กังขากถา เล่ม ๓๗

ส. พระอรหันต์อาจไม่รู้โสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล หรืออรหัตตผลก็ได้หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

จบ อัญญาณกถา

(๑๒) ๓. กังขากถา

ว่าด้วยความสงสัยของพระอรหันต์

{๕๒๒} [๓๑๘] สกวาทีถามว่า ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ปรวาทีตอบว่า ถูกแล้ว

ส. วิจิกิจฉา (ความสงสัย) วิจิกิจฉาปริยุฏฐาน (กิเลสเครื่องกลุ้มรุมจิตคือวิจิกิจฉา)วิจิกิจฉาสังโยชน์(กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพคือวิจิกิจฉา) วิจิกิจฉานิวรณ์ (กิเลสเครื่องกั้นจิตมิให้บรรลุความดีคือวิจิกิจฉา) ของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๕๒๓} ส. วิจิกิจฉา วิจิกิจฉาปริยุฏฐาน วิจิกิจฉาสังโยชน์ วิจิกิจฉานิวรณ์ของพระอรหันต์ไม่มีหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าวิจิกิจฉา วิจิกิจฉาปริยุฏฐาน วิจิกิจฉาสังโยชน์ วิจิกิจฉานิวรณ์ของพระอรหันต์ไม่มี ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่’

{๕๒๔} ส. ความสงสัยของปุถุชนมีอยู่ และวิจิกิจฉา วิจิกิจฉาปริยุฏฐาน วิจิกิจฉาสังโยชน์ วิจิกิจฉานิวรณ์ของเขาก็ยังมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่ และวิจิกิจฉา วิจิกิจฉาปริยุฏฐาน วิจิกิจฉาสังโยชน์ วิจิกิจฉานิวรณ์ของท่านก็ยังมีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๕๒๕} ส. ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่ แต่วิจิกิจฉา วิจิกิจฉาปริยุฏฐาน วิจิกิจฉาสังโยชน์ วิจิกิจฉานิวรณ์ของท่านไม่มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ความสงสัยของปุถุชนมีอยู่ แต่วิจิกิจฉา วิจิกิจฉาปริยุฏฐาน วิจิกิจฉาสังโยชน์ วิจิกิจฉานิวรณ์ของเขาไม่มีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๕๒๖} ส. ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ความสงสัยในพระศาสดา ความสงสัยในพระธรรม ความสงสัยในพระสงฆ์ ความสงสัยในสิกขา ความสงสัยในส่วนที่สุดเบื้องต้น ความสงสัยในส่วนที่สุดเบื้องปลาย ความสงสัยทั้งในส่วนที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลาย ความสงสัยในอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปาทธรรมของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๕๒๗} ส. ความสงสัยในพระศาสดา ความสงสัยในพระธรรม ความสงสัยในพระสงฆ์ ... ความสงสัยในอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปาทธรรมของพระอรหันต์ไม่มีหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าความสงสัยในพระศาสดา ความสงสัยในพระธรรม ... ความสงสัยในอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปาทธรรมของพระอรหันต์ไม่มี ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่”{๕๒๘} ส. ความสงสัยของปุถุชนมีอยู่ และความสงสัยในพระศาสดา ความสงสัยในพระธรรม ... ความสงสัยในอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปาทธรรมของเขาก็ยังมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ความสงสัยของพระอรหันต์ยังมีอยู่ และความสงสัยในพระศาสดา ความสงสัยในพระธรรม ... ความสงสัยในอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปาทธรรมของท่านก็ยังมีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๕๒๙} ส. ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่ แต่ความสงสัยในพระศาสดา ความสงสัยในพระธรรม ... ความสงสัยในอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปาทธรรมของท่านไม่มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ความสงสัยของปุถุชนมีอยู่ แต่ความสงสัยในพระศาสดาความสงสัยในพระธรรม ... ความสงสัยในอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปาทธรรมของเขาไม่มีหรือป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๕๓๐} [๓๑๙] ส. ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ราคะพระอรหันต์ละขาดแล้ว ถอนรากขึ้นแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วน ทำให้ไม่มี ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกเป็นธรรมดามิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าราคะพระอรหันต์ละขาดแล้ว ถอนรากขึ้นแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วน ทำให้ไม่มี ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกเป็นธรรมดา ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่”{๕๓๑} ส. ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ละโทสะขาดแล้ว ... ละโมหะขาดแล้ว ... ละอโนตตัปปะขาดแล้ว ... พระอรหันต์เจริญมรรค ... เจริญโพชฌงค์ก็เพื่อละขาดราคะ ... เจริญมรรค ... เจริญโพชฌงค์ก็เพื่อละขาดโทสะ ... ก็เพื่อละขาดอโนตตัปปะ ... พระอรหันต์เป็นผู้ปราศจากราคะ โทสะ (โมหะ) แล้ว ... ทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งแล้วมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าพระอรหันต์เป็นผู้ปราศจากราคะ โทสะ (โมหะ)แล้ว ... ทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งแล้ว ท่านก็ไม่ควรยอมว่า “ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่”{๕๓๒} [๓๒๐] ส. ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ความสงสัยของพระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมของตนมีอยู่ แต่ความสงสัยไม่มีแก่พระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมอื่น

ส. ความสงสัยของพระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมของตนมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ความสงสัยของพระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมอี่นมีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๕๓๓} ส. ความสงสัยไม่มีแก่พระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมอื่นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ความสงสัยไม่มีแก่พระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมของตนหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๕๓๔} ส. พระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมของตนละขาดราคะแล้ว แต่ความสงสัยของท่านยังมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมอื่นและขาดราคะแล้ว แต่ความสงสัยของท่านยังมีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๕๓๕} ส. พระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมของตน ละขาดโทสะแล้ว ... ละขาดโมหะแล้ว ... ละขาดอโนตตัปปะแล้ว ... เจริญมรรค ... เจริญโพชฌงค์ก็เพื่อจะขาดราคะ เจริญมรรค ... เจริญโพชฌงค์ก็เพื่อละขาดโทสะ ... ก็เพื่อละขาดอโนตตัปปะส. พระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมของตนเป็นผู้ปราศจากราคะ โทสะ(โมหะ)แล้ว ... ทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งแล้ว แต่ความสงสัยของท่านยังมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

{๕๓๖} ส. พระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมอื่นเป็นผู้ปราศจากราคะ โทสะ ... ทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งแล้ว แต่ความสงสัยของท่านยังมีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๕๓๗} ส. พระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมอื่นละขาดราคะแล้ว และความสงสัยของท่านก็ไม่มีหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมของตนละขาดราคะแล้ว และความสงสัยของท่านก็ไม่มีหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๕๓๘} ส. พระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมอื่นละขาดโทสะแล้ว .... ละขาดโมหะแล้ว ... ละขาดอโนตตัปปะแล้ว ... เจริญมรรค ... เจริญโพชฌงค์ก็เพื่อละขาดราคะ ... เจริญมรรค ... เจริญโพชฌงค์ก็เพื่อละขาดโทสะ ... ก็เพื่อละขาดอโนตตัปปะ

ส. พระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมอื่นเป็นผู้ปราศจากราคะ โทสะ ... ทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งแล้ว และความสงสัยของท่านก็ไม่มีหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์ผู้ฉลาดในธรรมของตนเป็นผู้ปราศจากราคะ โทสะ ... ทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งแล้ว และความสงสัยของท่านก็ไม่มีหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๕๔๐} [๓๒๑] ส. ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะของผู้รู้อยู่เห็นอยู่ ไม่กล่าวถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะของผู้ไม่รู้อยู่ไม่เห็นอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อบุคคลรู้อยู่ เห็นอยู่อย่างไรจึงมีความสิ้นไปแห่งอาสวะ เมื่อบุคคลรู้อยู่เห็นอยู่ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ... ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ จึงมีความสิ้นไปแห่งอาสวะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้แล จึงมีความสิ้นไปแห่งอาสวะ” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ใม่ควรยอมรับว่า ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่

{๕๔๑} ส. ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงความสิ้นอาสวะแก่ผู้รู้ผู้เห็น ไม่กล่าวถึงความสิ้นอาสวะแก่ผู้ไม่รู้ไม่เห็น ก็ความสิ้นอาสวะย่อมมีแก่ผู้รู้อะไรผู้เห็นอะไร ความสิ้นอาสวะย่อมมีแก่ผู้รู้ผู้เห็นว่า ‘นี้ทุกข์ ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นอาสวะย่อมมีแก่ผู้รู้อย่างนี้ผู้เห็นอย่างนี้แล” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า ความสงสัยของพระอรหันต์ มีอยู่

{๕๔๒} ส. ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ยังไม่รู้ยิ่ง ยังไม่กำหนดรู้ ยังไม่คลายกำหนัด ยังละไม่ได้ซึ่งสิ่งทั้งปวง ย่อมเป็นผู้ไม่สามารถจะสิ้นทุกข์ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งทั้งปวงที่บุคคลผู้รู้ยิ่ง กำหนดรู้ คลายกำหนัด ละได้ ย่อมเป็นผู้สามารถจะสิ้นทุกข์ได้’’ ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่”

{๕๔๓} ส. ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า

“ธรรมทั้งหลายบรรดามี ... พร้อมกับการได้บรรลุโสดาปัตติมรรคนั้นเอง ... และไม่สามารถที่จะทำอภิฐานกรรมที่ชั่วช้า ๖ ประการ”

ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่”

{๕๔๔} ส. ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในสมัยที่ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินได้เกิดขึ้นแก่อริยสาวกว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา’ พร้อมกับความเกิดขึ้นแห่งโสดาปัตติมรรค อริยสาวกย่อมละสังโยชน์ ๓ อย่าง คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาสได้เด็ดขาด” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่”

{๕๔๕} ส. ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า

“เมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์นั้นย่อมสิ้นไป เพราะมารู้ธรรมพร้อมทั้งเหตุเมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์นั้นย่อมสิ้นไป เพราะได้รู้ความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งหลายเมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น พราหมณ์นั้นย่อมกำจัดมารและเสนาเสียได้ ดุจดวงอาทิตย์ขึ้นมาทำท้องฟ้าให้สว่างฉะนั้นความสงสัยในอัตภาพนี้หรือในอัตภาพอื่น ในความรู้ของตนหรือในความรู้ของผู้อื่น บุคคลผู้เพ่งพินิจ มีความเพียรประพฤติพรหมจรรย์ ย่อมละได้ทั้งหมดบุคคลเหล่าใดข้ามความสงสัยทั้งหลายเสียได้ในเมื่อคนทั้งหลายยังมีความสงสัยอยู่ เป็นผู้ไม่มีความสงสัย ไม่ข้องขัด ทานที่ให้ในบุคคลเหล่านั้นมีผลมาก

การประกาศธรรมในพระธรรมวินัยนี้เป็นเช่นนี้ บรรดาพระสาวกเหล่านั้น มิได้มีสาวกรูปไหนสงสัยอะไรเลย เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระชินพุทธเจ้าผู้เป็นจอมชนทรงข้ามโอฆะได้แล้ว ทรงตัดความสงสัยได้แล้ว”

ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า “ความสงสัยของพระอรหันต์มีอยู่”

{๕๔๖} ป. ไม่ควรกล่าวว่า “ความสงสัยของพระอรหันต์ยังมีอยู่” หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. พระอรหันต์อาจสงสัยในนามและโคตรของสตรีและบุรุษทั้งหลาย อาจสงสัยในทางและมิใช่ทาง อาจสงสัยในชื่อของหญ้า ไม้ และต้นไม้เจ้าป่าก็ได้มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. หากว่าพระอรหันต์อาจสงสัยในนามและโคตรของสตรีและบุรุษทั้งหลาย อาจสงสัยในทางและมิใช่ทาง อาจสงสัยในชื่อของหญ้า ไม้ และต้นไม้เจ้าป่าก็ได้ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “ความสงสัยของพระอรหันต์ยังมีอยู่”ส. เพราะพระอรหันต์อาจสงสัยในนามและโคตรของสตรีและบุรุษทั้งหลาย อาจสงสัยในทางและมิใช่ทาง อาจสงสัยในชื่อของหญ้า ไม้และต้นไม้เจ้าป่าก็ได้ ฉะนั้น ความสงสัยของพระอรหันต์จึงยังมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์อาจสงสัยในโสดาปัตติผล ในสกทาคามิผล ในอนาคามิผล ในอรหัตตผลก็ได้หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

จบ กังขากถา

(๑๓) ๔. ปรวิตารณกถา

ว่าด้วยเรื่องการรับคำแนะนำจากผู้อื่นของพระอรหันต์

{๕๔๗} [๓๒๒] สกวาทีถามว่า การแนะนำของผู้อื่นสำหรับพระอรหันต์ยังมีอยู่หรือ ?

ปรวาทีตอบว่า ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์อันผู้อื่นพึงนำไปได้ อันผู้อื่นพึงชักจูงไปได้ อาศัยผู้อื่น เกาะผู้อื่น ไม่รู้ ไม่เห็น หลง ไม่รู้ตัวหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๕๔๘} ส. พระอรหันต์อันผู้อื่นไม่พึงนำไปได้ อันผู้อื่นไม่พึงชักจูงไปได้ ไม่อาศัยผู้อื่น ไม่เกาะผู้อื่น รู้ เห็น ไม่หลง รู้ตัวอยู่มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าพระอรหันต์อันผู้อื่นไม่พึงนำไปได้ อันผู้อื่นไม่พึงชักจูงไปได้ ไม่อาศัยผู้อื่น ไม่เกาะผู้อื่น รู้ เห็น ไม่หลง รู้ตัวอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่า การแนะนำของผู้อื่นสำหรับพระอรหันต์ยังมีอยู่