ชหติกถา เล่ม ๓๗

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในสมัยที่ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินได้เกิดขึ้นแก่อริยสาวกว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา’ พร้อมกับความเกิดขึ้นแห่งโสดาปัตติมรรค อริยสาวกย่อมละสังโยชน์ ๓ อย่าง คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาสได้เด็ดขาด” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลละกิเลสได้เป็นส่วน ๆ”

จบ โอธิโสกถา

๔. ชหติกถา

ว่าด้วยการละกิเลส

๑. นสุตตาหรณกถา

ว่าด้วยการไม่ยกพระสูตรขึ้นอ้าง

{๒๘๖} [๒๗๙] สกวาทีถามว่า ปุถุชนละกามราคะ และพยาบาทได้หรือ ?

ปรวาทีตอบว่า ถูกแล้ว

ส. ละได้หมดสิ้น ละได้ไม่มีส่วนเหลือ ละได้ไม่มีเยื่อใย ละได้พร้อมทั้งราก ละได้พร้อมทั้งตัณหา ละได้พร้อมทั้งอนุสัย ละได้ด้วยญาณอันเป็นอริยะ ละได้ด้วยมรรคอันเป็นอริยะ แทงตลอดอกุปปธรรมจึงละได้ ทำให้แจ้งอนาคามิผลจึงละได้หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๒๘๗} ส. ปุถุชนข่มกามราคะและพยาบาทได้หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ข่มได้หมดสิ้น ข่มได้ไม่มีส่วนเหลือ ข่มได้ไม่มีเยื่อใย ข่มได้พร้อมทั้งราก ข่มได้พร้อมทั้งตัณหา ข่มได้พร้อมทั้งอนุสัย ข่มได้ด้วยญาณอันเป็นอริยะ ข่มได้ด้วยมรรคอันเป็นอริยะ แทงตลอดอกุปปธรรมจึงข่มได้ ทำให้แจ้งอนาคามิผลจึงข่มได้หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๒๘๘} ส. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งอนาคามิผลละกามราคะและพยาบาทได้ แสะบุคคลนั้นละได้หมดสิ้น ละได้ไม่มีส่วนเหลือ ... ทำให้แจ้งอนาคามิผลละได้หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ปุถุชนละกามราคะและพยาบาทได้ และเขาละได้หมดสิ้น ละได้ไม่มีส่วนเหลือ ... ทำให้แจ้งอนาคามิผลละได้หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๒๘๙} ส. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งอนาคามิผลข่มกามราคะและพยาบาทได้ และบุคคลนั้นข่มได้หมดสิ้น ข่มได้ไม่มีส่วนเหลือ ... ทำให้แจ้งอนาคามิผลข่มได้หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ปุถุชนข่มกามราคะและพยาบาทได้ และเขาข่มได้หมดสิ้น ข่มได้ไม่มีส่วนเหลือ ... ทำให้แจ้งอนาคามิผลข่มได้หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๒๙๐} ส. ปุถุชนละกามราคะและพยาบาทได้ แต่เขาจะละได้หมดสิ้นก็หามิได้ จะละได้ไม่มีส่วนเหลือก็หามิได้ จะละได้ไม่มีเยื่อใยก็หามิได้ จะละได้พร้อมทั้งรากก็หามิได้ จะละได้พร้อมทั้งตัณหาก็หามิได้ จะละได้พร้อมทั้งอนุสัยก็หามิได้ จะละได้ด้วยญาณอันเป็นอริยะก็หามิได้ จะละได้ด้วยมรรคอันเป็นอริยะก็หามิได้ จะแทงตลอดอถุปปธรรมจึงละได้ก็หามิได้ จะทำให้แจ้งอนาคามิผลจึงละได้ก็หามิได้หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งอนาคามิผลละกามราคะและพยาบาทได้ แต่บุคคลนั้นจะละได้ทั้งหมดก็หามิได้ ... จะทำให้แจ้งอนาคามิผลละได้ก็หามิได้หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๒๙๑} ส. ปุถุชนข่มกามราคะและพยาบาทได้ แต่เขาจะข่มได้หมดสิ้นก็หามิได้ จะข่มได้ไม่มิส่วนเหลือก็หามิได้ ... จะทำให้แจ้งอนาคามิผลจึงข่มได้ก็หามิได้หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งอนาคามิผลข่มกามราคะและพยาบาทได้ แต่บุคคลนั้นจะข่มได้หมดสิ้นก็หามิได้ จะข่มได้ไม่มีส่วนเหลือก็หามิได้ ... จะทำให้แจ้งอนาคามิผลจึงข่มได้ก็หามิได้หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๒๙๒} ส. ปุถุชนละกามราคะและพยาบาทได้หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ด้วยมรรคไหน

