อุพพาหิกวรรคที่ ๙ เล่ม ๘

หัวข้อประจำวรรค

{๑๒๐๗} ภิกษุณีฝ่ายเดียวพึงลงโทษ ๑ ภิกษุณีพึงลงโทษอีก ๒ นัย ลงโทษภิกษุณี ๓ อย่าง ๑ ไม่ให้โอวาท ๑ ไม่ให้โอวาทอีก ๒ นัย ๑ ไม่รับให้โอวาทตรัสไว้ ๒ อย่าง ๑ ในการสนทนาตรัสไว้ ๒ หมวด ๑

๙. อุพพาหิกวรรค

หมวดว่าด้วยไม่สมมติและสมมติด้วยอุพพาหิกา

ไม่สมมติด้วยอุพพาหิกา

{๑๒๐๘} [๔๕๕] พระอุบาลีทูลถามว่า “ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์เท่าไรหนอ สงฆ์ไม่พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ สงฆ์ไม่พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. เป็นผู้ไม่ฉลาดในอรรถ ๒. เป็นผู้ไม่ฉลาดในธรรม

๓. เป็นผู้ไม่ฉลาดในนิรุตติ ๔. เป็นผู้ไม่ฉลาดในพยัญชนะ

๕. เป็นผู้ไม่ฉลาดในคำต้นและคำหลัง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลสงฆ์ไม่พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา

สมมติด้วยอุพพาหิกา

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ สงฆ์พึงสมมติด้วยอุพพาหิกาองค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. เป็นผู้ฉลาดในอรรถ ๒. เป็นผู้ฉลาดในธรรม

๓. เป็นผู้ฉลาดในนิรุตติ ๔. เป็นผู้ฉลาดในพยัญชนะ

๕. เป็นผู้ฉลาดในคำต้นและคำหลัง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลสงฆ์พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา

ไม่สมมติด้วยอุพพาหิกาอีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกสงฆ์ไม่พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. เป็นผู้มักโกรธ ถูกความโกรธครอบงำ

๒. เป็นผู้ลบหลู่ ถูกความลบหลู่ครอบงำ

๓. เป็นผู้ตีเสมอ ถูกความตีเสมอครอบงำ

๔. เป็นผู้มีปกติริษยา ถูกความริษยาครอบงำ

๕. เป็นผู้ถือเอาแต่ความคิดเห็นของตน ถืออย่างแน่นแฟ้นเปลื้องได้ยากดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลสงฆ์ไม่พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา

สมมติด้วยอุพพาหิกาอีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ สงฆ์พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่เป็นผู้มักโกรธ ไม่ถูกความโกรธครอบงำ

๒. ไม่เป็นผู้ลบหลู่ ไม่ถูกความลบหลู่ครอบงำ

๓. ไม่เป็นผู้ตีเสมอ ไม่ถูกความตีเสมอครอบงำ

๔. ไม่เป็นผู้มีปกติริษยา ไม่ถูกความริษยาครอบงำ

๕. ไม่เป็นผู้ถือแต่ความคิดเห็นของตน ไม่ถืออย่างแน่นแฟ้นเปลื้องได้ง่ายดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลสงฆ์พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา

ไม่สมมติด้วยอุพพาหิกาอีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีก สงฆ์ไม่พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. โกรธ ๒.พยาบาท

๓. เบียดเบียน ๔.ยั่วให้โกรธ

๕. ไม่อดทน ไม่รับอนุสาสนีโดยเคารพ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลสงฆ์ไม่พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา

สมมติด้วยอุพพาหิกาอีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ สงฆ์พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่โกรธ ๒. ไม่พยาบาท

๓. ไม่เบียดเบียน ๔. ไม่ยั่วให้โกรธ

๕. เป็นผู้อดทน รับอนุสาสนีโดยเคารพ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลสงฆ์พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา

ไม่สมมติด้วยอุพพาหิกาอีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกสงฆ์ไม่พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. เตือนให้ระลึก ก็ยังระลึกไม่ได้

๒. พูดเมื่อเขายังไม่ให้โอกาส

๓. ไม่โจทตามอาบัติ ตามธรรม และตามวินัย

๔. ไม่ปรับโทษตามอาบัติ ตามธรรม และตามวินัย

๕. ไม่ชี้แจงตามความเห็น

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลสงฆ์ไม่พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา

สมมติด้วยอุพพาหิกาอีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ สงฆ์พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. เตือนให้ระลึก ก็ระลึกได้

๒. พูดเมื่อเขาให้โอกาส

๓. โจทตามอาบัติ ตามธรรม และตามวินัย

๔. ปรับโทษตามอาบัติ ตามธรรม และตามวินัย

๕. ชี้แจงตามความเห็น

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลสงฆ์พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา

ไม่สมมติด้วยอุพพาหิกาอีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกสงฆ์ไม่พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ถึงฉันทาคติ ๒. ถึงโทสาคติ

๓. ถึงโมหาคติ ๔. ถึงภยาคติ

๕. เป็นอลัชชี

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลสงฆ์ไม่พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา

สมมติด้วยอุพพาหิกาอีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ สงฆ์พึงสมมติด้วยอุพพาหิกาองค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่ถึงฉันทาคติ ๒. ไม่ถึงโทสาคติ

๓. ไม่ถึงโมหาคติ ๔. ไม่ถึงภยาคติ

๕. เป็นลัชชี

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลสงฆ์พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา

ไม่สมมติด้วยอุพพาหิกาอีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกสงฆ์ไม่พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ถึงฉันทาคติ ๒. ถึงโทสาคติ

๓. ถึงโมหาคติ ๔. ถึงภยาคติ

๕. ไม่ฉลาดในวินัย

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลสงฆ์ไม่พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา

สมมติด้วยอุพพาหิกาอีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ สงฆ์พึงสมมติด้วยอุพพาหิกาองค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่ถึงฉันทาคติ ๒. ไม่ถึงโทสาคติ

๓. ไม่ถึงโมหาคติ ๔. ไม่ถึงภยาคติ

๕. ฉลาดในวินัย

ดูก่อนอุบาลีภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลสงฆ์พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา”

องค์ของภิกษุผู้โง่แท้

{๑๒๐๙} [๔๕๖] “พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์เท่าไรหนอ นับว่าเป็นผู้โง่แท้”“ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นับว่าเป็นผู้โง่แท้ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่รู้สุตตะ ๒. ไม่รู้สุตตานุโลม

๓. ไม่รู้วินัย ๔. ไม่รู้วินยานุโลม

๕. ไม่ฉลาดในฐานะและอฐานะ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลนับว่าเป็นผู้โง่แท้

องค์ของภิกษุผู้ฉลาดแท้

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นับว่าเป็นผู้ฉลาดแท้ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รู้สุตตะ ๒. รู้สุตตานุโลม

๓. รู้วินัย ๔. รู้วินยานุโลม

๕. ฉลาดในฐานะและอฐานะ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลนับว่าเป็นผู้ฉลาดแท้

องค์ของภิกษุผู้โง่แท้อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกนับว่าเป็นผู้โง่แท้ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่รู้ธรรม ๒. ไม่รู้ธัมมานุโลม

๓. ไม่รู้วินัย ๔. ไม่รู้วินยานุโลม

๕. ไม่ฉลาดในคำต้นและคำหลัง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลนับว่าเป็นผู้โง่แท้

องค์ของภิกษุผู้ฉลาดแท้อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นับว่าเป็นผู้ฉลาดแท้ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รู้ธรรม ๒. รู้ธัมมานุโลม

๓. รู้วินัย ๔. รู้วินยานุโลม

๕. ฉลาดในคำต้นและคำหลัง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลนับว่าเป็นผู้ฉลาดแท้

องค์ของภิกษุผู้โง่แท้อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกนับว่าเป็นผู้โง่แท้องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่รู้วัตถุ ๒. ไม่รู้นิทาน

๓. ไม่รู้บัญญัติ ๔. ไม่รู้บทอันตกหล่นภายหลัง

๕. ไม่รู้ทางถ้อยคำที่เชื่อมถึงกัน

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลนับว่าเป็นผู้โง่แท้

องค์ของภิกษุผู้ฉลาดแท้อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นับว่าเป็นผู้ฉลาดแท้ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รู้วัตถุ ๒. รู้นิทาน

๓. รู้บัญญัติ ๔. รู้บทอันตกหล่นภายหลัง

๕. รู้ทางถ้อยคำที่เชื่อมถึงกัน

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลนับว่าเป็นผู้ฉลาดแท้

องค์ของภิกษุผู้โง่แท้อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกนับว่าเป็นผู้โง่แท้องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่รู้อาบัติ ๒. ไม่รู้สมุฏฐานอาบัติ

๓. ไม่รู้ประโยคอาบัติ ๔. ไม่รู้ความระงับอาบัติ

๕. ไม่ฉลาดในการวินิจฉัยอาบัติ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลนับว่าเป็นผู้โง่แท้

องค์ของภิกษุผู้ฉลาดแท้อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นับว่าเป็นผู้ฉลาดแท้ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รู้อาบัติ ๒. รู้สมุฏฐานอาบัติ

๓. รู้ประโยคอาบัติ ๔. รู้การระงับอาบัติ

๕. ฉลาดในการวินิจฉัยอาบัติ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลนับว่าเป็นผู้ฉลาดแท้

องค์ของภิกษุผู้โง่แท้อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกนับว่าเป็นผู้โง่แท้ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่รู้อธิกรณ์ ๒. ไม่รู้สมุฏฐานอธิกรณ์

๓. ไม่รู้ประโยคอธิกรณ์ ๔. ไม่รู้ความระงับอธิกรณ์

๕. ไม่ฉลาดในการวินิจฉัยอธิกรณ์

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลนับว่าเป็นผู้โง่แท้

องค์ของภิกษุผู้ฉลาดแท้อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นับว่าเป็นผู้ฉลาดแท้ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รู้อธิกรณ์ ๒. รู้สมุฏฐานอธิกรณ์

๓. รู้ประโยคอธิกรณ์ ๔. รู้ความระงับอธิกรณ์

๕. ฉลาดในการวินิจฉัยอธิกรณ์

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลนับว่าเป็นผู้ฉลาดแท้”

จบ อุพพาหิกวรรคที่ ๙

หัวข้อประจำวรรค

{๑๒๑๐} ไม่ฉลาดในอรรถ ๑ มักโกรธ ๑ ยั่วให้โกรธ ๑ ล่อให้หลง ๑ ถึงฉันทาคติ ๑ ไม่ฉลาด ๑ ไม่ฉลาดอีกนัยหนึ่ง ๑ สุตตะ ๑ ธรรม ๑ วัตถุ ๑ อาบัติ ๑ อธิกรณ์ ๑ ฝ่ายละ ๒ ท่านประกาศแล้วทั้งหมด ขอท่านทั้งหลายจงรู้ฝ่ายดำและฝ่ายขาวเทอญ

๑๐. อธิกรณวูปสมวรรค

หมวดว่าด้วยการระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ไม่ควรระงับอธิกรณ์

{๑๒๑๑} [๔๕๗] พระอุบาลีทูลถามว่า “ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์เท่าไรหนอ ไม่ควรระงับอธิกรณ์ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ไม่ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่รู้อาบัติ ๒. ไม่รู้สมุฏฐานอาบัติ

๓. ไม่รู้ประโยคอาบัติ ๔. ไม่รู้ความระงับอาบัติ

๕. ไม่ฉลาดในการวินิจฉัยอาบัติ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลไม่ควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ควรระงับอธิกรณ์

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รู้อาบัติ ๒. รู้สมุฏฐานอาบัติ

๓. รู้ประโยคอาบัติ ๔. รู้ความระงับอาบัติ

๕. ฉลาดในการวินิจฉัยอาบัติ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ไม่ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกไม่ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