ย่อหัวข้อสมุฏฐาน เล่ม ๘

ย่อหัวข้อสมุฏฐาน

[๘๒๖] สังขารทั้งปวงที่ปัจจัยปรุง

แต่ง ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา และ

บัญญัติ คือ พระนิพพาน ท่านวินิจฉัยว่า

เป็นอนัตตา เมื่อดวงจันทร์ คือ พระพุทธเจ้า

ยังไม่เกิดขึ้น เมื่อดวงอาทิตย์ คือ พระ-

พุทธเจ้า ยังไม่อุทัยขึ้นมา เพียงแต่ชื่อของ

สกาคธรรมเหล่านั้น ก็ยังไม่มีใครรู้จัก พระ

มหาวีรเจ้าทั้งหลาย เป็นผู้มีพระจักษุ ทรงทำ

ทุกรกิริยามีอย่างต่าง ๆ ทรงบำเพ็ญบารมี

แล้วเสด็จอุบัติในโลกเป็นไปกับพรหมโลก

พระองค์ทรงแสดงพระสัทธรรม อันดับเสีย

ซึ่งทุกข์ นำมาซึ่งความสุข พระอังคีรส

ศากยมุนี ผู้อนุเคราะห์แก่ประชาทุกถ้วน

หน้า อุดมกว่าสรรพสัตว์ ดุจราชสีห์ ทรง

แสดงพระไตรปิฎก คือ พระวินัย ๑ พระ-

สุตตันตะ ๑ พระอภิธรรม ๑ ซึ่งมีคุณมาก

อย่างนี้ พระสัทธรรมจะเป็นไปได้ ผิว่า

พระวินัย คือ อุภโตวิภังค์ ขันธกะ และ

มาติกา ที่ร้อยกรองด้วยคัมภีร์บริวาร เหมือน

ดอกไม้ร้อยด้วยเส้นด้าย ยังดำรงอยู่ ใน

คัมภีร์บริวารนั้นแล สมุฏฐานท่านจัดไว้แน่

นอน ความเจือปนกัน และนิทานอื่นย่อม

เห็นได้ในพระสูตรข้างหน้า เพราะฉะนั้น

ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักด้วยดีใคร่ต่อธรรม พึง

ศึกษาคัมภีร์บริวารเถิด ในวันอุโบสถ ภิกษุ

และภิกษุณีย่อมสวดสิกขาบท อันพระผู้มี-

พระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้ในวิภังค์ทั้ง ๒

ข้าพเจ้าจักกล่าวสมุฏฐานตามที่รู้ ขอท่าน

ทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า ปฐมปาราชิกสิกขา-

บท ๑ ทุติยปาราชิกสิกขาบท ๑ ต่อแต่นั้น

สัญจริตสิกขาบท ๑ สมนุภาสนิสิกขาบท ๑

อติเรกจีวรสิกขาบท ๑ เอฬกโลมสิกขาบท

ทั้งหลาย ๑ ปทโสธัมมสิกขาบท ๑ ภูตาโรจน

สิกขาบท ๑ สังวิธานสิกขาบท ๑ เถยยสัตถ-

สิกขาบท ๑ เทศนาสิกขาบท ๑ โจรีวุฏฐาปน

สิกขาบท ๑ รวมกับการบวชสตรีที่มารดา

บิดา หรือสามีไม่อนุญาต จึงเป็นสมุฏฐาน

๑๓ ในอุภโตวิภังค์นี้ นัยแห่งสมุฏฐาน ๑๓

นี้ วิญญูชนทั้งหลาย คิดกันแล้ว ที่คล้าย

คลึงกัน ย่อมปรากฏในสมุฏฐานอันหนึ่ง ๆ.

ปฐมปาราชิกสมุฏฐาน

[๘๒๗] สิกขาบทว่าด้วยเสพเมถุน ๑

สิกขาบทว่าด้วยปล่อยน้ำสุกกะ ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยเคล้าคลึงกาย ๑ อนิยตสิกขาบทที่หนึ่ง

๑ สิกขาบทว่าด้วยนอนแทรกภิกษุผู้เข้าไปอยู่

ก่อน ๑ สิกขาบทว่าด้วยฉันบิณฑบาตที่

ภิกษุณีแนะให้เขาถวาย ๑ สิกขาบทว่าด้วย

นั่งในที่ลับกับภิกษุณี ๑ สิกขาบทว่าด้วย

แทรกแซงในสโภชนสกุล ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยนั่งในที่ลับ ๒ สิกขาบท สิกขาบทว่าด้วย

จี้ด้วยนิ้วมือ ๑ สิกขาบทว่าด้วยหัวเราะใน

น้ำ ๑ สิกขาบทว่าด้วยให้ประหาร ๑

สิกขาบทว่าด้วยเงือดเงื้อหอกคือฝ่ามือ ๑

เสขิยวัตร ๕๓ สิกขาบท อธักขกสิกขาบท

ของภิกษุณี ๑ คามันตรคมสิกขาบท ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีพอใจรับของฉันจาก

มือบุรุษ ๑ สิกขาบทว่าด้วยยินดีท่อนยางกลม ๑

กัน ๑ สิกขาบทว่าด้วยยินดีท่อนยางกลม ๑

สิกขาบทว่าด้วยยินดีชำระด้วยน้ำ ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุอยู่จำพรรษาแล้วไม่หลีกไปสู่

จาริก ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีไม่ไปรับ

โอวาท ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีไม่ติดตาม

ปวัตตินี ๑ สิกขาบทเหล่านี้รวม ๗๖ สิกขาบท

ท่านจัดไว้เป็นสิกขาบทมีกายกับจิตเป็น

สมุฏฐาน ทุก ๆ สิกขาบทมีสมุฏฐานอันหนึ่ง

เหมือนปฐมปาราชิกสิกขาบท ฉะนั้น.

