ญาตกานุโยค เล่ม ๓๗

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

[๑๙๖] ส. ผู้ใดฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุได้ ... ผู้ใดรู้จิตคนอื่นได้ ... ผู้ใดตามระลึกชาติก่อนได้ ... ผู้ใดเห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ได้ ... ผู้ใดทำให้แจ้งซึ่งความสิ้นไปแห่งอาสวะได้ ผู้นั้นแหละเป็นบุคคล ผู้ใดทำให้แจ้งซึ่งความสิ้นไปแห่งอาสวะไม่ได้ ผู้นั้นไม่ใช่บุคคลหรือป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

จบ อภิญญานุโยคะ

๑๕-๑๘. ญาตกานุโยคาทิ

ว่าด้วยการชักถามถึงญาติเป็นต้น

{๑๖๖} [๑๙๗] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. มารดามีอยู่มิใช่หรือ

ส. ถูกแล้ว

ป หากว่ามารดามีอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์”

[๑๙๘] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. บิดามีอยู่ ... พี่น้องชายมีอยู่ ... พี่น้องหญิงมีอยู่ ... กษัตริย์มีอยู่ ... พราหมณ์มีอยู่ ... แพศย์มีอยู่ ... ศูทรมีอยู่ ... คฤหัสถ์มีอยู่ ... บรรพชิตมีอยู่ ... เทวดามีอยู่ ... มนุษย์มีอยู่มิใช่หรือส. ถูกแล้ว

ป. หากว่ามนุษย์มีอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์”{๑๖๗} [๑๙๙] ส. ท่านได้ลงความเห็นแล้วว่า “มารดามีอยู่” และด้วยเหตุนั้น ท่านจึงค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลบางคนไม่เคยเป็นมารดาแล้วกลับเป็นมารดามีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลบางคนไม่เคยเป็นบุคคลแล้วกลับเป็นบุคคลมีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. บุคคลบางคนไม่เคยเป็นบิดา ... ไม่เคยเป็นพี่น้องชาย ... ไม่เคยเป็นพี่น้องหญิง ... ไม่เคยเป็นกษัตริย์ ... ไม่เคยเป็นพราหมณ์ ... ไม่เคยเป็นแพศย์ ... ไม่เคยเป็นศูทร ... ไม่เคยเป็นคฤหัสถ์ ... ไม่เคยเป็นบรรพชิต ... ไม่เคยเป็นเทวดา ... ไม่เคยเป็นมนุษย์แล้วกลับเป็นมนุษย์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลบางคนไม่เคยเป็นบุคคลแล้วกลับเป็นบุคคลมีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๑๖๘} [๒๐๐] ส. ท่านได้ลงความเห็นแล้วว่า “มารดามีอยู่” และด้วยเหตุนั้น ท่านจึงค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลบางคนเคยเป็นมารดาแล้วกลับไม่เป็นมารดามีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลบางคนเคยเป็นบุคคลแล้วกลับไม่เป็นบุคคลมีอย่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. บุคคลบางคนเคยเป็นบิดา ... เคยเป็นพี่น้องชาย ... เคยเป็นพี่น้องหญิง ... เคยเป็นกษัตริย์ ... เคยเป็นพราหมณ์ ... เคยเป็นแพศย์ ... เคยเป็นศูทร ... เคยเป็นคฤหัสถ์ ... เคยเป็นบรรพชิต ... เคยเป็นเทวดา ... เคยเป็นมนุษย์แล้วกลับไม่เป็นมนุษย์มีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลบางคนเคยเป็นบุคคลแล้วกลับไม่เป็นบุคคลมีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

จบ ญาตกานุโยคาทิ

๑๙. ปฏิเวธานุโยคะ

ว่าด้วยการซักถามถึงการบรรลุธรรมของพระอริยบุคคล

{๑๖๙} [๒๐๑] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. บุคคลเป็นโสดาบันมีอยู่มิใช่หรือ

ส. ถูกแล้ว

ป. หากว่าบุคคลเป็นโสดาบันมีอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์”[๒๐๒] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ?

