พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๑๔
ปริยาปันนกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๕๗๙–๑๕๘๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๙ ในวรรคที่ ๑๔มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๑๔ ปริยาปันนกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๘๑๔–๘๑๘
(๑๔๒) ๗. ปริยาปันนกถา
ว่าด้วยเรื่องราคะนับเนื่องในรูปธาตุและอรูปธาตุ
{๑๕๗๙} [๗๐๓] สกวาทีถามว่า รูปราคะนอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุ นับเนื่องในรูปธาตุหรือ ?
ส. รูปราคะเป็นสภาวะแสวงหาสมาบัติ เป็นสภาวะแสวงหาอุบัติ เป็นสภาวะเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน สหรคต เกิดร่วม ระคน สัมปยุต เกิดด้วยกัน ดับด้วยกัน มีวัตถุเป็นอันเดียวกัน มีอารมณ์เป็นอันเดียวกัน กับจิตที่แสวงหาสมาบัติ กับจิตที่แสวงหาอุบัติ กับจิตที่เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. กามราคะไม่เป็นสภาวะแสวงหาสมาบัติ ไม่เป็นสภาวะแสวงหาอุบัติ ไม่เป็นสภาวะเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน สหรคต เกิดร่วม ระคน สัมปยุต เกิดด้วยกัน ดับด้วยกัน มีวัตถุเป็นอันเดียวกัน มีอารมณ์เป็นอันเดียวกันกับจิตที่แสวงหาสมาบัติก็หามิได้ กับจิตที่แสวงหาอุบัติก็หามิได้ กับจิตที่เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันก็หามิได้ มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะและสมิติยะ ซึ่งมีความเห็นว่า รูปราคะ (ความติดใจในอารมณ์คือรูป) และอรูปราคะ (ความติดใจในอารมณ์ที่ไม่ใช่รูป) นับเนื่องในรูปธาตุ (สภาวธรรมที่เป็นรูปหรือรูปภพ ๑๖) และอรูปธาตุ (สภาวะรรมที่ไม่เป็นรูปหรืออรูปภพ ๔) โดยให้เหตุผลว่า กามราคะนอนเนื่องอยู่ในกามธาตุและจัดว่านับเนื่องในกามธาตุได้ ฉะนั้น แม้รูปราคะและอรูปราคะก็นอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุและอรูปธาตุ จึงนับเนื่องได้ทั้งในรูปธาตุและอรูปธาตุ ซึ่งต่างจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่เห็นว่า ราคะทั้งสิ้นนับเนื่องในกามธาตุ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๗๖)
ส. หากว่ากามราคะไม่เป็นสภาวะแสวงหาสมาบัติ ไม่เป็นสภาวะแสวงหาอุบัติ ไม่เป็นสภาวะเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ... มีอารมณ์เป็นอันเดียวกันกับจิต ... เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันก็หามิได้ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “รูปราคะนอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุ นับเนื่องอยู่ในรูปธาตุ” ...
{๑๕๘๐} ส. รูปราคะนอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุ นับเนื่องอยู่ในรูปธาตุหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สัททราคะ (ความติดใจในอารมณ์คือเสียง) นอนเนื่องอยู่ในสัททธาตุ นับเนื่องอยู่ในสัททธาตุหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. รูปราคะนอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุ นับเนื่องอยู่ในรูปธาตุหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. คันธราคะ (ความติดใจในอารมณ์คือกลิ่น) ... รสราคะ (ความติดใจในอารมณ์คือรส) ... โผฏฐัพพราคะ (ความติดใจในอารมณ์คือโผฏฐัพพะ) นอนเนื่องอยู่ในโผฏฐัพพธาตุ นับเนื่องอยู่ในโผฏฐัพพธาตุหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๕๘๑} ส. สัททราคะนอนเนื่องอยู่ในสัททธาตุ แต่ท่านไม่ยอมรับว่า “นับเนื่องอยู่ในสัททธาตุ” หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. รูปราคะนอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุ แต่ท่านไม่ยอมรับว่า “นับเนื่องอยู่ในรูปธาตุ” หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. คันธราคะ ... รสราคะ ... โผฏฐัพพราคะนอนเนื่องอยู่ในโผฏฐัพพธาตุ แต่ท่านไม่ยอมรับว่า “นับเนื่องอยู่ในโผฏฐัพพธาตุ” หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. รูปราคะนอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุ แต่ท่านไม่ยอมรับว่า “นับเนื่องอยู่ในรูปธาตุ” หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๕๘๒} [๗๐๔] ส. อรูปราคะนอนเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ นับเนื่องอยู่ในอรูปธาตุหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อรูปราคะเป็นสภาวะแสวงหาสมาบัติ เป็นสภาวะแสวงหาอุบัติ เป็นสภาวะเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน สหรคต เกิดร่วม