ปฐมปาราชิกสมุฏฐาน จบ

ทุติยปาราชิกสมุฏฐาน

[๘๒๘] สิกขาบทว่าด้วยถือเอาสิ่ง

ของท่านเจ้าของมิได้ให้ ๑ สิกขาบทว่าด้วย

พรากกายมนุษย์ ๑ สิกขาบทว่าด้วยกล่าว

อวดธรรมอันยิ่งของมนุษย์ ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยพูดเคาะด้วยวาจาชั่วหยาบ ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยกล่าวบำเรอตนด้วยกาม ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยตามกำจัดด้วยปาราชิกธรรมไม่มีมูล ๑

สิกขาบทว่าด้วยถือเอาเลศแต่งอธิกรณ์เรื่อง

อื่น ๑ อนิยตสิกขาบทที่สอง ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยให้จีวรแล้วชิงเอาคืนมา ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยน้อมลาภของสงฆ์มาเพื่อตน ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยพูดเท็จ ๑ สิกขาบทว่าด้วยด่า ๑

สิกขาบทว่าด้วยพูดส่อเสียดภิกษุ ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยบอกอาบัติชั่วหยาบ ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยขุดแผ่นดิน ๑ สิกขาบทว่าด้วยพราก

ภูตคาม ๑ สิกขาบทว่าด้วยพูดกลบเกลื่อน ๑

สิกขาบทว่าด้วยโพนทะนา ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยฉุดคร่าออกจากวิหาร ๑ สิกขาบทว่าด้วย

เอาน้ำรด ๑ สิกขาบทว่าด้วยสอนภิกษุณี

เพราะเห็นแก่อามิส ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุ

ฉันเสร็จแล้ว ๑ สิกขาบทว่าด้วยการชวน

ภิกษุเข้าไปบิณฑบาตในบ้าน ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยการไม่เอื้อเฟื้อ ๑ สิกขาบทว่าด้วยการ

หลอกภิกษุให้กลัวผี ๑ สิกขาบทว่าด้วยการ

ซ่อนบริวาร ๑ สิกขาบทว่าด้วยการแกล้ง

พรากสัตว์จากชีวิต ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุ

รู้อยู่ใช้น้ำมันตัวสัตว์ ๑ สิกขาบทว่าด้วยฟื้น

อธิกรณ์เพื่อทำใหม่ ๑ สิกขาบทว่าด้วยบวช

คนมีอายุหย่อน ๒๐ ปี ๑ สิกขาบทว่าด้วยการ

อยู่ร่วมกับภิกษุที่สงฆ์ยกวัตร ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยการสมโภคกับสามเณรที่ถูกนาสนะ ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุผู้อันภิกษุทั้งหลายว่า

กล่าวโดยชอบธรรม ๑ สิกขาบทว่าด้วยธรรม

อันเป็นไปเพื่อความยุ่งยิ่ง ๑ สิกขาบทว่าด้วย

การแกล้งทำหลง ๑ สิกขาบทว่าด้วยการโจท

ด้วยอาบัติสังฆาทิเสสไม่มีมูล ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยการแกล้งก่อความรำคาญ ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยการให้ฉันทะเพื่อกรรมที่เป็นธรรม

แล้วกลับบ่นว่า ๑ สิกขาบทว่าด้วยการให้

จีวรแล่วกลับบ่นว่า ๑ สิกขาบทว่าด้วยการ

น้อมลาภสงฆ์ไปเพื่อบุคคล ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยคำว่าบุรุษบุคคลนั่นจักทำอะไรแก่ท่าน

ได้ สิกขาบทว่าด้วยอธิษฐานอกาลจีวรเป็น

กาลจีวรแล้วให้แจก ๑ สิกขาบทว่าด้วยแลก

จีวรกับภิกษุณีแล้วชิงคืนมา ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยการยกโทษผู้อื่นด้วยความถือผิดเข้าใจ-

ผิด ๑ สิกขาบทว่าด้วยแช่งด้วยนรก ๑

สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดพึงทำอันตรายแก่จีวร

ลาภของคณะ ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดพึง

ห้ามการแจกจีวรอันเป็นธรรม ๑ สิกขาบท

ที่ว่าภิกษุณีใดพึงยังสมัยจีวรกาลให้ล่วงไป

ด้วยหวังจะได้จีวรอันไม่แน่นอน ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดพึงห้ามการเดาะกฐินที่เป็น

ธรรม ๑ สิกขาบททว่าภิกษุณีใดพึงแกล้งก่อ

ความไม่ผาสุกแก่ภิกษุณี ๑ สิกขาบทที่ว่า

ภิกษุณีใดให้ที่อยู่แล้ว ไม่พอใจฉุดคร่าภิกษุณี

ออก ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดด่าหรือกล่าว

ขู่ภิกษุ ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดดุร้ายกล่าว

ขู่คณะ ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดหวงสกุล ๑

สิกขาบทที่ว่าด้วยการบวชสตรีมีครรภ์ ๑

สิกขาบทที่ว่าด้วยการบวชสตรีแม่ลูกอ่อน ๑

สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดบวชสิกขมานาผู้ยังไม่

ได้ศึกษาในธรรม ๖ ครบ ๒ ปี ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดบวชสิกขมานาผู้ศึกษาเสร็จในธรรม ๖ ครบ ๒ ปี แต่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติ ๑

สิกขาบทที่ว่าด้วยการบวชสตรีคฤหัสถ์ ๓

สิกขาบท สิกขาบทที่ว่าด้วยการบวชเด็กหญิง

รวม ๓ สิกขาบท สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีมี

พรรษาหย่อน ๑๒ ให้อุปสมบท ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุณีมีพรรษาครบ ๑๒ แล้ว แต่

สงฆ์ยังไม่ได้สมมติให้อุปสมบท ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุณีอันภิกษุณีทั้งหลายอย่าเพ่อก่อน

ท่านอย่ายังสิกขมานาให้อุปสมบท ๑ สิกขา-

บทว่าด้วยภิกษุณียังสิกขมานาผู้มีใจร้ายยัง

ชายให้ระทมโศกให้อุปสมบท ๑ สิกขาบทว่าด้วยให้อุปสมบทด้วยมอบฉันทะที่ค้างคราว ๑

สิกขาบทว่าด้วยให้อุปสมบททุก ๆ ปี ๑

สิกขาบทว่าด้วยให้สิกขมานาบวชปีละ ๒ รูป

๑ สิกขาบทเหล่านี้รวม ๗๐ สิกขาบท จัด

เป็นสมุฏฐาน ๓ คือ เกิดแต่กายกับจิต มิใช่วาจา แต่วาจากับจิต มิใช่กาย และแต่ทวาร ๓

เหมือนทุติยปาราชิกสิกขาบท ฉะนั้น.

