พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย เทวตาสังยุต · นฬวรรค
๑. โอฆตรณสูตร เล่ม ๑๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑–๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในนฬวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เทวตาสังยุต นฬวรรค โอฆตรณสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๕ หน้า ๑–๔
พระไตรปิฎกภาษาไทย
พระบาลีสุตตันตปิฎก
สังยุตตนิกาย
สคาถวรรคสังยุต
ฉบับเฉลิมพระเกียรติ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี
พุทธศักราช ๒๕๔๙
มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์
๑๕
พระบาลีสุตตันตปิฎก
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
๑. เทวตาสังยุต
๑. นฬวรรค
หมวดว่าด้วยต้นอ้อ
๑. โอฆตรณสูตร
ว่าด้วยการข้ามโอฆะ
{๑} [๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล เมื่อปฐมยามผ่าน พ้นไปแล้ว เทวดาองค์หนึ่งมีรัศมีงามยิ่งนัก ยังพระวิหารเชตวันให้สว่างไสว
- ๑สังยุตตนิกาย สคาถวรรคสังยุต คำว่า สังยุฅตนิกาย แปลว่า หมวดประมวลเนื้อหาสาระ เป็น ชื่อนิกายที่ ๓ ในบรรดานิกาย ๕ ของพระบาลีสุตตันตปิฎก หมายถึงหมวดหมู่พระสูตรที่รวบรวม หรือประมวลพระสูตรที่มีเนื้อหาอย่างเดียวกันหรือเกี่ยวข้องกันมารวมไว้เป็นหมวดเดียวกันจัดแบ่ง เป็นกลุ่มใหญ่ได้ ๕ กลุ่ม (๕ คัมภีร์ หรือ ๕ เล่มหนังสือ) ซึ่งเรียกว่า วรรค คือ (๑) สคาถวรรค กลุ่ม พระสูตรที่มีเนื้อหาส่วนใหญ่เป็นคาถาประพันธ์ได้แก่ พระบาลีสุตตันตปิฎกเล่ม ๑๕ นี้ (๒) นิทาน วรรค กลุ่มพระสูตรที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับธรรมที่เป็นต้นเหตุของการเกิดและการดับทุกข์ ได้แก่ พระบาลีสุตตันตปิฎก เล่ม ๑๖ (๓) ขันธวารวรรค กลุ่มพระสูตรที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับขันธ์ ๕ ได้แก่ พระบาลีสุตตันตปิฎก เล่ม ๑๗ (๔) สฬายตนวรรค กลุ่มพระสูตรที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับอายตนะ ๖ ได้แก่ พระบาลีสุตตันตปิฎก เล่ม ๑๘ (๕) มหาวารวรรค กลุ่มพระสูตรที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับธรรมหมวดใหญ่
ไปทั่ว แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคม พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง
{๒} เทวดาองค์นั้นได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้ไม่มี ความทุกข์ พระองค์ทรงข้ามโอฆะได้อย่างไรหนอ
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ท่านผู้มีอายุ ตัวเราเองทั้ง ๆ ที่ไม่พัก ไม่เพียรอยู่ ก็ข้ามโอฆะได้แล้ว”
“ข้าแต่พระองค์ผู้ไม่มีความทุกข์ ก็พระองค์ไม่พักอยู่ ไม่เพียรอยู่ ข้ามโอฆะได้อย่างไรเล่า”
“ท่านผู้มีอายุ เมื่อใดเรานั้นยังพักอยู่ เมื่อนั้นเราชื่อว่าจมอยู่ เมื่อใดเรานั้นยังเพียรอยู่ เมื่อนั้นเราชื่อว่าลอยอยู่ ท่านผู้มีอายุ เราไม่พักไม่เพียร อย่างนี้แลจึงชื่อว่าข้ามโอฆะได้แล้ว”
