๖. อนุรุทธสูตร เล่ม ๑๕

๖. อนุรุทธสูตร

ว่าด้วยภรรยาเก่าของพระอนุรุทธะ

[๗๗๓] สมัยหนึ่ง ท่านพระอนุรุทธะพำนักอยู่ในแนวป่าแห่งหนึ่งในแคว้นโกศล.

[๗๗๔] ครั้งนั้นแล เทวดาชั้นดาวดึงส์องค์หนึ่งชื่อชาลินีเป็นภรรยาเก่าของท่านพระอนุรุทธะ เข้าไปหาท่านถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านด้วยคาถาว่า

ท่านจงตั้งจิตของท่านไว้ในหมู่ทวย-

เทพชั้นดาวดึงส์ ซึ่งพรั่งพร้อมด้วย

อารมณ์อันน่าใคร่ทั้งปวง ที่ท่านเคยอยู่ใน

กาลก่อน ท่านจะเป็นผู้อันหมู่เทวดาแวด-

ล้อมเป็นบริวาร ย่อมงดงาม

[๗๗๕] ท่านพระอนุรุทธะกล่าวว่า

เหล่านางเทพกัลยาผู้มีคติอันทราม

ดำรงมันอยู่ในกายของตน สัตว์ทั้งหลาย

เหล่านั้น แม้เป็นผู้มีคติอันทราม ก็ถูก

นางเทพกัลยาปรารถนา.

[๗๗๖] เทวดาชื่อชาลินีกล่าวว่า

เหล่าสัตว์ผู้ไม่ได้เห็นที่อยู่อันเป็นที่

น่าเพลิดเพลินของนรเทพชั้นไตรทศผู้มียศ

ก็ชื่อว่าไม่รู่จักความสุข.

[๗๗๗] ท่านพระอนุรุทธะกล่าวว่า

ดูก่อนเทวดาผู้เขลา ท่านไม่รูแจ้ง

ตามคำของพระอรหันต์ว่า สังขารทั้งปวง

ไม่เที่ยง มีอันเกิดขึ้นและเสื่อมไป

เป็นธรรมดา บังเกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป

การเข้าไประงับสังขารเหล่านั้นเสียได้

เป็นสุข บัดนี้ การอยู่ครอบครองของเรา

ไม่มีอีกต่อไป ตัณหาประดุจดังว่าข่ายใน

หมู่เทพของเราก็ไม่มี สงสารคือชาติสิ้น

ไปแล้ว บัดนี้ภพใหม่ ไม่มีอีกต่อไป.

อรรถกถาอนุรุทธสูตร

พึงทราบวินิจฉัยในอนุรุทธสูตร ที่ ๖ ต่อไปนี้ :-

บทว่า ปุราณทุติยิกา คือ อัครมเหสีในอัตภาพก่อน. บทว่าโสภสิ ได้แก่ เมื่อก่อนก็งาม เดี๋ยวนี้ก็งาม. บทว่า ทุคฺคตา ความว่าไปชั่วด้วยคติอันชั่วก็หาไม่. จริงอยู่ เทวกัญญาอยู่ในสุคติย่อมเสวยสมบัติ.

แต่ไปชั่วด้วยคติชั่วทางปฏิบัติ. เพราะว่า เทวกัญญาเหล่านั้นจุติจากสุคตินั้นแล้ว จะเกิดในนรกก็ได้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ไปชั่ว. บทว่า ปติฏฺฐิตาความว่า จริงอยู่ เมื่อบุคคลตั้งอยู่ในสักกายทิฏฐิย่อมตั้งอยู่ด้วยเหตุ ๘ ประการคือรักด้วยอำนาจราคะ โกรธด้วยอำนาจโทสะ หลงด้วยอำนาจโมหะ ถือตัวด้วยอำนาจมานะ ถือผิดด้วยอำนาจทิฏฐิ เพิ่มกำลังด้วยอำนาจอนุสัยไม่สิ้นสุดด้วยอำนาจแห่งวิจิกิจฉา ฟุ้งซ่านด้วยอำนาจอุทธัจจะ แม้เทวกัญญาเหล่านั้นก็ตั้งอยู่อย่างนี้.

บทว่า นรเทวานํ ความว่า ของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย. บทว่านตฺถิทานิ ความว่า ได้ยินว่า เทพธิดานั้น ได้มีความเสน่หาเป็นกำลังใน

พระเถระ ไม่อาจจะกลับไป. นางมาตามเวลา ปัดกวาดบริเวณ เข้าไปตั้งน้ำข้างหน้า ไม้สีฟัน น้ำฉันน้ำใช้ให้. พระเถระใช้สอยโดยไม่นึก ในวันหนึ่งพระเถระมีจีวรเก่าเที่ยวไป ขอท่อนผ้า นางวางผ้าทิพย์ไว้ที่กองขยะแล้วหลีกไป. พระเถระเห็นผ้านั้นแล้วยกขึ้นดูเห็นชายผ้า ก็รู้ว่านี่เป็นผ้า คิดว่าเท่านี้ก็พอ ดังนี้แล้วถือเอา. จีวรของท่านสำเร็จด้วยผ้านั้นเอง. พระเถระ๓ รูป คือพระอัครสาวก ๒ รูป และพระอนุรุทธเถระ ช่วยกันทำจีวร.

