพพานก็เป็นญาณวิปริตหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรกล่าวว่า “ญาณของผู้เข้าสมาบัติที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์วิปริตได้”
จบ วิปรีตกถา
(๔๖) ๔. นิยามกถา
ว่าด้วยเรื่องนิยามของบุคคล
{๑๐๔๖} [๔๒๘] สกวาทีถามว่า อนิยตบุคคลมีญาณเพื่อไปสู่นิยามหรือ ?
- ๑อนิยตบุคคล บุคคลผู้ไม่แน่นอน หมายถึงบุคคลผู้เป็นปุถุชนซึ่งมีคติหรือภาวะที่ยังไม่แน่นอนพอให้กำหนดได้ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๔๓.๒๐๑,๒๐๒, ดู อภิ.ปุ. (แปล) ๓๖/๑๔/๑๗๗ ประกอบ)
- ๒นิยาม สภาวะที่แน่นอน ในที่นี้หมายถึงอริยมรรค (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๐๖,๒๑๑) อนึ่ง นิยาม มี ๒ คือ มิจฉัตตนิยาม ได้แก่อนันนตริยกรรม สัมมัตตนิยาม ได้แก่อริยมรรค (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๖๙)
- ๓ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอุตตราปถกะ ซึ่งมีความเห็นว่าอนิยตบุคคลคือปุถุชนก็สามารถมีญาณเพื่อหยั่งลงสู่นิยามคือบรรลุอริยมรรคได้ โดยอ้างว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบถึงบุคคลที่จักหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามเป็นผู้สามารถบรรลุธรรมได้ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๑๐)
จบ วิปรีตกถา