ระคน สัมปยุต เกิดด้วยกัน ดับด้วยกัน มีวัตถุเป็นอันเดียวกัน มีอารมณ์เป็นอันเดียวกัน กับจิตที่แสวงหาสมาบัติ กับจิตที่แสวงหาอุบัติ กับจิตที่เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. อรูปราคะไม่เป็นสภาวะแสวงหาสมาบัติ ไม่เป็นสภาวะแสวงหาอุบัติ ไม่เป็นสภาวะเครื่องอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม มีอารมณ์เดียวกันกับจิตที่แสวงหาสมาบัติก็หามิได้ มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าอรูปราคะไม่เป็นสภาวะแสวงหาสมาบัติ ไม่เป็นสภาวะแสวงหาอุบัติ ... มีอารมณ์เป็นอันเดียวกัน ... กับจิตเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันก็หามิได้ ท่านก็ใม่ควรยอมรับว่า “อรูปราคะนอนเนื่องอยู่ในอรูปธาตุนับเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ”{๑๕๘๓} ส. อรูปราคะนอนเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ นับเนื่องอยู่ในอรูปธาตุหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สัททราคะนอนเนื่องอยู่ในสัททธาตุ นับเนื่องอยู่ในสัททธาตุหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. อรูปราคะนอนเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ นับเนื่องอยู่ในอรูปธาตุหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. คันธราคะ ... รสราคะ ... โผฏฐัพพราคะนอนเนื่องอยู่ในโผฏฐัพพธาตุ นับเนื่องอยู่ในโผฏฐัพพธาตุหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๕๘๔} ส. สัททราคะนอนเนื่องอยู่ในสัททธาตุ แต่ท่านไม่ยอมรับว่า “นับเนื่องอยู่ในสัททธาตุ” หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อรูปราคะนอนเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ แต่ท่านไม่ยอมรับว่า “นับเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ” หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. คันธราคะ ... รสราคะ ... โผฏฐัพพราคะนอนเนื่องอยู่ในโผฏฐัพพธาตุ แต่ท่านไม่ยอมรับว่า “นับเนื่องอยู่ในโผฏฐัพพธาตุ” หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อรูปราคะนอนเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ แต่ท่านไม่ยอมรับว่า “นับเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ” หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๕๘๕} [๗๐๕] ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “รูปราคะนอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุ นับเนื่องอยู่ในรูปธาตุ อรูปราคะนอนเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ นับเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. กามราคะนอนเนื่องอยู่ในกามธาตุ นับเนื่องอยู่ในกามธาตุ มิใช่หรือ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่ากามราคะนอนเนื่องอยู่ในกามธาตุ นับเนื่องอยู่ในกามธาตุ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า ‘‘รูปราคะนอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุ นับเนื่องอยู่ในรูปธาตุ อรูปราคะนอนเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ นับเนื่องอยู่ในอรูปธาตุ”
จบ ปริยาปันนกถา
(๑๔๓) ๘. อัพยากตกถา
ว่าด้วยเรื่องทิฏฐิเป็นอัพยากฤต
{๑๕๘๖} [๗๐๖] สกวาทีถามว่า ทิฏฐิเป็นอัพยากฤตหรือ ?
ส. ทิฏฐิป็นอัพยากฤตฝ่ายวิบาก เป็นอัพยากฤตฝ่ายกิริยา เป็นรูป เป็นนิพพาน เป็นจักขายตนะ ... เป็นโผฏฐัพพายตนะหรือ ?
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะและอุตตราปถกะ ซึ่งมีความเห็นโดยไม่แยกแยะว่า ทิฏฐิ (ความเห็นตามหลักลัทธิ เช่นเห็นว่าโลกเที่ยง) เป็นอัพยากฤตในความหมายว่าไม่เป็นวิบาก หรือเป็นอัพยากฤตตามแนวพระอภิธรรม ซึ่งต่างจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่เห็นโดยแยกแยะว่า อัพยากฤตมี ๒ ความหมาย คือ (๑) ความหมายตามแนวพระอภิธรรม ได้แก่ อัพยากฤต ๔ อย่าง คือ วิบาก กิริยา รูป และนิพพาน ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่าอัพยากฤต เพราะมีความหมายว่าเป็นสภาวะที่ไม่ให้ผล (๒) ความหมายตามแนวพระสูตร คืออัพยากฤตที่แปลว่า ‘ไม่ทรงพยากรณ์’ ได้แก่ ทิฏฐิหรือความเห็นที่เป็นหลักลัทธิต่าง ๆ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงพยากรณ์ ดังตัวอย่างในพระสูตรที่ตรัสตอบปริพาชกวัจฉโคตรผู้ถามถึงทิฏฐิ ๑๐ ประการว่า ‘ดูก่อนวัจฉะ ปัญหาที่ว่า ‘โลกเที่ยง’ นี้เป็นปัญหาที่เรามิได้พยากรณ์’ (สํ.สฬา. (แปล) ๑๘/๔๑๗/๕๐๘) ดังนี้ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๗๗)
จบ ปริยาปันนกถา