พระศาสดาทรงร้อยเข็มประทานให้. เมื่อพระอนุรุทธเถระทำจีวรเสร็จแล้ว เที่ยวไปบิณฑบาต เทวดาก็ถวายบิณฑบาต. เทพธิดานั้น บางคราวมาสู่สำนักพระเถระองค์เดียว บางคราว ๒ องค์. แต่ครั้งนั้นมา ๓ องค์ เข้าไปหาพระเถระในที่พักกลางวันแล้วกล่าวว่า เราชื่อว่า มีร่างกายน่าพอใจ จะเนรมิตรูปที่ใจปรารถนาแล้ว ๆ. พระเถระคิดว่า เทพธิดาเหล่านี้กล่าวอย่างนี้ เราจะทดลองเทพธิดาทั้งปวงจงเขียวเถิด ดังนี้. เทพธิดาเหล่านั้นรู้ใจของพระเถระแล้วก็มีสีเขียวทั้งหมด (ทดลองว่า) มีสีเหลือง สีแดง สีขาว ก็เป็นอย่างนั้นเหมือนกัน. ลำดับนั้น พวกเขาคิดว่า พระเถระจะพอใจเห็นพวกเราดังนี้แล้วก็เริ่มจับระบำ คือ องค์หนึ่งขับร้อง องค์หนึ่งร่ายรำ องค์หนึ่งดีดนิ้ว.

พระเถระสำรวมอินทรีย์ทั้งหลาย. ลำดับนั้น เทพธิดารู้ว่า พระเถระไม่พอใจดูพวกเรา เมื่อไม่ได้ความเสน่หาหรือความชมเชยก็เบื่อหน่าย เริ่มจะไป.

พระเถระรู้ว่า เขาจะไป จึงกล่าวว่า อย่ามาบ่อย ๆ เลย. เมื่อจะแจ้งความเป็นพระอรหันต์ จึงกล่าวคาถานี้.

ในบทเหล่านั้น บทว่า วิกฺขีโณ แปลว่า สิ้นแล้ว. บทว่า ชาติสํสาโรความว่า การท่องเที่ยวไป ที่นับว่าเกิดในที่นั้น ๆ.

จบอรรถกถาอนุรุทธสูตร ที่ ๖

๗. นาคทัตตสูตร

ว่าด้วยเทวดาเตือนพระนาคทัตตะ

[๗๗๘] สมัยหนึ่ง ท่านพระนาคทัตตะ พำนักอยู่ในแนวป่าแห่งหนึ่งในแคว้นโกศล สมัยนั้นแล ท่านพระนาคทัตตะเข้าไปสู่บ้านแต่เช้าตรู่และกลับมาหลังเที่ยง.

[๗๗๙] ครั้งนั้นแล เทวดาผู้สิงอยู่ในแนวป่านั้น มีความเอ็นดูใคร่ประโยชน์แก่ท่านพระนาคทัตตะ ใคร่จะให้ท่านสังเวช จึงเข้าไปหาถึงที่อยู่ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านด้วยคาถาว่า

ท่านนาคทัตตะ ท่านเข้าไปแล้วใน

กาลและกลับมาในกลางวัน (ท่าน) มีปกติ

เที่ยวไปเกินเวลา คลุกคลีกับคฤหัสถ์

พลอยร่วมสุขร่วมทุกขกับเขา เราย่อมกลัว

พระนาคทัตตะ ผู้คะนองสิ้นดี และพัวพัน

ในสกุลทั้งหลาย ท่านอย่าไปสู่อำนาจของ

มัจจุราชผู้มีกำลัง ผู้กระทำซึ่งที่สุดเลย.

ลำดับนั้น ท่านพระนาคทัตตะ เป็นผู้อันเทวดานั้นให้สังเวชถึงซึ่งความสลดใจแล้วแล.

อรรถกถานาคทัตตสูตร

พึงทราบวินิจฉัยในนาคทัตตสูตรที่ ๗ ต่อไปนี้ :-

บทว่า อติกาเลน ความว่า ภิกษุนาคทัตตะ นอนหลับตลอดคืนในเวลาใกล้รุ่ง เอาปลายไม้กวาดปัดกวาดเสียหน่อยหนึ่ง ล้างหน้าแล้ว เข้าไปขอข้าวต้มแต่เช้า บทว่า อติทิวา ความว่า รับข้าวต้มไปโรงฉันดื่มแล้ว