ขณิกกถา เล่ม ๓๗

*เอกจิตฺตกฺขณิกา สพฺเพ ธมฺมาติ? อามนฺตา. จิตฺเต มหาปฐวี สณฺฐาติ. มหาสมุทฺโท สณฺฐาติ. สิเนรุปพฺพตราชา สณฺฐาติ. อาโป สณฺฐาติ. เตโช สณฺฐาติ. วาโย สณฺฐาติ. ติณกฏฺฐวนปฺปตโย (๑) สณฺฐหนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

*เอกจิตฺตกฺขณิกา สพฺเพ ธมฺมาติ? อามนฺตา. จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญาเณน สหชาตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญาเณน สหชาตนฺติ? อามนฺตา. นนุ อายสฺมา สารีปุตฺโต เอตทโวจ “อชฺฌตฺติกญฺเจว อาวุโส จกฺขุํ อปริภินฺนํ โหติ, พาหิรา จ รูปา น อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, โน จ ตชฺโช สมนฺนาหาโร โหติ, เนว ตาว ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส (๒) ปาตุภาโว โหติ. อชฺฌตฺติ-กญฺเจว อาวุโส จกฺขุํ อปริภินฺนํ โหติ, พาหิรา จ รูปา อาปาถํ อาคจฺฉนฺติล โน จ ตชฺโช สมนฺนา- หาโร โหติ, เนว ตาว ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. ยโต จ โข อาวุโส อชฺฌตฺติกญฺเจว จกฺขุํ อปริภินฺนํ โหติ, พาหิรา จ รูปา อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, ตชฺโช จ สมนฺนาหาโร โหติ, เอวํ ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหตี”ติ๓๑๘ อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ “จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญาเณน สหชาตนฺ”ติ.

*โสตายตนํ ฯเปฯ ฆานายตนํ ฯเปฯ ชิวฺหายตนํ ฯเปฯ กายายตนํ กายวิญฺญาเณน สห- ชาตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ กายายตนํ กายวิญฺญาเณน สหชาตนฺติ? อามนฺตา. นนุ อายสฺมา สารีปุตฺโต เอตทโวจ “อชฺฌตฺติโก เจว อาวุโส กาโย อปริภินฺโน โหติ, พาหิรา จ โผฏฺฐพฺพา น อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, โน จ ฯเปฯ อชฺฌตฺติโก เจว อาวุโส กาโย อปริภินฺโน โหติ, พาหิรา จ โผฏฺฐพฺพา อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, โน จ ฯเปฯ ยโต จ โข อาวุโส อชฺฌตฺติโก เจว กาโย อปริภินฺโน โหติ, พาหิรา จ โผฏฺฐพฺพา อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, ตชฺโช จ สมนฺนาหาโร โหติ, เอวํ ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหตี”ติ (๓) อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ “กายายตนํ กายวิญฺญาเณน สหชาตนฺ”ติ.

สก. สภาวธรรมทั้งปวงเป็นไปชั่วขณะจิตหนึ่งใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. มหาปฐพี มหาสมุทร ภูเขาสิเนรุ น้ำ ไฟ ลม หญ้า ไม้ และไม้เจ้าป่า ล้วนแต่ดำรงอยู่ได้ในจิตใช่ไหม

ปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. สภาวธรรมทั้งปวงเป็นไปชั่วขณะจิตหนึ่งใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. จักขายตนะเกิดพร้อมกับจักขุวิญญาณใช่ไหม

ปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. จักขายตนะเกิดพร้อมกับจักขุวิญญาณใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. พระสูตรที่ว่า “ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ จักษุ ที่เป็นอายตนะภายใน ไม่แตกทำลาย รูปที่เป็นอายตนะภายนอกไม่มาสู่คลองจักษุ และความใส่ใจอันเกิดจากจักษุและรูปก็ไม่มี วิญญาณส่วนที่เกิดจากจักษุและรูปนั้น ก็ไม่ปรากฏ จักษุที่เป็นอายตนะภายใน ไม่แตกทำลาย รูปที่เป็นอายตนะภายนอก มาสู่คลองจักษุ แต่ความใส่ใจอันเกิดจากจักษุและรูปนั้นไม่มี วิญญาณส่วนที่เกิดจากจักษุและรูปนั้นก็ไม่ปรากฏ แต่เมื่อใด จักษุที่เป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย รูป ที่เป็นอายตนะภายนอกมาสู่คลองจักษุ และความใส่ใจอันเกิดจากจักษุและรูปนั้นก็มี เมื่อนั้น วิญญาณส่วนที่เกิดจากจักษุและรูปนั้นย่อมปรากฏ ด้วยอาการอย่างนี้” มี อยู่จริงมิใช่หรือ

ปร. ใช่

สก. ดังนั้น ท่านจึงไม่ควรยอมรับว่า “จักขายตนะเกิดพร้อมกับจักขุวิญญาณ”

สก. โสตายตนะ ฯลฯ ฆานายตนะ ฯลฯ ชิวหายตนะ ฯลฯ กายายตนะ เกิดพร้อมกับกายวิญญาณใช่ไหม

ปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. กายายตนะเกิดพร้อมกับกายวิญญาณใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. พระสูตรที่ว่า “ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ กาย ที่เป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย โผฏฐัพพะที่เป็นอายตนะภายนอกไม่มาสู่คลองกาย และความใส่ใจอันเกิดจากกายและโผฏฐัพพะก็ไม่มี ฯลฯ กายที่เป็นอายตนะ ภายในไม่แตกทำลาย โผฏฐัพพะที่เป็นอายตนะภายนอกมาสู่คลองกาย แต่ความ ใส่ใจอันเกิดจากกายและโผฏฐัพพะไม่มี ฯลฯ แต่เมื่อใด กายที่เป็นอายตนะ ภายในไม่แตกทำลาย โผฏฐัพพะที่เป็นอายตนะภายนอกมาสู่คลองกายและโผฏฐัพพะ และความใส่ใจอันเกิดจากกายและโผฏฐัพพะก็มี เมื่อนั้น วิญญาณส่วนที่เกิดจาก กายและโผฏฐัพพะนั้นย่อมปรากฏ ด้วยอาการอย่างนี้” มีอยู่จริงมิใช่หรือปร. ใช่

สก. ดังนั้น ท่านจึงไม่ควรยอมรับว่า “กายายตนะเกิดพร้อมกับกายวิญญาณ”

*น วตฺตพฺพํ “เอกจิตฺตกฺขณิกา สพฺเพ ธมฺมา”ติ? อามนฺตา. สพฺเพ ธมฺมา นิจฺจา ธุวา สสฺสตา อวิปริณามธมฺมาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ เตน หิ เอกจิตฺตกฺขณิกา สพฺเพ ธมฺมาติ. ขณิกกถา นิฏฺฐิตา. พาวีสติโม วคฺโค. ตสฺสุทฺทานํ

อตฺถิ กิญฺจิ สญฺโญชนํ อปฺปหาย ปรินิพฺพานํ,

อรหา กุสลจิตฺโต ปรินิพฺพายติ, อรหา อาเนญฺเช

ฐิโต ปรินิพฺพายติ, อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมาภิสมโย

อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย อรหตฺตปฺปตฺติ, อตฺถิ สุปินคตสฺส

ธมฺมาภิสมโย, อตฺถิ สุปินคตสฺส อรหตฺตปฺปตฺติ,

สพฺพํ สุปินคตสฺส จิตฺตํ อพฺยากตํ, นตฺถิ กาจิ

อาเสวนปจฺจยตา, เอกจิตฺตกฺขณิกา สพฺเพ ธมฺมาติ.

ปร. ท่านไม่ยอมรับว่า “สภาวธรรมทั้งปวงเป็นไปชั่วขณะจิตหนึ่ง” ใช่ไหมสก. ใช่

ปร. สภาวธรรมทั้งปวงเที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ใช่ไหมสก. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ปร. ดังนั้น สภาวธรรมทั้งปวงจึงเป็นไปชั่วขณะจิตหนึ่ง

ขณิกกถา จบ

พาวีสติมวรรค จบ

รวมกถาที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปรินิพพานกถา ๒. กุสลจิตตกถา

๓. อาเนญชกถา ๔. ธัมมาภิสมยกถา

๕-๗. ติสโสปิกถา ๘. อัพยากตกถา

๙. อาเสวนปัจจยตากถา ๑๐. ขณิกกถา