ป. ด้วยมรรคส่วนรูปาวจร

ส. มรรคส่วนรูปาวจรเป็นเหตุนำออกจากสังสารวัฏ ให้ถึงความสิ้นไป ให้ถึงความตรัสรู้ ให้ถึงนิพพาน ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ ไม่เป็นอารมณ์ของคันถะ ไม่เป็นอารมณ์ของโอฆะ ไม่เป็นอารมณ์ของโยคะ ไม่เป็นอารมณ์ของนิวรณ์ ไม่เป็นอารมณ์ของปรามาส ไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน ไม่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. มรรคส่วนรูปาวจรไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารวัฏ ไม่เป็นธรรมให้ถึงความสิ้นไป ไม่เป็นธรรมให้ถึงความตรัสรู้ ไม่เป็นธรรมให้ถึงนิพพาน เป็นอารมณ์ของอาสวะ เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ ... เป็นอารมณ์ของสังกิเลสมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่ามรรคส่วนรูปาวจรไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารวัฏ ไม่เป็นธรรมให้ถึงความสิ้นไป ไม่เป็นธรรมให้ถึงความตรัสรู้ ไม่เป็นธรรมให้ถึงนิพพาน เป็นอารมณ์ของอาสวะ เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ ... เป็นอารมณ์ของสังกิเลส ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ปุถุชนละกามราคะและพยาบาทได้ด้วยมรรคส่วนรูปาวจร”{๒๙๓} ส. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งอนาคามิผลละกามราคะและพยาบาทได้ด้วยอนาคามิมรรค และมรรคนั้นเป็นเหตุนำออกจากสังสารวัฏ ให้ถึงความสิ้นไป ให้ถึงความตรัสรู้ ให้ถึงนิพพาน ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ ... ไม่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ปุถุชนละกามราคะและพยาบาทได้ด้วยมรรคส่วนรูปาวจร และมรรคนั้นเป็นเหตุนำออกจากสังสารวัฏ ให้ถึงความสิ้นไป ให้ถึงความตรัสรู้ ให้ถึงนิพพาน ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ ... ไม่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสหรือ

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๒๙๔} ส. ปุถุชนละกามราคะและพยาบาทได้ด้วยมรรคส่วนรูปาวจร และมรรคนั้นไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารวัฏ ไม่เป็นธรรมให้ถึงความสิ้นไป ไม่เป็นธรรมให้ถึงความตรัสรู้ ไม่เป็นธรรมให้ถึงนิพพาน เป็นอารมณ์ของอาสวะ เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ ... เป็นอารมณ์ของสังกิเลสหรือป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งอนาคามิผลละกามราคะและพยาบาท ได้ด้วยอนาคามิมรรค แต่มรรคนั้นไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารวัฏ ไม่เป็นธรรมให้ถึงความสิ้นไป ไม่เป็นธรรมให้ถึงความตรัสรู้ ไม่เป็นธรรมให้ถึงนิพพาน เป็นอารมณ์ของอาสวะ เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ ... เป็นอารมณ์ของสังกิเลสหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๒๙๕} [๒๘๐] ส. ปถุชนเป็นผู้ปราศจากความกำหนัดในกามทั้งหลาย ดำรงอยู่ในอนาคามิผลพร้อมกับการบรรลุธรรมหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ดำรงอยู่ในอรหัตตผลหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๒๙๖} ส. ปุถุชนเป็นผู้ปราศจากความกำหนัดในกามทั้งหลาย ดำรงอยู่ในอนาคามิผลพร้อมกับการบรรลุธรรมหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. เจริญมรรค ๓ ได้ไม่ก่อนไม่หลังหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. เจริญมรรค ๓ ได้ไม่ก่อนไม่หลังหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ทำให้แจ้งสามัญญผล ๓ ได้ไม่ก่อนไม่หลังหรือ

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ทำให้แจ้งสามัญญผล ๓ ได้ไม่ก่อนไม่หลังหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. เป็นการประชุมแห่งผัสสะ ๓ แห่งเวทนา ๓ แห่งสัญญา ๓ แห่งเจตนา ๓ แห่งจิต ๓ แห่งศรัทธา ๓ แห่งวิริยะ ๓ แห่งสติ ๓ แห่ง สมาธิ ๓ แห่งปัญญา ๓ หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๒๙๗} ส. ปุถุชนเป็นผู้ปราศจากความกำหนัดในกามทั้งหลาย ดำรงอยู่ในอนาคามิผลพร้อมกับการบรรลุธรรมหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ด้วยโสดาปัตติมรรคหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ด้วยสกทาคามิมรรคหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ด้วยมรรคไหน ?