ส. ถูกแล้ว

ป. บุคคลผู้เป็นสกทาคามี ... บุคคลผู้เป็นอนาคามี ... บุคคลผู้เป็นพระอรหันต์ ... บุคคลผู้เป็นอุภโตภาควิมุต ... บุคคลผู้เป็นปัญญาวิมุต

บุคคลผู้เป็นกายสักขี ... บุคคลผู้เป็นทิฏฐิปปัตตะ ... บุคคลผู้เป็นสัทธาวิมุต ... บุคคลผู้เป็นธัมมานุสารี ... บุคคลผู้เป็นสัทธานุสารีมีอยู่ มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. หากว่าบุคคลผู้เป็นสัทธานุสารีมีอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์”{๑๗๐} [๒๐๓] ส. ท่านได้ลงความเห็นแล้วว่า “บุคคลผู้เป็นโสดาบันมีอยู่” และด้วยเหตุนั้น ท่านจึงค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลบางคนไม่เคยเป็นโสดาบันแล้วกลับเป็นโสดาบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลบางคนไม่เคยเป็นบุคคลแล้วกลับเป็นบุคคลมีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

[๒๐๔] ส. บุคคลบางคนไม่เคยเป็นสกทาคามี ... ไม่เคยเป็นอนาคามี ... ไม่เคยเป็นพระอรหันต์ ... ไม่เคยเป็นอุภโตภาควิมุต ... ไม่เคยเป็นปัญญาวิมุต ... ไม่เคยเป็นกายสักขี ... ไม่เคยเป็นทิฏฐิปปัตตะ ... ไม่เคยเป็นสัทธาวิมุต ... ไม่เคยเป็นธัมมานุสารี ... ไม่เคยเป็นสัทธานุสารีแล้ว กลับเป็นสัทธานุสารีมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลบางคนไม่เคยเป็นบุคคลแล้วกลับเป็นบุคคลมีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๑๗๑} [๒๐๕] ส. ท่านได้ลงความเห็นแล้วว่า “บุคคลผู้เป็นโสดาบันมีอยู่” และด้วยเหตุนั้น ท่านจึงค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลบางคนเคยเป็นโสดาบันแล้วกลับไม่เป็นโสดาบันมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลบางคนเคยเป็นบุคคลแล้วกลับไม่เป็นบุคคลมีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. บุคคลบางคนเคยเป็นสกทาคามี ... เคยเป็นอนาคามีแล้วกลับไม่เป็นอนาคามีมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลบางคนเคยเป็นบุคคลแล้วกลับไม่เป็นบุคคลมีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

จบ ปฏิเวธานุโยคะ

๒๐. สังฆานุโยคะ

ว่าด้วยการซักถามถึงพระอริยสงฆ์

{๑๗๒} [๒๐๖] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. อริยบุคคล ๔ คู่ รวมเป็น ๘ บุคคลมีอยู่มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. หากว่าอริยบุคคล ๔ คู่ รวมเป็น ๘ บุคคลมีอยู่ ด้วยเหตุนั้นท่านก็ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์{๑๗๓}[๒๐๗] ส. ท่านได้ลงความเห็นแล้วว่า “อริยบุคคล ๔ คู่ รวมเป็น ๘ บุคคลมีอยู่” และด้วยเหตุนั้น ท่านจึงค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อริยบุคคล ๔ คู่ รวมเป็น ๘ บุคคลปรากฏขึ้นได้เพราะความปรากฏขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าหรือป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลปรากฏขึ้นได้เพราะความปรากฏขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. บุคคลปรากฏขึ้นได้เพราะความปรากฏขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว บุคคลขาดสูญไป บุคคลไม่มีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

จบ สังฆานโยคะ

๒๑. สัจฉิกัฏฐสภาคานุโยคะ

ว่าด้วยการซักถามถึงสภาวะที่เป็นอย่างเดียวกับสัจฉิกัฏฐะ

{๑๗๔} [๒๐๘] ส. ท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลเป็นสังขตะหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. บุคคลเป็นอสังขตะหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. บุคคลเป็นสังขตะก็ไม่ใช่ เป็นอสังขตะก็ไม่ใช่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

[๒๐๙] ส. บุคคลเป็นสังขตะก็ไม่ใช่ เป็นอสังขตะก็ไม่ใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ยังมีส่วนสุดที่ ๓ อื่นนอกจากสังขตะและอสังขตะอีกหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

[๒๑๐] ส. ยังมีส่วนสุดที่ ๓ อื่นนอกจากสังขตะและอสังขตะอีกหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธาตุนี้มี ๒ อย่าง ๒ อย่างเป็นไฉน คือ ธาตุที่เป็นสังขตะ ๑ ธาตุที่เป็นอสังขตะ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลธาตุ ๒ อย่าง’’ ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่ายังมีส่วนสุดที่ ๓ อื่นนอกจากสังขตะและอสังขตะอีก[๒๑๑] ส. บุคคลเป็นสังขตะก็ไม่ใช่ เป็นอสังขตะก็ไม่ใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สังขตะเป็นอย่างหนี่ง อสังขตะก็เป็นอย่างหนึ่ง บุคคลก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

[๒๑๒] ส. ขันธ์ทั้งหลายเป็นสังขตะ นิพพานเป็นอสังขตะ บุคคลเป็นสังขตะก็ไม่ใช่ เป็นอสังขตะก็ไม่ใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ขันธ์ทั้งหลายเป็นอย่างหนึ่ง นิพพานก็เป็นอย่างหนึ่ง บุคคลก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

[๒๑๓] ส. รูปเป็นสังขตะ นิพพานเป็นอสังขตะ บุคคลเป็นสังขตะก็ไม่ใช่ เป็นอสังขตะก็ไม่ใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. รูปเป็นอย่างหนึ่ง นิพพานก็เป็นอย่างหนึ่ง บุคคลก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณเป็นสังขตะ นิพพานเป็นอสังขตะ บุคคลเป็นสังขตะก็ไม่ใช่ เป็นอสังขตะก็ไม่ใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วิญญาณเป็นอย่างหนึ่ง นิพพานก็เป็นอย่างหนึ่ง บุคคลก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๑๗๕} [๒๑๔] ส. บุคคลมีความเกิดขึ้นปรากฏ มีความเสื่อมปรากฏ เมื่อตั้งอยู่ มีความแปรปรวนปรากฏหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลเป็นสังขตะหรือ

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขตลักษณะแห่งสังขตธรรมมี ๓ ประการนี้ คือ สังขตธรรมทั้งหลายมีความเกิดขึ้นปรากฏ มีความเสื่อมปรากฏ เมื่อตั้งอยู่ มีความแปรปรวนปรากฏ” ดังนี้ บุคคลก็มีความเกิดขึ้นปรากฏ มีความเสื่อมปรากฏ เมื่อตั้งอยู่ มีความแปรปรวนปรากฏ ถ้าอย่างนั้น บุคคลก็ต้องเป็นสังขตะ[๒๑๕] ส. ความเกิดขึ้นแห่งบุคคลไม่ปรากฏ ความเสื่อมไม่ปรากฏ เมื่อตั้งอยู่ ความแปรปรวนไม่ปรากฏหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลเป็นอสังขตะหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสังขตลักษณะแห่งอสังขตธรรมมี ๓ ประการนี้ คือ อสังขตธรรมทั้งหลายมีความเกิดขึ้นไม่ปรากฏ มีความเสื่อมไปไม่ปรากฏ เมื่อตั้งอยู่ มีความแปรปรวนไม่ปรากฏ” ดังนี้ บุคคลก็มีความเกิดขึ้นไม่ปรากฏ มีความเสื่อมไม่ปรากฏ เมื่อตั้งอยู่ มีความแปรปรวนไม่ปรากฏ ถ้าอย่างนั้น บุคคลก็ต้องเป็นอสังขตะ{๑๗๖} [๒๑๖] ส. บุคคลผู้ปรินิพพานแล้ว คงมีอยู่ในนิพพาน หรือไม่มีอยู่ในนิพพาน ?

ป. คงมีอยู่ในนิพพาน

ส. บุคคลผู้ปรินิพพานเป็นผู้เที่ยงหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ... บุคคลผู้ปรินิพพานแล้ว ไม่มีอยู่ในนิพพาน

ส. บุคคลผู้ปรินิพพานแล้วเป็นผู้ขาดสูญหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๑๗๗} [๒๑๗] ส. บุคคลอาศัยอะไรตั้งอยู่ ?

ป. อาศัยภพตั้งอยู่

ส. ภพไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. แม้บุคคลก็ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๑๗๘} [๒๑๘] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าค้นหาบุคคลไดัโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. บุคคลบางคนกำลังเสวยสุขเวทนาอยู่ ก็รู้ชัดว่า “เราเสวยสุขเวทนาอยู่” มีอยู่มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. หากว่าบุคคลบางคนกำลังเสวยสุขเวทนาอยู่ ก็รู้ชัดว่า “เราเสวยสุขเวทนาอยู่” มีอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์”