ปกิณณกะ เล่ม ๓๗

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ... บุคคลผู้ปรินิพพานแล้ว ไม่มีอยู่ในนิพพาน

ส. บุคคลผู้ปรินิพพานแล้วเป็นผู้ขาดสูญหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๑๗๗} [๒๑๗] ส. บุคคลอาศัยอะไรตั้งอยู่ ?

ป. อาศัยภพตั้งอยู่

ส. ภพไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. แม้บุคคลก็ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๑๗๘} [๒๑๘] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าค้นหาบุคคลไดัโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. บุคคลบางคนกำลังเสวยสุขเวทนาอยู่ ก็รู้ชัดว่า “เราเสวยสุขเวทนาอยู่” มีอยู่มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. หากว่าบุคคลบางคนกำลังเสวยสุขเวทนาอยู่ ก็รู้ชัดว่า “เราเสวยสุขเวทนาอยู่” มีอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์”

[๒๑๙] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. บุคคลบางคนกำลังเสวยทุกขเวทนาอยู่ (ก็รู้ชัดว่า “เราเสวยทุกขเวทนาอยู่”) ... กำลังเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ก็รู้ชัดว่า “เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่” มีอยู่มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. หากว่าบุคคลบางคนกำลังเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ก็รู้ชัดว่า “เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่มีอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์”[๒๒๐] ส. ท่านได้ลงความเห็นแล้วว่า “บุคคลบางคนกำลังเสวยสุขเวทนาอยู่ ก็รู้ชัดว่า “เราเสวยสุขเวทนาอยู่” มีอยู่ และด้วยเหตุนั้น ท่านจึงค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ผู้ใดกำลังเสวยสุขเวทนาอยู่ ก็รู้ชัดว่า “เราเสวยสุขเวทนาอยู่” ผู้นั้นเทียวเป็นบุคคล ผู้ใดกำลังเสวยสุขเวทนาอยู่ ไม่รู้ชัดว่า “เราเสวยสุขเวทนาอยู่” ผู้นั้นไม่เป็นบุคคลหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ผู้ใดกำลังเสวยทุกขเวทนาอยู่ ... ผู้ใดกำลังเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ก็รู้ชัดว่า “เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่” ผู้นั้นเทียวเป็นบุคคล ผู้ใดกำลังเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ไม่รู้ชัดว่า “เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่” ผู้นั้นไม่เป็นบุคคลหรือป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

[๒๒๑] ส. ท่านได้ลงความเห็นแล้วว่า “บุคคลบางคนกำลังเสวยสุขเวทนาอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาอยู่” และด้วยเหตุนั้น ท่านจึงค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สุขเวทนาเป็นอย่างหนึ่ง ผู้อื่นกำลังเสวยสุขเวทนาอยู่ ก็รู้ชัดว่า “ข้าพเจ้าเสวยสุขเวทนาอยู่” ก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ทุกขเวทนาเป็นอย่างหนึ่ง ... อุทกขมสุขเวทนาเป็นอย่างหนึ่ง ผู้อื่นกำลังเสวยอทุกขมเวทนา<*>อยู่ ก็รู้ชัดว่า “เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่” ก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

[๒๒๒] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. บุคคลบางคนเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่มีอยู่มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. หากว่าบุคคลบางคนเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่มีอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์”[๒๒๓] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. บุคคลบางคนเป็นผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ ... เป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ... เป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่มีอยู่มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. หากว่าบุคคลบางคนเป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่มีอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์”[๒๒๔] ส. ท่านได้ลงความเห็นแล้วว่า “บุคคลบางคนเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่มีอยู่” และด้วยเหตุนั้น ท่านจึงค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ผู้ใดเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ ผู้นั้นเทียวเป็นบุคคล ผู้ใดไม่เป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ ผู้นั้นไม่เป็นบุคคลหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ผู้ใดเป็นผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ ... เป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ... เป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ ผู้นั้นเทียวเป็นบุคคล ผู้ใดไม่เป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ ผู้นั้นไม่เป็นบุคคลหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