ทุติยปาราชิกสมุฏฐาน จบ

สัญจริตตสมุฏฐาน

[๘๒๙] สิกขาบทว่าด้วยชักสื่อ ๑

สิกขาบทว่าด้วยสร้างกุฏิ ๑ สิกขาบทว่าด้วย

สร้างวิหาร ๑ สิกขาบทว่าด้วยใช้ภิกษุณี

ซักจีวรเก่า ๑ สิกขาบทว่าด้วยรับจีวร ๑

สิกขาบทว่าด้วยใช้ภิกษุณีขอจีวร ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยยินดีเฉพาะผ้าอุตราสงค์และอันตร-

วาสก ๑ สิกขาบทว่าด้วยถึงความกำหนดใน

จีวร ๒ สิกขาบท สิกขาบทว่าด้วยส่งทรัพย์

สำหรับจ่ายจีวรด้วยทูต ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ให้ทำสันถัตเจือไหม ๑ สิกขาบทว่าด้วยให้

ทำสันถัตขนเจียมดำล้วน ๑ สิกขาบทว่าด้วยให้ทำสันถัตถือเอาขนเจียมดำ ๒ ส่วน ๑

สิกขาบทว่าด้วยใช้สันถัตใหม่ให้ได้ ๖ ปี ๑

สิกขาบทว่าด้วยให้ทำสันถัตสำหรับนั่ง ๑

สิกขาบทว่าด้วยการทอดทิ้งอุเทศ ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยรับรูปิยะ ๑ สิกขาบทว่าด้วยแลก-เปลี่ยนและซื้อขายมีประการต่าง ๆ รวม ๒

สิกขาบท สิกขาบทว่าด้วยบาตรมีรอยร้าว

หย่อน ๕ แห่ง ๑ สิกขาบทว่าด้วยแสวงหา

ผ้าอาบน้ำฝน ๑ สิกขาบทว่าด้วยขอด้าย ๑

สิกขาบทว่าด้วยเข่าไปหาช่างหูกถึงความ

กำหนดในจีวร ๑ สิกขาบทว่าด้วยวางเช็ด

หน้าจนถึงกรอบประตู ๑ สิกขาบทว่าด้วยให้

จีวรแก่ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ๑ สิกขาบทว่าด้วย

เย็บจีวรของภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยปวารณาด้วยขนม ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ปวารณาด้วยปัจจัยสี่ ๑ สิกขาบทว่าด้วยการ

ตัดไฟผิง ๑ สิกขาบทว่าด้วยการเก็บรตนะ ๑

สิกขาบทว่าด้วยกล่องเข็ม ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยทำเตียง ๑ สิกขาบทว่าด้วยทำเตียงตั่ง

หุ้มนุ่น ๑ สิกขาบทว่าด้วยทำผ้าปูนั่ง ๑

สิกขาบทว่าด้วยทำผ้าปิดฝี ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยทำผ้าอาบน้ำฝน ๑ สิกขาบทว่าด้วยทำ

จีวรขนาดสุคตจีวร ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณี

ขอของอื่นแล้วขอของอื่นอัก ๑ สิกขาบทที่

ว่าภิกษุณีให้จ่ายของอื่นแล้วให้จ่ายของอื่น

อีก ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีให้จ่ายของอื่น

ด้วยบริขารของสงฆ์ ๒ สิกขาบท สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีให้จ่ายของอื่นด้วยบริวารของคน

หมู่มาก ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีให้จ่ายของ

อื่นด้วยบริขารส่วนบุคคล ๑ สิกขาบทที่ว่า

ภิกษุณีให้จ่ายผ้าห่มบาง ๑ สิกขาบทที่ว่า

ภิกษุณีให้จ่ายผ้าห่มหนา ๑ สิกขาบทที่ว่า

ภิกษุณีทั้งอาหารเป็นเดน ๒ สิกขาบท

สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีให้ทำผ้าอาบน้ำเกิน

ประมาณ ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีให้สมณ-

จีวร ๑ ธรรมคือสิกขาบทเหล่านี้ ๕๐ ถ้วน

เกิดด้วยสมุฏฐาน ๖ คือ เกิดแต่กาย มิใช่

วาจาแลจิต เกิดแต่วาจา มิใช่กายแลจิต

เกิดแต่กายกับวาจา มิใช่จิต เกิดแต่กายกับ

จิต มิใช่วาจา เกิดแต่วาจากับจิต มิใช่กาย

และเกิดด้วยทวาร ๓ อนึ่ง สิกขาบทเหล่านี้

มีสมุฏฐาน ๖ เช่นกับสัญจริตตสิกขาบท.

สัญจริตตสมุฏฐาน จบ

สมนุภาสสมุฏฐาน

[๘๓๐] สิกขาบทว่าด้วยทำลายสงฆ์

๑ สิกขาบทว่าด้วยประพฤติตามภิกษุผู้ทำลาย

สงฆ์ ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุว่ายาก ๑ สิก-

ขาบทว่าด้วยภิกษุประทุษร้ายสกุล ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยปิดอาบัติชั่วหยาบ ๑ สิกขาบทว่าด้วยไม่

สละทิฏฐิ ๑ สิกขาบทว่าด้วยไม่มอบฉันทะ ๑

สิกขาบทว่าด้วยหัวเราะ ๒ สิกขาบท สิกขาบท

ว่าด้วยพูดเสียงดัง ๒ สิกขาบท สิกขาบทว่า

ด้วยมีคำข้าวอยู่ในปากจักไม่พูด ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุนั่งบนแผ่นดินแสดงธรรม ๑ สิก-

ขาบทว่าด้วยภิกษุนั่งบนอาสนะต่ำแสดงธรรม

๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุยืนอยู่แสดงธรรม ๑

สิกขาบทว่าภิกษุไปข้างหลังแสดงธรรม ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุเดินนอกทางแสดงธรรม

๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีปิดโทษ ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุยินดีการจับต้อง ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีรับภิกษุณีเข้าหมู่ ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีบอกคืนพระพุทธเจ้า

เป็นต้น ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีถูกตัดสินให้

แพ้อธิกรณ์เรื่องหนึ่ง ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ภิกษุณีอยู่คลุกคลี ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณี

ประหารตนแล้วร้องไห้ ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ภิกษุณีเลาะจีวรของภิกษุณี ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยภิกษุณีไม่บำรุงสหชีวินีผู้ตกกระกำลำบาก

๑ สิกขาบทที่ตรัสซ้ำถึงภิกษุณีอยู่คลุกคลีกัน

๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีไม่ระงับอธิกรณ์ ๑

สิกขาบทที่ว่าด้วยภิกษุณีไม่บอกก่อนเข้าไป

สู่อาราม ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีไม่ปวาร-

ณาโดย ๓ สถาน ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณี

พึงหวังธรรม ๒ อย่างจากภิกษุสงฆ์ทุกกึ่ง

เดือน ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีไม่อนุเคราะห์

และไม่พาสหชีวินีไปจาริก ๒ สิกขาบท สิก-ขาบทว่าด้วยภิกษุณีพูดให้สิกขมานาถวาย

จีวรแล้วจักบวชให้ ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณี

พูดให้สิกขมานาติดตาม ๑ ธรรม คือ สิกขา-

บทเหล่านี้รวม ๓ สิกขาบท เกิดแต่กาย

วาจาและจิต ทุก ๆ สิกขาบทมีสมุฏฐานอัน

หนึ่ง เหมือนสมนุภาสนสิกขาบท.

สมนุภาสสมุฏฐาน จบ

กฐินสมุฏฐาน

[๘๓๑] สิกขาบทว่าด้วยกฐินอันเดาะ

แล้ว ๓ สิกขาบท สิกขาบทว่าด้วยใช้อติเรก-

บาตร สิกขาบทที่หนึ่ง ๑ สิกขาบทว่าด้วย

เภสัช ๑ สิกขาบทว่าด้วยรับอัจเจกจีวร ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุอยู่ในเสนาสนะป่ามี

ความรังเกียจเก็บไตรจีวรในละแวกบ้านได้ ๑

สิกขาบทว่าด้วยเมื่อหลีกไปไม่เก็บเตียงหรือ

ตั่ง ๒ สิกขาบท สิกขาบทว่าด้วยเข้าไปสู่

ที่อยู่ภิกษุณีแล้วสอน ๑ สิกขาบทว่าด้วยฉัน

โภชนะทีหลัง ๑ สิกขาบทว่าด้วยห้ามภัตร

แล้วฉันภัตตาหารไม่เป็นเดน ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยรับนิมนต์ ๑ สิกขาบทว่าด้วยวิกัปจีวร ๑

สิกขาบทว่าด้วยไม่ได้รับบอกก่อนเข้าไปใน

พระราชมณเฑียร ๑ สิกขาบทว่าด้วยเข้าบ้าน

ในเวลาวิกาล ๑ สิกขาบทว่าด้วยฉันภัตตา

หารที่ภิกษุณียืนสั่งเสียอยู่ ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีอยู่เสนาสนะป่ารับของเคี้ยวเป็นต้น ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีพูดให้ร้าย ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุณีทำการสั่งสมบาตร ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุณีเข้าไปสู่สกุลในเวลาก่อนอา-

หาร ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีเข้าไปสู่สกุล

ในเวลาหลังอาหาร ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณี

เข้าไปสู่สกุลในเวลาวิกาล ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผลัดเปลี่ยนผ้าสังฆาฏิเกินกำหนด ๕

วัน ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีใช้จีวรผลัด-

เปลี่ยน ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีไม่มอบ

หมายจีวรสับเปลี่ยนและที่พัก ๒ สิกขาบท

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีให้ผ่าฝีอันเกิดที่ง่าม

ขา ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีไม่บอกก่อนนั่งบนอาสนะข้างหน้าภิกษุ ๑ ธรรม คือ สิกขา-

บทเหล่านี้มี ๒๙ สิกขาบท เกิดแต่กายกับ

วาจา มิใช่จิต และเกิดแต่ทวารทั้ง ๓ ทุก ๆ

สิกขาบทรวมทั้งกฐินสิกขาบท มีสมุฏฐาน ๒เสมอกัน.