- คือ โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ และหมวดธรรมที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ พระบาลีสุตตันตปิฎก เล่ม ๑๙ ทั้ง ๕ วรรคหรือ ๕ คัมภีร์นี้ได้จัดแบ่งหมวดหมู่พระสูตรเป็นชั้นหลักอีกชั้นหนึ่ง ซึ่งเรียกว่า สังยุต รวมได้ ๕๖ สังยุตโดยได้ประมวลเฉพาะพระสูตรที่มีเนื้อหาประเภทเดียวกันมารวมเข้าเป็นเรื่อง ๆ ไป เช่น ในสคาถวรรค ประมวลพระสูตรที่เกี่ยวกับเทวดา เรียกว่าเทวดาสังยุต เป็นต้น และในแต่ละสังยุตนั้น ยังได้จัดแบ่งซอยย่อยเป็นแบบต่าง ๆ อีก ๓ แบบ คือ แบบที่ ๑ แบ่งสังยุตออกเป็นปัณณาสก์ คือ หมวด ๕๐ สูตร แล้วแบ่งปัณณาสก์ออกเป็นวรรค ๆ ละ ๑๐ สูตร แบบที่ ๒ แบ่งสังยุตออกเป็นวรรค (วรรคละ ๑๐ สูตรโดยส่วนใหญ่) โดยไม่แบ่งออกเป็นปัณณาสก์ก่อน เช่นในสคาถวรรคนี้ แบบที่ ๓ ไม่มีการแบ่งสังยุตเป็นปัณณาสก์หรือเป็นวรรค พระสูตรทั้งสิ้นในสังยุตตนิกาย ท่านพระอรรถกถาจารย์กล่าวว่ามีจำนวน ๗,๗๖๒ สูตร (สํ.ส.อ. ๑, วิ.อ. ๑/๑๗)
- ๒ข้าพเจ้า ในพระสูตรนี้และพระสูตรอื่น ๆ ในพระสุตตันตปิฎก เป็นคำของท่านพระอานนท์ซึ่งกล่าวเมื่ออคราวทำสังคายนาครั้งที่ ๑ (นัย ที.สี.อ. ๓๐-๓๑, ม.มู.อ. ๑/๒, สํ.ส.อ. ๘)
- ๑โอฆะ คือ ห้วงวังวนแห่งกิเลส มี ๔ อย่าง คือ (๑) กามโอฆะ คือความพอใจยินดีในกามคุณ ๕ (๒) ภวโอฆะ คือ ความพอใจยินดีในรูปภพหรืออรูปภพ และความติดใจในฌาน (๓) ทิฎฐโอฆะ คือทิฏฐิ ๖๒ ประการ (๔) อวิชชาโอฆะ คือความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ (สํ.ส.อ. ๑๖)
- ๒ไม่พัก ในที่นี้หมายถึงไม่หยุดอยู่ด้วยอำนาจกิเลส ด้วยตัณหา ด้วยสัสสตทิฏฐิ ด้วยอำนาจ ความท้อแท้จิต หรือด้วยอำนาจกามสุขัลลิกานุโยค
- ๓ไม่เพียร หมายถึงไม่ขะมักเขม้นด้วยอำนาจอภิสังขาร (บุญ บาป ฌาน)ด้วยกิเลสต่าง ๆ ที่นอกจากตัณหา ด้วยอุจเฉททิฏฐิ ด้วยอุทธัจจะ หรือด้วยอัตตกิลมถานุโยค (นัย สํ.ส.อ. ๑๘-๑๙)
เทวดาองค์นั้นได้กล่าวคาถานี้ว่า
นานทีเดียวหนอ ข้าพเจ้าจึงได้พบพราหมณ์ผู้ดับกิเลสได้สิ้นแล้ว ผู้ถึงไม่พักไม่เพียรอยู่ก็ข้ามตัณหาอันเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในโลกได้
{๓} เทวดาองค์นั้นได้กล่าวคาถานี้แล้ว และพระศาสดาทรงอนุโมทนา
ครั้งนั้นแล เทวดาองค์นั้นทราบว่า "พระศาสดาทรงอนุโมทนาคำของเรา" จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วอันตรธานไป ณ สถานที่นั้นเอง
๒. นิโมกขสูตร
ว่าด้วยความเข้าใจมรรคผลนิพพาน
{๔} [๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี
ครั้งนั้นแล เมื่อปฐมยามผ่านพ้นไปแล้ว เทวดาองค์หนึ่งมีรัศมีงามยิ่งนัก ยังพระเชตวันให้สว่างไสวไปทั่ว แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง{๕} เทวดาองค์นั้นแลได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้ไม่มีความทุกข์ พระองค์ทรงทราบถึงมรรคที่เป็นทางหลุดพ้น ผลที่เป็นความหลุดพ้น นิพพานที่เป็นความสงบของสัตว์ทั้งหลายหรือ"{๖} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ท่านผู้มีอายุ เราทราบถึงมรรคที่เป็นทางหลุดพ้น ผลที่เป็นความหลุดพ้น นิพพานที่เป็นความสงบ"
เทวดาทูลถามอีกว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้ไม่มีความทุกข์ พระองค์ทรงทราบถึงมรรคที่เป็นทางหลุดพ้น ผลที่เป็นความหลุดพ้น นิพพานที่เป็นความสงบของสัตว์ทั้งหลาย อย่างไรเล่า"
จบ ๑. โอฆตรณสูตร