[๒๒๔] ส. ท่านได้ลงความเห็นแล้วว่า “บุคคลบางคนเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่มีอยู่” และด้วยเหตุนั้น ท่านจึงค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. กายเป็นอย่างหนึ่ง บุคคลเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. เวทนาเป็นอย่างหนึ่ง ... จิตเป็นอย่างหนึ่ง ... ธรรมเป็นอย่างหนึ่ง บุคคลเป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

[๒๒๖] ส. ท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

{๑๘๐} ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า

“ดูก่อนโมฆราช ท่านจงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ พิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญ ถอนอัตตานุทิฏฐิได้แล้ว ก็จะพึงข้ามพ้นมัจจุราชได้ด้วยอุบายอย่างนี้ บุคคลผู้พิจารณาเห็นโลกอย่างนี้ มัจจุราชจึงจะไม่เห็น” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์

{๑๘๑} [๒๒๗] ส. บุคคลพิจารณาเห็นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พิจารณาเห็นร่วมกับรูปหรือ หรือว่าพิจารณาเห็นเว้นจากรูป

ป. พิจารณาเห็นร่วมกับรูป

ส. ชีพอันนั้น สรีระก็อันนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ป. พิจารณาเห็น เว้นจากรูป

ส. ชีพเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

[๒๒๘] ส. บุคคลพิจารณาเห็นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. อยู่ภายในพิจารณาเห็นหรือ หรือว่าออกไปภายนอกแล้วจึงพิจารณาเห็น?

ป. อยู่ภายในพิจารณาเห็น

ส. ชีพอันนั้น สรีระก็อันนั้นหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ... ออกไปภายนอกแล้วจึงพิจารณาเห็น

ส. ชีพเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๑๘๒} [๒๒๙] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. พระผู้มีพระภาคเจ้ามีปกติตรัสคำจริง ตรัสถูกกาล ตรัสเรื่องที่เป็นจริง ตรัสถูกต้อง ตรัสไม่ผิด ตรัสไม่คลาดเคลื่อนมิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ตนมีอยู่” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ถ้าอย่างนั้น ก็ค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์

[๒๓๐] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. พระผู้มีพระภาคเจ้ามีปกติตรัสคำจริง ตรัสถูกกาล ตรัสเรื่องที่เป็นจริง ตรัสถูกต้อง ตรัสไม่ผิด ตรัสไม่คลาดเคลื่อนมิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เป็นเอกเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ถ้าอย่างนั้น ก็ค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์

{๑๘๓} [๒๓๑] ส. ท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้ามีปกติตรัสคำจริง ตรัสถูกกาล ตรัสเรื่องที่เป็นจริง ตรัสถูกต้อง ตรัสไม่ผิด ตรัสไม่คลาดเคลื่อนมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์

{๑๘๔} [๒๓๒] ส. ท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้ามีปกติตรัสคำจริง ตรัสถูกกาล ตรัสเรื่องที่เป็นจริง ตรัสถูกต้อง ตรัสไม่ผิด ตรัสไม่คลาดเคลื่อนมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “อริยสาวกย่อมไม่เคลือบแคลงสงสัยว่า ‘ทุกข์นั่นแหละเมื่อจะเกิดขึ้น ก็เกิดขึ้น ทุกข์เมื่อจะดับ ก็ดับ’ อริยสาวกนั้นมีญาณหยั่งรู้ในเรื่องนี้โดยไม่ต้องเชื่อผู้อื่นเลย ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล กัจจานะ จึงชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์

{๑๘๕} [๒๓๓] ส. ท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจสิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วชิราภิกษุณีได้กล่าวกะมารผู้มีบาปว่า