กฐินสมุฏฐาน จบ

เอฬกโลมสมุฏฐาน

[๘๓๒] สิกขาบทว่าด้วยขนเจียม ๑

สิกขาบทว่าด้วยนอนร่วมกัน ๒ สิกขาบท

สิกขาบทว่าด้วยเตียงเท้าเสียบ ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยฉันอาหารในโรงทาน ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ฉันอาหารในเวลาวิกาล ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ฉันอาหารที่ทำการสั่งสม ๑ สิกขาบทว่าด้วย

รับประเคนไม้ชำระฟัน ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ให้อาหารแก่อเจลก ๑ สิกขาบทว่าด้วยไปดู

เสนาอันยกออกไปแล้ว ๑ สิกขาบทว่าด้วย

อยู่ในกองทัพ ๑ สิกขาบทว่าด้วยไปสู่สนามรบ

๑ สิกขาบทว่าด้วยดื่มสุรา ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ยังไม่ถึงกึ่งเดือนอาบน้ำ ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ทำจีวรใหม่ให้เสียสี ๑ ปาฏิเทสนียะ ๒ สิก-

ขาบท สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีฉันกระเทียม

๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีเข้าไปปฏิบัติภิกษุผู้

กำลังฉัน ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีไปดู

ฟ้อนรำ ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีเปลือยกาย

อาบน้ำ ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณี ๒ รูป

ใช้ผ้าปูนอนและผ้าห่มผืนเดียวกัน นอนด้วย

กัน ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณี ๒ รูป นอน

เตียงเดียวกัน ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีไม่มี

พวกเที่ยวจาริกภายในแว่นแคว้น ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุณีไม่มีพวกเที่ยวจาริกภายนอก

แว่นแคว้น ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีหลีกไป

สู่จาริกภายในพรรษา ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ภิกษุณีไปดูโรงละคร ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ภิกษุณีใช้สอยเก้าอี้นอน ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ภิกษุณีกรอด้าย ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีช่วย

ทำธุระของคฤหัสถ์ ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณี

ให้ของเคี้ยวด้วยมือของตนแก่ชาวบ้านเป็น-

ต้น ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีจำพรรษาใน

อาวาสที่ไม่มีภิกษุ ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณี

ใช้ร่ม ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีไปด้วยยาน ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีใช้เครื่องประดับเอว ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีใช้เครื่องประดับสำ-

หรับสตรี ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีอาบน้ำ

ปรุงเครื่องประเทืองผิว ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ภิกษุณีอาบน้ำปรุงกำยานเป็นเครื่องอบ ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีใช้ภิกษุณีนวด ๑ สิก-

ขาบทว่าด้วยภิกษุณีใช้สิกขมานานวด ๑ สิก-

ขาบทว่าด้วยภิกษุณีใช้สามเณรีนวด ๑ สิกขา-

บทว่าด้วยภิกษุณีใช้สตรีคฤหัสถ์นวด ๑ สิก-

ขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้เข้าบ้านไม่มีผ้ารัดถัน

ต้องอาบัติ ๑ รวมเป็น ๔๔ สิกขาบท เกิด

แต่กาย มิใช่วาจากับจิต เกิดแต่กายกับจิต

มิใช่วาจา ทุก ๆ สิกขาบท รวมทั้งเอฬก-

โลมสิกขาบท มีสมุฏฐาน ๒ เสมอกัน.

เอฬกโลมสมุฏฐาน จบ

ปทโสธัมมสมุฏฐาน

[๘๓๓] สิกขาบทว่าด้วยสอนธรรม

แก่อนุปสัมบันว่าพร้อมกัน ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยแสดงธรรมแก่มาตุคาม ยิ่งกว่า ๕-๖ คำ

เว้นแต่มีบุรุษผู้รู้เดียงสา ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ยังไม่ได้รับสมมติสั่งสอนภิกษุณี ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุได้รับสมมติแล้วสอนภิกษุณีเมื่อ

พระอาทิตย์อัสดงคตแล้ว ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีเรียนและบอกติรัจฉานวิชา ๒

สิกขาบท สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีไม่ขอ

โอกาสก่อนถามปัญหา ๑ สิกขาบทเหล่านี้

รวม ๗ สิกขาบท เกิดแต่วาจา มิใช่กาย

และจิต เกิดแต่วาจากับจิต แต่มิใช่เกิดแต่

กาย ทุก ๆ สิกขาบท มีสมุฏฐาน ๒ เหมือนปทโสธัมมสมุฏฐาน ฉะนั้น.

ปทโสธัมมสมุฏฐาน จบ

อัทธานสมุฏฐาน

[๘๓๔] สิกขาบทว่าด้วยชักชวน

ภิกษุณีเดินทางไกล ๑ สิกขาบทว่าด้วย

ชักชวนภิกษุณีลงเรือลำเดียวกัน ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยขอโภชนะอันประณีต ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยชักชวนมาตุคามเดินทางด้วยกัน ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีถอนขนในที่แคบ ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีขอข้าวเปลือก ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีรับนิมนต์แล้วฉัน

ภัตตาหาร ๑ ปาฏิเทสนียะของภิกษุณี ๘

สิกขาบท สิกขาบทเหล่านี้ร่วม ๑๕ สิกขาบท

เกิดแต่กาย มิใช่วาจา มิใช่จิต เกิดแต่กาย

กับวาจา มิใช่เกิดแต่จิต เกิดแต่กายกับจิต

มิใช่เกิดแต่วาจา เกิดแต่กายวาจาและจิต

เป็น ๔ สมุฏฐาน พระพุทธเจ้าผู้มีพระญาณ

ทรงบัญญัติว่า มีวินัยเสมอกับอัทธาน-

สมุฏฐาน.

อัทธานสมุฏฐาน จบ

เถยยสัตถสมุฏฐาน

[๘๓๕] สิกขาบทว่าด้วยชักชวนพวก

เกวียนผู้เป็นโจรเดินทางร่วม ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยยืนแอบฟัง ๑ สิกขาบทว่าด้วยขอแกง

และข้าวสุก ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณียืน

ร่วมกับบุรุษในเวลาค่ำคืน ๑ สิกขาบทว่า

ด้วยภิกษุณียืนร่วมกับบุรุษในโอกาสกำบัง ๑

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณียินร่วมกับบุรุษในที่

กลางแจ้ง ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณียืนร่วม

กับบุรุษในตรอกตัน ๑ รวมสิกขาบทเหล่านี้

๗ สิกขาบท เกิดแต่กายกับจิต มิใช่เกิด

แต่วาจา เกิดแต่ทวาร ๓ สิกขาบทเหล่านี้

มีสมุฏฐาน ๒ พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระราชาผู้สูงศักดิ์ได้ทรงแสดงแล้วว่าเหมือนเถยยสัตถสมุฏฐาน.

เถยยสัตถสมุฏฐาน จบ

ธัมมเทสนาสมุฏฐาน

[๘๓๖] พระตถาคตทั้งหลาย ย่อม

ไม่แสดงธรรมแก่คนมีร่มในมือ ๑ มีไม้พลองในมือ ๑ มีศัสตราในมือ ๑ มีอาวุธในมือ ๑

สวมเขียงเท้า ๑ สวมรองเท้า ๑ ไปในยาน ๑

อยู่บนที่นอน ๑ นั่งรัดเข่า ๑ โพกศีรษะ ๑

คลุมศีรษะ ๑ รวมเป็น ๑๑ สิกขาบทพอดี

เกิดแต่วาจากับจิต มิใช่เกิดแต่กาย ทุก ๆ

สิกขาบทมีสมุฏฐานอันหนึ่งเสมอกับธัมม-

เทสนาสมุฏฐาน.

ธัมมเทสนาสมุฏฐาน จบ

ภูตาโรจนสมุฏฐาน

[๘๓๗] สิกขาบทว่าด้วยบอกอุต-

ริมนุสธรรมที่มีจริง เกิดแต่กายมิใช่เกิดแต่วาจา มิใช่เกิดแต่จิต เกิดแต่วาจา มิใช่เกิด

แต่กาย และมิใช่เกิดแต่จิต เกิดแต่กายกับ

วาจา มิใช่เกิดแต่จิต ชื่อว่าภูตาโรจนสมุฏ-ฐาน ย่อมเกิดแต่สมุฏฐาน ๓.

ภูตาโรจนสมุฏฐาน จบ

โจรีวุฏฐาปนสมุฏฐาน

[๘๓๘] สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีรับ

หญิงโจรให้บวช เกิดแต่วาจากับจิต มิใช่

เกิดแต่กาย และเกิดโดยทวารทั้ง ๓ โจรี-

วุฏฐาปนสมุฏฐานนี้ พระพุทธเจ้าผู้ธรรม

ราชาทรงตั้งไว้ว่า มีสมุฏฐาน ๒ ไม่ซ้ำกัน.

โจรีวุฏฐาปนสมุฏฐาน จบ

อนนุญาตสมุฏฐาน

[๘๓๙] สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีบวช

สตรีที่มารดาบิดา หรือสามีมิได้อนุญาต เกิด

แต่กายวาจามิใช่เกิดแต่กาย และมิใช่เกิดแต่

จิต เกิดแต่กายกับวาจามิใช่เถิดแต่จิต เกิด

แต่วาจากับจิต มิใช่เกิดแต่กาย เกิดแต่กาย

วาจาจิต ๓ สถานจึงมีสมุฏฐาน ๔ ไม่ซ้ำกัน.

อนนุญาตสมุฏฐาน จบ

[๘๔๐] ก็สมุฏฐาน ๑๓ ทรงแสดง

ไว้ดีแล้วโดยย่อ ๆ เป็นเหตุทำความไม่หลง

อนุโลมแก่ธรรมที่เป็นแบบ วิญญูชนเมื่อทรง

จำสมุฏฐานนี้ไว้ได้ ย่อมไม่หลงในสมุฏฐาน

แล.

ย่อหัวข้อสมุฏฐาน จบ

สมุฏฐานสีส วัณณนา

ก็แลวินิจฉัยในสมุฏฐานกถา อันเป็นอันดับแห่งโสฬสมหาวารนั้นพึงทราบดังนี้:-

คาถาว่า อนตฺตา อิติ นิจฺฉยา มีความว่า บัญญัติคือนิพพานท่านวินิจฉัยว่า เป็นอนัตตา. (เมื่อดวงจันทร์ คือ พระพุทธเจ้ายังไม่เกิดขึ้นเมื่อดวงอาทิตย์ คือ พระพุทธเจ้ายังไม่อุทัยขึ้นมา).

บทว่า สภาคธมฺมานํ ได้แก่ สังขตธรรมที่มีส่วนเสมอกันด้วยอาการมีอาการคือไม่เที่ยงเป็นต้น.

ข้อว่า นามมตฺตํ น ายติ มีความว่า แม้เพียงแต่ชื่อ (แห่งสังขตธรรมเหล่านั้น) ย่อมไม่ปรากฏ.

บทว่า ทุกฺขหานึ ได้แก่ บำบัดทุกข์เสีย.

บาทคาถาว่า ขนฺธกา ยา จ มาติกา มีความว่า ขันธกะทั้งหลายและมาติกาเหล่าใด. อนึ่ง บาลีก็เหมือนกันนี้.

บาทคาถาว่า สมุฏฺฐานนิยโต กตํ มีความว่า สมุฏฐานที่ท่านทำให้เป็นของแน่นอน คือ จัดไว้เป็นหลักที่แน่ ชื่อว่า นิยตสมุฏฐาน.

การสงเคราะห์ ๓ สิกขาบท คือ ภูตาโรจนสิกขาบท โจรีวุฏฐาปน-สิกขาบท และอนนุญญาตสิกขาบท ด้วยคำว่า สมุฏฺฐานนยโต กตํ นั่นอันบัณฑิตพึงพิจารณา.

จริงอยู่ ๓ สิกขาบทนี้เท่านั้น เป็นนิยตสมุฏฐาน คือ เป็นสมุฏฐานที่ไม่เจือปนกับสมุฏฐานเหล่าอื่น.