ป. ด้วยอนาคามิมรรค

ส. ละสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาสได้ด้วยอนาคามิมรรคหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

๒. สุตตาหรณกถา

ว่าด้วยการยกพระสูตรขึ้นอ้าง

[๒๘๑] ส. ปุถุชนละสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาสได้ด้วยอนาคามิมรรคหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโสดาปัตติผลเพราะละสังโยชน์ ๓ มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโสดาปัตติผลเพราะละสังโยชน์ ๓ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ปุถุชนละสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาสได้ด้วยอนาคามิมรรค ...

ส. ปุถุชนละกามราคะอย่างหยาบและพยาบาทอย่างหยาบได้ด้วยอนาคามิมรรคหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ปุถุชนละกามราคะอย่างหยาบและพยาบาทอย่างหยาบได้ด้วยอนาคามิมรรคหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้<*>พระภาคเจ้าตรัสสกทาคามิผลเพราะความเบาบางแห่งกามราคะและพยาบาทมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสกทาคามิผลเพราะความเบาบางแห่งกามราคะและพยาบาท ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ปุถุชนละกามราคะอย่างหยาบ พยาบาทอย่างหยาบได้ด้วยอนาคามิมรรค”

{๒๙๘} ส. ปุถุชนเป็นผู้ปราศจากความกำหนัดในกามทั้งหลาย ดำรงอยู่ในอนาคามิผลพร้อมกับการบรรลุธรรมหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรลุธรรมได้ ชนเหล่านั้นทั้งหมดดำรงอยู่ในอนาคามิผลพร้อมกับการบรรลุธรรมหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๒๙๙} ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “ปุถุชนละกามราคะและพยาบาทได้” หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า

“ศาสดา ๖ ท่าน ผู้มียศ ได้รับยกย่องว่าเป็นเจ้าลัทธิในอดีต เป็นผู้หมดกลิ่นสาบคือความโกรธ มุ่งมั่นในกรุณา ผ่านพ้นกามสังโยชน์ คลายกามราคะเสียได้ เป็นผู้เข้าถึงพรหมโลกสาวกของท่านเหล่านั้นหลายร้อยคนได้เป็นผู้หมดกลิ่นสาบคือความโกรธ มุ่งมั่นในกรุณา ผ่านพ้นกามสังโยชน์ คลายกามราคะเสียได้ ก็เป็นผู้เข้าถึงพรหมโลกเช่นกัน”

ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ถ้าอย่างนั้น ปุถุชนก็ละกามราคะและพยาบาทได้

{๓๐๐} ส. ปุถุชนละกามราคะและพยาบาทได้หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุเนตตศาสดานั้นแลถึงจะมีอายุยืนนานดำรงมั่นคงอยู่อย่างนี้ ก็ไม่พ้นไปจากชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสได้ เรากล่าวว่าไม่พ้นไปจากทุกข์ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่ายังไม่ได้ตรัสรู้ ยังไม่ได้แทงตลอดธรรม ๔ ประการ ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ อริยศีล ๑ อริยสมาธิ ๑ อริยปัญญา ๑ อริยวิมุตติ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยศีล อริยสมาธิ อริยปัญญา อริยวิมุตตินี้เราได้ตรัสรู้แล้ว เราได้แทงตลอดแล้ว เราถอนตัณหาในภพได้แล้ว ตัณหาอันเป็นเครื่องนำไปสู่ภพขาดสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก”(พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า)

“ธรรมเหล่านี้ คือ ศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติอย่างยอดเยี่ยม พระโคดมผู้ทรงยศตรัสรู้แล้ว

พระพุทธเจ้าผู้เป็นศาสดา ผู้มีพระจักษุ ทรงรู้ยิ่ง ทรงทำที่สุดทุกข์ ได้ตรัสบอกธรรม ๔ ประการแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วปรินิพพานด้วยประการฉะนี้”

ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ปุถุชนละกามราคะและพยาบาทได้”

จบ ชหติกถา

๕. สัพพมัตถีติกถา

ว่าด้วยสิ่งทั้งปวงมีอยู่

๑. วาทยุติ

ว่าด้วยหลักการใช้วาทะ

{๓๐๑} [๒๘๒] สกวาทีถามว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ ?

ปรวาทีตอบว่า ถูกแล้ว

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในสรีระทั้งปวงหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในกาลทั้งปวงหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่โดยอาการทั้งปวงหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในธรรมทั้งปวงหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ส. สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ ?