ว่าด้วยให้เข้าใจ เล่ม ๘

นิคมถาคา

{๑๑๐๗} ผู้ใดไม่ประพฤติล่วงธรรม เพราะชอบ เพราะชัง เพราะกลัว เพราะหลง ยศของผู้นั้นย่อมเต็มเปี่ยม เหมือนดวงจันทร์ในวันข้างขึ้นฉะนั้น

๔. สัญญาปนียาทิ

ว่าด้วยเรื่องการชี้แจงเป็นต้น

ว่าด้วยชี้แจง

{๑๑๐๘} [๓๘๗] ถาม : อย่างไร จึงชื่อว่าชี้แจงในสถานะควรชี้แจงตอบ : ภิกษุเมื่อแสดงอธรรมว่าเป็นอธรรม ชื่อว่าชี้แจงในสถานะควรชี้แจงเมื่อแสดงธรรมว่าเป็นธรรม ชื่อว่าชี้แจงในสถานะควรชี้แจง

เมื่อแสดงอาบัติชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติชั่วหยาบ ชื่อว่าชี้แจงในสถานะควรชี้แจงเมื่อแสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ ชื่อว่าชี้แจงในสถานะควรชี้แจงอย่างนี้ จึงชื่อว่าชี้แจงในสถานะควรชี้แจง

ว่าด้วยพินิจ

{๑๑๐๙} [๓๘๘] ถาม : อย่างไร ชื่อว่าพินิจในสถานะควรพินิจ

ตอบ : ภิกษุเมื่อแสดงอธรรมว่าเป็นอธรรม ชื่อว่าพินิจในสถานะควรพินิจ

เมื่อแสดงธรรมว่าเป็นธรรม ชื่อว่าพินิจในสถานะควรพินิจ

เมื่อแสดงอาบัติชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติชั่วหยาบ ชื่อว่าพินิจในสถานะควรพินิจเมื่อแสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ ชื่อว่าพินิจในสถานะควรพินิจอย่างนี้ ชื่อว่าพินิจในสถานะควรพินิจ

ว่าด้วยเพ่ง

{๑๑๑๐} [๓๘๙] ถาม : อย่างไร ชื่อว่าเพ่งในสถานะควรเพ่ง

ตอบ : ภิกษุเมื่อแสดงอธรรมว่าเป็นอธรรม ชื่อว่าเพ่งในสถานะควรเพ่งภิกษุแสดงธรรมว่าเป็นธรรม ชื่อว่าเพ่งในสถานะควรเพ่ง

ภิกษุแสดงอาบัติชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติชั่วหยาบ ชื่อว่าเพ่งในสถานะควรเพ่งภิกษุแสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ ชื่อว่าเพ่งในสถานะควรเพ่งอย่างนี้ ชื่อว่าเพ่งในสถานะควรเพ่ง

ว่าด้วยความเลื่อมใส

{๑๑๑๑} [๓๙๐] ถาม : อย่างไร ชื่อว่าเลื่อมใสในสถานะควรเลื่อมใสตอบ : ภิกษุเมื่อแสดงอธรรมว่าเป็นอธรรม ชื่อว่าเลื่อมใสในสถานะควรเลื่อมใส

เมื่อแสดงธรรมว่าเป็นธรรม ชื่อว่าเลื่อมใสในสถานะควรเลื่อมใส

เมื่อแสดงอาบัติชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติชั่วหยาบ ชื่อว่าเลื่อมใสในสถานะควรเลื่อมใสเมื่อแสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ ชื่อว่าเลื่อมใสในสถานะควรเลื่อมใสอย่างนี้ ชื่อว่าเลื่อมใสในสถานะควรเลื่อมใส

๕. ปรปักขาทิอวชานนะ

ว่าด้วยเรื่องดูหมิ่นปรปักษ์เป็นต้น

ว่าด้วยดูหมิ่นปรปักษ์

{๑๑๑๒} [๓๙๑] ถาม : อย่างไร จึงชื่อว่าดูหมิ่นปรปักษ์ด้วยเข้าใจว่า ‘เราได้พรรคพวกแล้ว’ตอบ : ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ได้พรรคพวก ได้บริวาร เป็นผู้มีพรรคพวก มีญาติ ดูหมิ่นภิกษุนั้นว่า “ผู้นี้ไม่ได้พรรคพวก ไม่ได้บริวาร ไม่มีพรรคพวก ไม่มีญาติ’ แสดงอธรรมว่าเป็นธรรม แสดงธรรมว่าเป็นอธรรม ... แสดงอาบัติชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ แสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติชั่วหยาบอย่างนี้ จึงชื่อว่าดูหมิ่นปรปักษ์ด้วยความเข้าใจว่า ‘เราได้พรรคพวกแล้ว’

ว่าด้วยดูหมิ่นภิกษุมีสุตะน้อย

{๑๑๑๓} [๓๙๒] ถาม : อย่างไร จึงชื่อว่าดูหมิ่นภิกษุผู้มีสุตะน้อยด้วยเข้าใจว่า ‘เรามีสุตะมาก’

ตอบ : ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีสุตะมาก ทรงจำสุตะ สั่งสมสุตะ ดูหมิ่นภิกษุนั้นว่า “ท่านผู้นี้มีสุตะน้อย มีอาคมน้อย ทรงจำไว้ได้น้อย’’ แสดงอธรรมว่าเป็นธรรม แสดงธรรมว่าเป็นอธรรม ... แสดง อาบัติชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ แสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติชั่วหยาบอย่างนี้ จึงชื่อว่าดูหมิ่นภิกษุผู้มีสุตะน้อยด้วยเข้าใจว่า ‘เรามีสุตะมาก’

ว่าด้วยดูหมิ่นภิกษุนวกะ

{๑๑๑๔} [๓๙๓] ถาม : อย่างไร จึงชื่อว่าดูหมิ่นภิกษุผู้อ่อนกว่าด้วยเข้าใจว่า ‘เราเป็นผู้แก่กว่า’

ตอบ : ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน ดูหมิ่นภิกษุนั้นว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นผู่อ่อนกว่า มีชื่อเสียงน้อย มีสุตะน้อย ไม่รู้ธรรมวินัยที่พระพุทธเจ้าทรงทำทั่วแล้ว ถ้อยคำของผู้นี้ไม่น่าทำตาม’ แสดงอธรรมว่าเป็นธรรม แสดงธรรมว่าเป็นอธรรม ... แสดงอาบัติชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ แสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติชั่วหยาบอย่างนี้ จึงชื่อว่าดูหมิ่นภิกษุผู้อ่อนกว่าด้วยเข้าใจว่า ‘เราเป็นผู้แก่กว่า’

ว่าด้วยไม่พูดเรื่องที่ยังไม่มาถึง

{๑๑๑๕} [๓๙๔] คำว่า ไม่พูดเรื่องที่ยังไม่มาถึง นั้น คือ ไม่เก็บเอาคำพูดที่ยังไม่มาถึงประเด็น

คำว่า ไม่พึงให้เรื่องที่มาถึงแล้วบกพร่องจากธรรมจากวินัย นั้น คือ สงฆ์ประชุมกันเพื่อประโยชน์อันใด ไม่พึงยังประโยชน์อันนั้นให้บกพร่อง จากธรรมจากวินัย

ว่าด้วยธรรม วินัย สัตถุศาสน์

{๑๑๑๖} [๓๙๕] คำว่า ด้วยธรรมใด คือ ด้วยเรื่องจริง

คำว่า ด้วยวินัยใด คือ โจทแล้วให้จำเลยระลึกถึงโทษ

คำว่า ด้วยสัตถุศาสน์ใด คือ ด้วยญัตติสัมปทา ด้วยอนุสาวนาสัมปทา อธิกรณ์นั้นจะระงับได้ด้วยธรรมใด ด้วยวินัยใด ด้วยสัตถุศาสน์อย่างใด พึงให้อธิกรณ์นั้นระงับด้วยธรรม วินัย สัตถุศาสน์อย่างนั้น

๖. อนุวิชชกัสสอนุโยคะ

ว่าด้วยวิธีซักถามของภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์

[๓๙๖] อันภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์พึงถามโจทก์ว่า ‘อาวุโส ข้อที่คุณงดปวารณาของภิกษุรูปนี้นั้น คุณงดเพราะเรื่องอะไร คุณงดเพราะศีลวิบัติ หรือ งดเพราะอาจารวิบัติหรือ งดเพราะทิฏฐิวิบัติหรือ’

ถ้าโจทก์ตอบอย่างนี้ว่า ‘งดเพราะศีลวิบัติ งดเพราะอาจารวิบัติ หรือว่างดเพราะทิฏฐิวิบัติ’ ภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์พึงซักโจทก์ต่อไปอย่างนี้ว่า ‘คุณรู้ศีลวิบัติ อาจารวิบัติ ทิฏฐิวิบัติหรือ’

ถ้าโจทก์ตอบอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส กระผมรู้ศีลวิบัติ รู้อาจารวิบัติ รู้ทิฏฐิวิบัติ’ พึงซักโจทก์อย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ก็ศีลวิบัติเป็นอย่างไร อาจารวิบัติ เป็นอย่างไร ทิฏฐิวิบัติเป็นอย่างไร’

ถ้าโจทก์ตอบอย่างนี้ว่า ‘ปาราชิก ๔ สังฆาทิเสส ๑๓ นี้จัดเป็นศีลวิบัติ ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ ทุพภาสิต นี้จัดเป็นอาจารวิบัติ มิจฉาทิฏฐิ อันตคาหิกทิฏฐิ นี้จัดเป็นทิฎฐิวิบัติ’ พึงซักโจทก์ต่อไปอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ข้อที่คุณงดปวารณาของภิกษุรูปนั้น คุณงดด้วยได้เห็นหรือ งดด้วยได้ยินหรือ งดด้วยรังเกียจสงสัยหรือ’

ถ้าโจทก์ตอบอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส กระผมงดด้วยได้เห็น งดด้วยได้ยิน หรือว่างดด้วยรังเกียจสงสัย’ พึงซักโจทก์ต่อไปอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ข้อที่คุณงดปวารณาของภิกษุรูปนี้ด้วยได้เห็นนั้น คุณเห็นอะไร เห็นอย่างไร เห็นเมื่อไร เห็นที่ไหน คุณเห็นภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติปาราชิกหรือ คุณเห็น ภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติสังฆาทิเสส ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ ทุพภาสิตหรือ อนึ่ง ท่านอยู่ที่ไหน และภิกษุรูปนี้อยู่ที่ไหน คุณทำอะไรอยู่ ภิกษุรูปนี้ทำอะไรอยู่’

ถ้าโจทก์ตอบอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส กระผมมิได้งดปวารณาของภิกษุรูปนี้ด้วยได้เห็น แต่ว่ากระผมงดด้วยได้ยิน’ พึงซักถามเธออย่างนี้ว่า ‘ข้อที่คุณงดปวารณาของภิกษุรูปนี้ ด้วยได้ยินนั้น คุณได้ยินอะไร ได้ยินอย่างไร ได้ยินเมื่อไร คุณได้ยินที่ไหน คุณได้ยินว่าภิกษุนี้ต้องอาบัติปาราชิกหรือ คุณได้ยินว่าภิกษุนี้ต้องอาบัติสังฆาทิเสส ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ ทุพภาสิตหรือ คุณได้ยินมาจากภิกษุหรือ ได้ยินมาจากภิกษุณี สิกขมานา สามเณร สามเณรี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา ราชมหาอำมาตย์ เดียรถีย์ สาวกของเดียรถีย์หรือ’ถ้าโจทก์ตอบอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส กระผมมิได้งดปวารณาของภิกษุรูปนี้ด้วยได้ยิน

แต่กระผมงดด้วยรังเกียจสงสัย’ พึงซักถามเธออย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ข้อที่คุณงดปวารณาของภิกษุรูปนี้ด้วยรังเกียจสงสัยนั้น คุณรังเกียจสงสัยอะไร รังเกียจสงสัยอย่างไร รังเกียจสงสัยเมื่อไร รังเกียจสงสัยที่ไหน คุณรังเกียจสงสัยว่าภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติปาราชิกหรือ คุณรังเกียจสังสัยว่าภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติสังฆาทิเสส ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ ทุพภาสิตหรือ คุณได้ยินมาจากภิกษุจึงรังเกียจสงสัยหรือ คุณได้ยินมาจากภิกษุณี สิกขมานา สามเณร สามเณรี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา ราชมหาอำมาตย์ เดียรถีย์ สาวกของเดียรถีย์จึง รังเกียจสงสัยหรือ’

เปรียบเทียบอธิกรณ์

{๑๑๑๗} [๓๙๗] เรื่องที่เห็นสมด้วยเรื่องที่เห็น เรื่องที่เห็นเทียบกันได้กับเรื่องที่เห็น แต่บุคคลนั้นไม่ยอมรับเพราะอาศัยการเห็น บุคคลนั้นจัดว่าถูกรังเกียจสงสัยโดยไม่มีมูล พึงปรับอาบัติตามปฏิญญา พึงทำปวารณากับบุคคลนั้นเถิดเรื่องที่ได้ยินสมด้วยเรื่องได้ยิน เรื่องที่ได้ยินเทียบกันได้กับเรื่องที่ได้ยิน แต่บุคคลนั้นไม่ยอมรับเพราะอาศัยการได้ยิน บุคคลนั้นจัดว่าถูกสงสัยโดยไม่มีมูล พึงปรับอาบัติตามปฏิญญา พึงทำปวารณากับบุคคลนั้นเถิดเรื่องที่ได้ทราบสมด้วยเรื่องที่ได้ทราบ เรื่องที่ได้ทราบเทียบกันได้กับเรื่องที่ได้ทราบ แต่บุคคลนั้นไม่ยอมรับเพราะอาศัยการได้ทราบ บุคคลนั้นจัดว่าถูกรังเกียจสงสัยโดยไม่มีมูล พึงปรับอาบัติตามปฏิญญา พึงทำปวารณากับบุคคลนั้นเถิด

๗. ปุจฉาวิภาค

ว่าด้วยการจำแนกคำถาม

{๑๑๑๘} [๓๙๘] คำว่า คุณเห็นอะไร นั้น ถามถึงอะไร

คำว่า คุณเห็นว่าอย่างไร นั้น ถามถึงอะไร

คำว่า คุณเห็นเมื่อไร นั้น ถามถึงอะไร

คำว่า คุณเห็นที่ไหน นั้น ถามถึงอะไร