พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๑๔
อัพยากตกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๕๘๖–๑๕๙๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๙ ในวรรคที่ ๑๔มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๑๔ อัพยากตกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๘๑๘–๘๒๒
ป. กามราคะนอนเนื่องอยู่ในกามธาตุ นับเนื่องอยู่ในกามธาตุ มิใช่หรือ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่ากามราคะนอนเนื่องอยู่ในกามธาตุ นับเนื่องอยู่ในกามธาตุ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า ‘‘รูปราคะนอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุ นับเนื่องอยู่ในรูปธาตุ อรูปราคะนอนเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ นับเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ”
จบ ปริยาปันนกถา
(๑๔๓) ๘. อัพยากตกถา
ว่าด้วยเรื่องทิฏฐิเป็นอัพยากฤต
{๑๕๘๖} [๗๐๖] สกวาทีถามว่า ทิฏฐิเป็นอัพยากฤตหรือ ?
ส. ทิฏฐิป็นอัพยากฤตฝ่ายวิบาก เป็นอัพยากฤตฝ่ายกิริยา เป็นรูป เป็นนิพพาน เป็นจักขายตนะ ... เป็นโผฏฐัพพายตนะหรือ ?
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะและอุตตราปถกะ ซึ่งมีความเห็นโดยไม่แยกแยะว่า ทิฏฐิ (ความเห็นตามหลักลัทธิ เช่นเห็นว่าโลกเที่ยง) เป็นอัพยากฤตในความหมายว่าไม่เป็นวิบาก หรือเป็นอัพยากฤตตามแนวพระอภิธรรม ซึ่งต่างจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่เห็นโดยแยกแยะว่า อัพยากฤตมี ๒ ความหมาย คือ (๑) ความหมายตามแนวพระอภิธรรม ได้แก่ อัพยากฤต ๔ อย่าง คือ วิบาก กิริยา รูป และนิพพาน ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่าอัพยากฤต เพราะมีความหมายว่าเป็นสภาวะที่ไม่ให้ผล (๒) ความหมายตามแนวพระสูตร คืออัพยากฤตที่แปลว่า ‘ไม่ทรงพยากรณ์’ ได้แก่ ทิฏฐิหรือความเห็นที่เป็นหลักลัทธิต่าง ๆ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงพยากรณ์ ดังตัวอย่างในพระสูตรที่ตรัสตอบปริพาชกวัจฉโคตรผู้ถามถึงทิฏฐิ ๑๐ ประการว่า ‘ดูก่อนวัจฉะ ปัญหาที่ว่า ‘โลกเที่ยง’ นี้เป็นปัญหาที่เรามิได้พยากรณ์’ (สํ.สฬา. (แปล) ๑๘/๔๑๗/๕๐๘) ดังนี้ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๗๗)
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ทิฏฐิเป็นอัพยากฤตหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ผัสสะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิเป็นอัพยากฤตหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ทิฏฐิเป็นอัพยากฤตหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เวทนา ... สัญญา ... เจตนา ... จิตที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิเป็นอัพยากฤตหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๕๘๗} ส. ผัสสะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิเป็นอกุศลหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ทิฏฐิเป็นอกุศลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เวทนา ... สัญญา ... เจตนา ... จิตที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิเป็นอกุศลหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ทิฏฐิป็นอกุศลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๕๘๘} [๗๐๗] ส. ทิฏฐิเป็นอัพยากฤตหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ทิฏฐิไม่มีผล ไม่มีวิบากหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ทิฏฐิมีผล มีวิบาก มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าทิฏฐิมีผล มีวิบาก ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ทิฏฐิเป็นอัพยากฤต”
{๑๕๘๙} ส. ทิฏฐิเป็นอัพยากฤตหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. โทษทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่ามีมิจฉาทิฏฐิป็นอย่างยิ่ง มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าโทษทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่ามีมิจฉาทิฏฐิเป็นอย่างยิ่ง ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ทิฏฐิเป็นอัพยากฤต”{๑๕๙๐} ส. ทิฏฐิเป็นอัพยากฤตหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนวัจฉะ มิจฉาทิฏฐิแลเป็นอกุศล สัมมาทิฏฐิป็นกุศล” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ทิฏฐิเป็นอัพยากฤต”
- ๑พึงดูเทียบใน องฺ.เอกก. (แปล) ๒๐/๓๑๐/๕๙
- ๒พึงดูเทียบใน ม.ม. (แปล) ๑๓/๑๙๔/๒๔๘
{๑๕๙๑} ส. ทิฏฐิป็นอัพยากฤตหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนปุณณะ เรากล่าวคติของผู้มีมิจฉาทิฏฐิว่ามี ๒ อย่าง คือ ไม่นรกก็กำเนิดสัตว์ดิรัจฉานอย่างใดอย่างหนึ่ง” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรบว่า “ทิฏฐิเป็นอัพยากฤต”
{๑๕๙๒} [๗๐๘] ป. ท่านไม่ควรยอมรับว่า “ทิฏฐิเป็นอัพยากฤต” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนวัจฉะ ความเห็นที่ว่า ‘โลกเที่ยง’ นี้เราไม่พยากรณ์ ความเห็นที่ว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ นี้เราไม่พยากรณ์ ความเห็นที่ว่า ‘โลกมีที่สุด’ ... ความเห็นที่ว่า ‘โลกไม่มีที่สุด’ ... ความเห็นที่ว่า ‘ชีวะก็อันนั้น’ ... ความเห็นที่ว่า ‘สรีระก็อันนั้น’ ... ความเห็นที่ว่า ‘ชีวะก็อย่างหนึ่ง ... ความเห็นที่ว่า ‘สรีระก็อย่างหนึ่ง’ ... ความเห็นที่ว่า ‘สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก’ ... ความเห็นที่ว่า ‘สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก’ ... ความเห็นที่ว่า ‘สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี’ ... ความเห็นที่ว่า ‘สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ นี้เราไม่พยากรณ์” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ถ้าอย่างนั้น ทิฏฐิก็ต้องเป็นอัพยากฤต
- ๑พึงดูเทียบใน ม.ม. (แปล) ๑๓/๗๙/๘๙
- ๒พึงดูเทียบใน ม.ม. (แปล) ๑๓/๑๘๗-๑๘๙/๒๔๐-๒๔๓, สํ.สฬา. (แปล ๑๘/๔๑๗/๕๐๘-๕๐๙
{๑๕๙๓} ส. ทิฏฐิป็นอัพยากฤตหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายกรรมที่สมาทานให้บริบูรณ์ตามทิฏฐิ ... วจีกรรมที่สมาทานให้บริบูรณ์ตามทิฏฐิ ... มโนกรรมที่สมาทานให้บริบูรณ์ตามทิฏฐิ ๑ เจตนา ๑ ความปรารถนา ๑ ความตั้งใจ ๑ สังขาร ๑ ของบุคคลผู้มีมิจฉาทิฏฐิ ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นไปเพื่อผลที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลเพื่อทุกข์” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ทิฏฐิเป็นอัพยากฤต”
จบ อัพยากตกถา
(๑๔๔) ๙. อปริยาปันนกถา
ว่าด้วยเรื่องทิฏฐิเป็นอปริยาบัน
{๑๕๙๔} [๗๐๙] สกวาทีถามว่า ทิฏฐิเป็นอปริยาบันหรือ ?'
ส. ทิฏฐิเป็นมรรค เป็นผล เป็นนิพพาน เป็นโสดาปัตติมรรค เป็นโสดาปัตติผล เป็นสกทาคามิมรรค เป็นสกทาคามิผล เป็นอนาคามิมรรค
- ๑พึงดูเทียบใน องฺ.เอกก. (แปล) ๒๐/๓๐๖/๕๗
- ๒อปริยาบัน หรือ อปริยาปันนธรรม หมายถึงธรรมที่ไม่นับเนื่องในทุกข์คือการเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในภูมิทั้ง ๓ (เตภูมิกวัฏฏทุกข์) ธรรมที่พ้นจากโลกิยะ หรือโลกุตตรธรรม (อภิ.สงฺ.อ. ๙๓,๙๘)
- ๓ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายปุพพเสลิยะ ซึ่งมีความเห็นว่าทิฏฐิเป็นอปริยาบัน คือเป็นโลกุตตรธรรม (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๗๘)
จบ อัพยากตกถา