“ดูก่อนมาร เพราะเหตุไร ท่านจึงปักใจเชื่อว่าเป็นสัตว์ขึ้นชื่อว่าสัตว์ย่อมหาไม่ได้ในกองแห่งสังขารล้วน ๆ นี้เหมือนอย่างว่าเพราะคุมส่วนทั้งหลายไว้ด้วยกัน เสียงเรียกว่ารถย่อมมี ฉันใด เมื่อขันธ์ทั้งหลายยังมีอยู่ การสมมติว่าสัตว์ก็ย่อมมี ฉันนั้นความจริง ทุกข์เท่านั้นเกิดขึ้น ทุกข์เท่านั้นตั้งอยู่ และเสื่อมสิ้นไป นอกจากทุกข์แล้ว ไม่มีอะไรเกิดขึ้น นอกจากทุกข์แล้ว ไม่มีอะไรดับ”

ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจสิกัฏฐปรมัตถ์

{๑๘๖} [๒๓๔] ส. ท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘โลกว่างเปล่า โลกว่างเปล่า’ ดังนี้ ด้วยเหตุ เพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่าโลกว่างเปล่า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ เพราะว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา ฉะนั้นจึงเรียกว่า โลกว่างเปล่า ดูก่อนอานนท์ อะไรเล่าว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา คือ จักขุแลว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา รูปทั้งหลายว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา จักขุวิญญาณว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา จักขุสัมผัสว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยก็ว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา โสตะว่างเปล่า

... สัททะว่างเปล่า ... ฆานะว่างเปล่า ... คันธะว่างเปล่า ... ชิวหาว่างเปล่า ... รสว่างเปล่า ... กายว่างเปล่า ... มโนว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา ธรรมารมณ์ว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา มโนวิญญาณว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา มโนสัมผัสว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยก็ว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา ดูก่อนอานนท์ เพราะว่างเปล่าจาก

อัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา ฉะนั้น จึงเรียกว่าโลกว่างเปล่า” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์

{๑๘๗} [๒๓๕] ส. ท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้ามีปกติตรัสคำจริง ตรัสถูกกาล ตรัสเรื่องที่เป็นจริง ตรัสถูกต้อง ตรัสไม่ผิด ตรัสไม่คลาดเคลื่อนมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่ออัตตามีอยู่ ความยึดถือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาว่า ‘ของเรา’ ก็พึงมีใช่ไหม” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ‘ใช่ พระพุทธเจ้าข้า’ ตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตามีอยู่ ความยึดถือว่า ‘อัตตาของเรา’ ก็พึงมีใช่ไหม’ กราบทูลว่า “ใช่ พระพุทธเจ้าข้า” ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่ออัตตาและสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาที่บุคคลยึดถือไม่ได้โดยความเป็นของจริงโดยความเป็นของแท้ เหตุแห่งทิฏฐิที่ว่า ‘นั่นโลก นั่นอัตตา เรานั้นตายไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา จักดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียว’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นพาลธรรมที่บริบูรณ์สิ้นเชิงมิใช่หรือ’ กราบทูลว่า ‘ข้อนี้ไฉนจะไม่เป็นเล่า พระพุทธเจ้าข้า เป็นพาลธรรมที่บริบูรณ์สิ้นเชิงทีเดียว พระพุทธเจ้าข้า” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์

{๑๘๘} [๒๓๖] ส. ท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้ามีปกติตรัสคำจริง ตรัสถูกกาล ตรัสเรื่องที่เป็นจริง ตรัสถูกต้อง ตรัสไม่ผิด ตรัสไม่คลาดเคลื่อนมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนเสนิยะ ศาสดา ๓ จำพวกนี้มีปรากฏอยู่ในโลก ๓ จำพวกเป็นไฉน คือ

๑. ศาสดาบางคนในโลกนี้บัญญัติอัตตาในปัจจุบันโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน และบัญญัติอัตตาในภพหน้าโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน

๒. ศาสดาบางคนในโลกนี้บัญญัติอัตตาในปัจจุบันโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน แต่ไม่บัญญัติอัตตาในภพหน้าโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน

๓. ศาสดาบางคนในโลกนี้ไม่บัญญัติอัตตาในปัจจุบันโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน และไม่บัญญัติอัตตาในภพหน้าโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน

ใน ๓ จำพวกนั้น ศาสดาที่บัญญัติอัตตาในปัจจุบันโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน และบัญญัติอัตตาในภพหน้าโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน นี้เรียกว่าสัสสตวาท ศาสดาที่บัญญัติอัตตาในปัจจุบันโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน แต่ไม่บัญญัติอัตตาในภพหน้าโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน นี้เรียกว่าอุจเฉทวาท ศาสดาที่ไม่บัญญัติอัตตาในปัจจุบันโดยความเป็นของ

มีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน และไม่บัญญัติอัตตาในภพหน้าโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน นี้เรียกว่าสัมมาสัมพุทธะ ดูก่อนเสนิยะ ศาสดา ๓ จำพวกนี้แล มีปรากฏอยู่ในโลก” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์

{๑๘๙} [๒๓๗] ส. ท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้ามีปกติตรัสคำจริง ตรัสถูกกาล ตรัสเรื่องที่เป็นจริง ตรัสถูกต้อง ตรัสไม่ผิด ตรัสไม่คลาดเคลื่อนมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “หม้อเนยใส” หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ใคร ๆ ที่ทำหม้อเนยใสมีอยู่หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์

{๑๙๐}[๒๓๘] ส. ท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้ามีปกติตรัสคำจริง ตรัสถูกกาล ตรัสเรื่องที่เป็นจริง ตรัสถูกต้อง ตรัสไม่ผิด ตรัสไม่คลาด เคลื่อนมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “หม้อนํ้ามัน ... หม้อนํ้าผึ้ง ... หม้อน้ำอ้อย ... หม้อนํ้านม ... หม้อน้ำ ... ภาชนะนํ้าดื่ม ... กระติกนํ้าดื่ม ... ขันนํ้าดื่ม ... นิตยภัต ... ธุวยาคูหรือ”ป. ถูกแล้ว

ส. ยาคูบางอย่างเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงทน มีอันไม่แปรปรวนไปเป็นธรรมดาหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ ... (ย่อ)

(จบ สัจฉิกัฏฐสภาคานุโยคะ)

รวมประเด็นสัาคัญในปุคคลกถา ๘ ประเด็น คือ

๑. อัฏฐกนิคคหะ ๒. เปยยาละ

๓. สันธาวนิยะ (คติอนุโยคะ)

๔. อุปาทายะ (อุปาทาปัญญัตานุโยคะ)

๕. จิตตะ

๖. กัลยาณะ (ปุริสการานุโยคะ)

๗. อิทธิ (อภิญญานุโยคะ)

๘. สุตตาหารณะ

จบ ปุคคลกถา

๒. ปริหานิกถา

ว่าด้วยความเสื่อมจากอรหัตผล

๑. วาทยุตติปริหานิ

ว่าด้วยหลักการโต้วาทะในเรื่องความเสื่อม

[๒๓๙] สกวาทีถามว่า พระอรหันต์เสื่อมจากอรหัตตผลได้หรือ ?

ปรวาทีตอบว่า ถูกแล้ว

ส. พระอรหันต์เสื่อมจากอรหัตตผลได้ในภพทั้งปวงหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. พระอรหันต์เสื่อมจากอรหัตตผลได้ในภพทั้งปวงหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. เหตุเสื่อมของพระอรหันต์มีได้ในภพทั้งปวงหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. พระอรหันต์เสื่อมจากอรหัตตผลได้หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

{๑๙๑} ส. พระอรหันต์เสื่อมจากอรหัตตผลได้ในกาลทั้งปวงหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. พระอรหันต์เสื่อมจากอรหัตตผลได้ในกาลทั้งปวงหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. เหตุเสื่อมของพระอรหันต์ มีได้ในกาลทั้งปวงหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...