๑. วิเวกสูตร เล่ม ๑๕

วนสังยุต

๑. วิเวกสูตร

เทวดาเตือนภิกษุ

[๗๖๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ :-

สมัยหนึ่ง ภิกษุรูปหนึ่ง พำนักอยู่ในแนวป่าแห่งหนึ่ง ในแคว้นโกศลสมัยนั้นแล ภิกษุรูปนั้น พักผ่อนกลางวัน ตรึกอกุศลวิตกลามกอิงอาศัยเรือน

[๗๖๒] ครั้งนั้น เทวดาที่สิงอยู่ในป่านั้น มีความเอ็นดูใคร่ประโยชน์ก็ภิกษุนั้น หวังจะให้เธอสลดใจ จึงเข้าไปหาแล้ว กล่าวกะเธอด้วยคาถาว่า

ท่านใคร่วิเวก จึงเข้าป่า ส่วนใจ

ของท่านแส่ซ่านไปภายนอก ท่านเป็นคน

จงกำจัดความพอใจในคนเสีย แต่นั้น

ท่านจักเป็นผู้มีความสุข ปราศจากความ

กำหนัด ท่านมีสติ ละความไม่ยินดีเสียได้

เราเตือนให้ท่านระลึกถึงธรรมของสัตบุรุษ

ธุลีคือกิเลสประดุจบาดาลที่ข้ามได้ยาก

ได้แก่ความกำหนัดในกามอย่าได้ครอบงำ

ท่านเลย นกที่เปื้อนฝุ่น ย่อมสลัดธุลีที่

แปดเปื้อนให้ตกไป ฉันใด ภิกษุผู้มีเพียร

มีสติ ย่อมสลัดธุลีคือกิเลสที่แปดเปื้อนให้

ตกไป ฉันนั้น ดังนี้.

ลำดับนั้น ภิกษุนั้นเป็นผู้อันเทวดานั้นเตือนให้สังเวช ถึงซึ่งความสลดใจแล้วแล.

วนสังยุตตวรรณนา

อรรถกถาวิเวกสูตร

พึงทราบวินิจฉัยในวิเวกสูตรที่ ๑ แห่งวนสังยุตต่อไปนี้ :-

บทว่า โกสเลสุ วิหรติ ความว่า ภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง เรียนกัมมัฏฐานในสำนักของพระศาสดาแล้วไปอยู่ในแคว้นโกศลนั้น เพราะชนบทนั้นหาภิกษาได้ง่าย. บทว่า สํเวเชตุกามา ได้แก่ ใคร่เพื่อจะให้ภิกษุนั้นถึงวิเวก. บทว่า วิเวกกาโม คือ ปรารถนาวิเวก ๓. บทว่า นิจฺฉรติพหิทฺธา คือ เที่ยวไปในอารมณ์เป็นอันมากที่เป็นภายนอก. บทว่า ชโนชนสฺมึ ความว่า ท่านจงละฉันทราคะในคนอื่น. บทว่า ปชหาสิ แปลว่าจงละ. บทว่า ภวาสิ แปลว่า จงเป็น. บทว่า สตํ ตํ สารยามเส ความว่าแม้เราย่อมยังบิณฑิตผู้มีสติให้ระลึกถึงธรรมนั้น หรือว่า เราย่อมยังผู้นั้นให้ระลึกถึงธรรมของสัตบุรุษ.

บทว่า ปาตาลรโช ความว่า ธุลีคือกิเลสที่เรียกว่าบาดาลเพราะอรรถว่า ไม่มีที่ตั้ง. บทว่า มา ตํ กามรโช ความว่า ธุลีคือกามราคะนี้อย่าครอบงำท่าน อธิบายว่า อย่านำไปสู่อบายเลย. บทว่าปํสุกุณฺฑิโต แปลว่า เปื้อนฝุ่น. บทว่า วิธุนํ แปลว่า กำจัด. บทว่าปํสุกุณฺฑิโต ได้แก่ ฝุ่นที่ติดตัว. บทว่า สํเวคมาปาทิ ความว่า ชื่อว่า แม้เทวดาย่อมยังเราท่านั้นให้ระลึกถึง ฉะนั้น จึงชื่อว่า ถึงวิเวก หรือว่าประคองความเพียรอันสูงสุดแล้วปฏิบัติให้เป็นวิเวกอย่างยิ่ง.

จบอรรถกถาวิเวกสูตรที่ ๑

๒. อุปัฏฐานสูตร

เทวดาเตือนภิกษุผู้นอนหลับกลางวัน

[๗๖๓] สมัยหนึ่ง ภิกษุรูปหนึ่ง พำนักอยู่ในแนวป่าแห่งหนึ่งในแคว้นโกศล สมัยนั้นแล ภิกษุรูปนั้น ไปนอนหลับในที่พักกลางวัน.

[๗๖๔] ครั้งนั้น เทวดาที่สิงอยู่ในป่านั้น มีความเอ็นดูใคร่ประโยชน์แก่ภิกษุรูปนั้น หวังจะให้เธอสลดใจจึงเข้าไปหาแล้วได้กล่าวกะเธอด้วยคาถาว่า

ท่านจงลุกขึ้นเถิด ภิกษุ ท่านจะต้อง

การอะไรด้วยความหลับ ท่านผู้เร่าร้อน

ด้วยกิเลส อันลูกศรคือตัณหาเสียบแทง

ดิ้นรนอยู่ จะมัวหลับมีประโยชน์อะไร

ท่านออกจากเรือนบวชด้วยความเป็นผู้ไม่มี

เรือนด้วยศรัทธาใด ท่านจงเพิ่มพูนศรัทธา

นั้นเถิด อย่าไปสู่อำนาจของความหลับเลย.

[๗๖๕] ภิกษุกล่าวตอบว่า

คนเขลาหมกมุ่นอยู่ในกามารมณ์

เหล่าใด กามารมณ์เหล่านั้น ไม่เที่ยง

ไม่ยั่งยืน ความหลับจะแผดเผาบรรพชิต

ผู้พ้นแล้ว ผู้ไม่เกี่ยวข้องในกามารมณ์ซึ่ง

ยังสัตว์ให้ติดอยู่ได้อย่างไร เพราะกำจัด

ฉันทราคะเสียได้ และเพราะก้าวล่วง

อวิชชาเสียได้ ญาณนั้นเป็นของบริสุทธิ์

อย่างยิ่ง ไฉนความหลับจะแผดเผาบรรพ-