บาทคาถาว่า สมฺเภทนิทานญฺจญฺํ มีความว่า ความเจือปนกันและเหตุแม้อื่น, บัณฑิตพึงพิจารณา การถือเอาความเจือปนกันแห่งสมุฏฐานใน ๒ คำนั้น ด้วยคำว่า สัมเภท. จริงอยู่ เว้น ๓ สิกขาบทนั้นเสีย สิกขาบทที่เหลือ จัดเป็นสัมภินนสมุฏฐาน. บัณฑิตพึงตรวจดูนิทาน กล่าวคือประเทศที่บัญญัติ แห่งสิกขาบททั้งหลายด้วยคำว่า นิทาน.

บาทคาถาว่า สุตฺเต ทิสฺสนฺติ อุปริ มีความว่า ๓ ส่วนนี้ คือสมุฏฐานนิยม สัมเภท นิทาน แห่งสิกขาบททั้งหลาย ย่อมเห็นได้ คือ ย่อมปรากฏในสูตรเท่านั้น.

บรรดาสมุฏฐานนิยม สัมเภท และนิทานนั้น สมุฏฐานนิยมและสัมเภท ในปุริมนัยก่อน ย่อมปรากฏในคำว่า ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานอันหนึ่งคือกายกับจิต เป็นอาทิ. ส่วนนอกจากนี้ ชื่อนิทาน ย่อมปรากฏในเบื้องหน้าอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้ว ในกรุงเวสาลี ในกรุงราชคฤห์ในกรุงสาวัตถี ในเมืองอาฬวี ในกรุงโกสัมพี ในแคว้นสักกะทั้งหลาย และในแคว้นภัคคะทั้งหลาย. บัณฑิตพึงทราบว่า คำนี้จักปรากฏในละครซึ่งมาข้างหน้า

เนื้อความแห่งคาถาว่า วิภงฺเค ทฺวีสุ เป็นต้น พึงทราบดังต่อไปนี้:-ในวันอุโบสถ ภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย ย่อมสวดสิกขาบทใด อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้ในวิภังค์ทั้ง ๒, ข้าพเจ้าจักกล่าวสมุฏฐานตามสมควรแก่สิกขาบทนั้น; ท่านทั้งหลายจงฟังคำนั้นของข้าพเจ้า.

บทว่า สญฺจริตฺตานุภาสญฺจ ได้แก่ สัญจริตตสิกขาบทและสมนุ-ภาสนสิกขาบท.

สองบทว่า อติเรกกญฺจ จีวรํ ได้แก่ อติเรกจีวรสิกขาบท อธิบายว่ากฐินสิกขาบท.

สองบทว่า โลมานิ ปทโสธมฺโม ได้แก่ เอฬกโลมสิกขาบททั้งหลายและปทโสธัมมสิกขาบท.

บทว่า ภูตสํวิธาเนน จ ได้แก่ ภูตาโรจนสิกขาบท และการชักชวนเดินทางไกล.

บทว่า เถยฺยเทสนโจรญฺจ ได้แก่ เถยยสัตถสิกขาบท การแสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้มีร่มในมือ และโจรีวุฏฐาปนสิกขาบท.

สองบทว่า อนนุญฺญาตาย เตรส มีความว่า สมุฏฐานเหล่านี้รวมกับการบวชสตรีที่มารดาบิดาหรือสามีไม่อนุญาต จึงเป็นสมุฏฐาน ๑๓.

บาทคาถาว่า สทิสา อิธ ทิสฺสเร มีความว่า ในอุภโตวิภังค์นี้สมุฏฐานทั้งหลายที่คล้ายกัน แม้เหล่าอื่น ย่อมปรากฏ ในสมุฏฐานอันหนึ่ง ๆในบรรดาสมุฏฐาน ๑๓ เหล่านี้.

[ว่าด้วยปฐมปาราชิกสมุฏฐาน]

บัดนี้ ท่านกล่าวคำว่า เมถุนํ สุกฺกสํสคฺโค เป็นต้น เพื่อแสดงสมุฏฐานเหล่านี้.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เมถุนํ พึงทราบก่อน. สมุฏฐานใหญ่อันหนึ่ง ชื่อว่าปฐมปาราชิก. สมุฏฐานที่เหลือ คล้ายกับปฐมปาราชิกสมุฏฐานนั้น.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สุกฺกสํสคฺโค ได้แก่ สุกกวิสัฏฐิสมุฏฐานและกายสังสัคคสมุฏฐาน.

บาทคาถาว่า อนิยตา ปฐมิกา ได้แก่ อนิยตสิกขาบทที่ ๑.

บาทคาถาว่า ปุพฺพูปปริปาจิตา ได้แก่ สิกขาบทที่ว่า ชานํปุพฺพูปคตํ ภิกฺขุํ และภิกขุนีปริปาจิตปิณฑปาตสิกขาบท

บาทคาถาว่า รโห ภิกฺขุนิยา สหํ ได้แก่ สิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับกับภิกษุณี.

บาทคาถาว่า สโภชเน รโห เทฺว จ ได้แก่ สิกขาบทว่าด้วยการนั่งแทรกแซง ในสโภชนสกุล และรโหนิสัชชสิกขาบททั้ง ๒.

บาทคาถา องฺคุลิ อุทเก หสํ ได้แก่ อังคุลีปโฏทกสิกขาบทและอุทเกหัสสธัมมสิกขาบท.

บาทคาถาว่า ปหาเร อุคฺคิเร เจว ได้แก่ ปหารทานสิกขาบทและตลสัตติกอุคคิรณสิกขาบท.

บาทคำถาว่า เตปญฺญาสา จ เสขิยา ได้แก่ เสขิยสิกขาบท ๕๓มีปริมัณฑลนิวาสนสิกขาบทเป็นอาทิ ที่ท่านกล่าวไว้ในที่สุดแห่งขุททกวัณณนาเหล่านี้ คือ:-

ปริมัณฑลกสิกขาบท ๒, สุปฏิจฉันนกสิกขาบท ๒,

สุสังวุตสิกขาบท ๒, โอกขิตตจักขุกสิกขาบท ๒, อุกขิตตกายกสิกขาบท ๒, กายัปปจาลิกสิกขาบท ๒, พาหุปปจาลิกสิกขาบท๒, สีสัปปจาลิกสิกขาบท ๒, ขัมภกสิกขาบท ๒, โอคุณฐิต-สิกขาบท ๒, อุกกุฏิกสิกขาบท ๑, ปัลลัตถิกสิกขาบท ๑,ลักกัจจปฏิคคหณสิกขาบท ๑, ปัตตสัญญิตาสิกขาบท ๑, สม-สูปกสิกขาบท ๑, สมติตติกสิกขาบท ๑, สักกัจจภุญชิสสสิกขาบท ๑, ปัตตสัญญีภุญชิสสสิกขาบท ๑, สปทานภุญชิสสสิกขาบท ๑, สมสูปกภุญชิสสสิกขาบท ๑, ถูปิกตสิกขาบท ๑,พยัญชนสิกขาบท ๑, อุชฌานสัญญิสิกขาบท ๑, นาติมหันตกวฬสิกขาบท ๑, มัณฑลอาโลปสิกขาบท ๑, อนาหตสิกขาบท ๑,สัพพหัตถสิกขาบท ๑, ปิณฑุกเขปกสิกขาบท ๑, กวฬาวัจเฉทกสิกขาบท ๑, อวคัณฑกสิกขาบท ๑, หัตถนิทธูนกสิกขาบท ๑,สิตถาวการกสิกขาบท ๑, ชิวหานิจฉารกสิกขาบท ๑, จปุจปุ-การกสิกขาบท ๑, สุรุสุรุการกสิกขาบท ๑, หัตถนิลเลห

สิกขาบท ๑, ปัตตนิลเลหสิกขาบท ๑, โอฎฐนิลเลหสิกขาบท ๑,สามิสสิกขาบท ๑, สสิตถกสิกขาบท ๑, และปกิณณกสิกขาบท ๓เหล่านี้ คือ ยืนถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ๑, ยืนหรือนั่งถ่ายอุจจาระปัสสาวะบ้วนน้ำลายลงในของเขียว ๑, ยืนหรือนั่งถ่ายอุจจาระปัสสาวะบ้วนน้ำลายลงในน้ำ ๑.

บาทคาถาว่า อธกฺขคามาวสฺสุตา ได้แก่ อธักขกสิกขาบทคามันตรคมนสิกขาบท และสิกขาบทว่าด้วยการที่ภิกษุณีผู้มีจิตกำหนัดรับของควรเคี้ยว จากมือของบุรุษผู้มีจิตกำหนัด ของภิกษุณีทั้งหลาย.

บาทคาถาว่า ตลมตฺกญฺจ สุทฺธิกา ได้แก่ ตลฆาฏกสิกขาบทชตุมัตถกสิกขาบท และอุทกสุทธิกาสิกขาบท สาทิยนสิกขาบท

บาทคาถาว่า วสฺสํ วุตฺถา จ โอวาทํ ได้แก่ สิกขาบทที่ว่า วสฺสฺวุตฺถา ฉ ปญฺจ โยชนานิ และสิกขาบทว่าด้วยการไม่ไปเพื่อโอวาท.

บาทคาถาว่า นานุพนฺเธ ปวตฺตินึ มีความว่า สิกขาบทเหล่านี้มี๗๖ รวมทั้งวุฏฐาปิตปวัตนนนุพันธสิกขาบท.

สองบทว่า อิเม สิกฺขา ได้แก่ สิกขาบททั้งหลายเหล่านี้. ศัพท์ว่าอิเม ท่านทำให้ผิดลิงค์เสีย.

บาทคาถาว่า กายมานสิกา กตา ความว่า สิกขาบทเหล่านี้ ท่านจัดเป็นสิกขาบทมีกายกับจิตเป็นสมุฏฐาน.

[ว่าด้วยทุติยปาราชิกสมุฏฐาน]

บทว่า อทินฺนํ นี้ พึงทราบก่อน. คำว่าอทินนาทาน หรือคำว่าทุติยปาราชิก เป็นสมุฏฐานใหญ่อันหนึ่ง.

บทที่เหลือ เป็นเช่นกับอทินนาทานนั้น.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วิคฺคหุตฺตรึ ได้แก่ มนุสสวิคคหสิกขาบทและอุตตริมนุสสธัมมสิกขาบท.

สองบทว่า ทุฏฺฐุลฺลา อตฺตกามินํ ได้แก่ ทุฏฐุลลวาจสิกขาบทและอัตตกามปาริจริยสิกขาบท.

สองบทว่า อมูลา อญฺภาคิยา ได้แก่ ทุฏฐโทสสิกขาบททั้ง ๒.

สองบทว่า อนิยตา ทุติยิกา ได้แก่ อนิยตสิกขาบทที่ ๒.

สองบทว่า อจฺฉินฺเท ปริณามเน ได้แก่ การให้จีวรเองแล้วชิงเอามา และการน้อมลาภของสงฆ์มาเพื่อตน.

บาทคาถาว่า มุสาโอมสเปสุณา ได้แก่ มุสาวาทสิกขาบท ๑โอมสวาทสิกขาบท ๑ ภิกขุเปสุญญสิกขาบท ๑.

สองบทว่า ทุฏฐุลฺลา ปฐวีขเณ ได้แก่ ทุฏฐุลลาปัตติอาโรจน-สิกขาบท ๑ ปฐวีขณนสิกขาบท ๑.

สามบทว่า ภูตํ อญฺญาย อุชฺฌเป ได้แก่ ภูตคามสิกขาบทอัญญวาทกสิกขาบท และอุชฌาปนกสิกขาบท.

สองบทว่า นิกฑฺฒนํ สิญฺจนญฺจ ได้แก่ วิหารโตนิกัฑฒนสิกขาบท ๑อุทเกนติณาทิสิญจนสิกขาบท ๑.

สองบทว่า อามิสเหตุ ภุตