พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๒๓
อปรินิปผันนกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๘๙๓–๑๘๙๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๖ ในวรรคที่ ๒๓มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๒๓ อปรินิปผันนกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๑๐๒๐–๑๐๒๓
ส. สภาวธรรมมิใช่ผัสสะแต่เทียบด้วยผัสสะ สภาวธรรมมิใช่เวทนาแต่เทียบด้วยเวทนา สภาวธรรมมิใช่สัญญาแต่เทียบด้วยสัญญา สภาวธรรมมิใช่เจตนาแต่เทียบด้วยเจตนา สภาวธรรมมิใช่จิตแต่เทียบด้วยจิต สภาวธรรมมิใช่ศรัทธาแต่เทียบด้วยศรัทธา สภาวธรรมมิใช่วิริยะแต่เทียบด้วยวิริยะ สภาวธรรมมิใช่สติแต่เทียบด้วยสติ สภาวธรรมมิใช่สมาธิแต่เทียบด้วยสมาธิ สภาวธรรมมิใช่ปัญญาแต่เทียบด้วยปัญญามีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๙๑๖] ส. สภาวธรรมมิใช่โทสะแต่เทียบด้วยโทสะ สภาวธรรมมิใช่โมหะแต่เทียบด้วยโมหะ สภาวธรรมมิใช่กิเลสแต่เทียบด้วยกิเลสมีอยู่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สภาวธรรมมิใช่ผัสสะแต่เทียบด้วยผัสสะ ... สภาวธรรมมิใช่ปัญญาแต่เทียบด้วยปัญญามีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
จบ ราคปฏิรูปกาทิกถา
(๒๒๖) ๙. อปรินิปผันนกถา
ว่าด้วยเรื่องสภาวธรรมที่เป็นอปรินิปผันนะ
{๑๘๙๓} [๙๑๗] สกวาทีถามว่า รูปเป็นอปรินิปผันนะหรือ ?
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษนิกายอุดตราปถกะบางพวกและนิกายเหตุวาท ซึ่งมีความเห็นว่า ทุกข์เท่านั้นเป็นปรินิปผันนะ คือเป็นสภาวะที่สำเร็จตายตัว สำเร็จมาจากเหตุ ถูกกำหนดให้ เปลี่ยนแปลงไม่ได้ ส่วนสภาวธรรมคือขันธ์ อายตนะ ธาตุ และอินทรีย์ที่เหลือจัดเป็นอปรินิปผันนะคือเป็นสภาวะที่ไม่สำเร็จตายตัว ไม่สำเร็จมาจากเหตุ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๓๒๕)
ส. รูปมิใช่ไม่เที่ยง มิใช่เป็นสังขตะ มิใช่อิงอาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มิใช่มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มิใช่มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มิใช่มีความคลายไปเป็นธรรมดา มิใช่มีความดับไปเป็นธรรมดา มิใช่มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดาหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. รูปเป็นของไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อิงอาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดามิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่ารูปเป็นของไม่เที่ยง เป็นสังขตะ ... มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “รูปเป็นอปรินิปผันนะ”
{๑๘๙๔} ส. ทุกข์เท่านั้นเป็นปรินิปผันนะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นทุกข์ และรูปก็ไม่เที่ยง มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าสิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นทุกข์และรูปก็ไม่เที่ยง ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ทุกข์เท่านั้นเป็นปรินิปผันนะ”
{๑๘๙๕} [๙๑๘] ส. เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... จักขายตนะ ... ธัมมายตนะ ... จักขุธาตุ ... ธัมมธาตุ ... จักขุนทรีย์ ... {๑๘๙๖} อัญญาตาวินทรีย์เป็นอปรินิปผันนะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อัญญาตาวินทรีย์มิใช่ไม่เที่ยง ... มิใช่มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดาหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. อัญญาตาวินทรีย์ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ .... มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดามิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าอัญญาตาวินทรีย์ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อิงอาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “อัญญาตาวินทรีย์เป็นอปรินิปผันนะ”{๑๘๙๗} ส. ทุกข์เท่านั้นเป็นปรินิปผันนะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นทุกข์ และสัญญาตาวินทรีย์ก็ไม่เที่ยง มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าสิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นทุกข์และสัญญาตาวินทรีย์ก็ไม่เที่ยง ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ทุกข์เท่านั้นเป็นปรินิปผันนะ”
จบ อปรินิปผันนกถา
จบ เตวีสติมวรรค
รวมกถาที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. เอกาธิปปายกกา ๒. อรหันตวัณณกถา
๓-๗. อิสสริยกามการิกากถา ๘. ราคาปฏิรูปกาทิกถา
๙. อปรินิปผันนกถา
จบ ขุททกอัฑฒปัณณาสก์
รวมวรรคที่มีในขุททกอัฑฒปัณณาสก์นี้ คือ
วรรคที่ ๒๑ เริ่มด้วยสาสนกถา
วรรคที่ ๒๒ เริ่มด้วยปรินิพพานกถา
วรรคที่ ๒๓ เริ่มด้วยเอกาธิปปายกถา
รวมปัณณาสก์ที่มีในกถาวัตถุปกรณ์นี้ คือ
๑. มหาปัณณาสก์ (ปัณณาสก์ใหญ่)
๒. นิยามปัณณาสก์ (ทุติยปัณณาสก์)
๓. อนุสยปัณณาสก์ (ตติยปัณาสก์)
๔. นิคคหปัณณาสก์ (จตุตถปัณณาสก์)
๕. ขุททกอัฑฒปัณณาสก์ (ปัณณาสก์ที่เกินครึ่งไปเล็กน้อย)
อันพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระทำพระสูตรให้เป็นมูลตั้งไว้ให้
เป็นเครื่องย่ำยีปรับปวาท รุ่งเรืองอยู่ในพระพุทธศาสนา
จบ กลาวัตถุปกรณ์ ๓๕ ภาณวาร
จบ อปรินิปผันนกถา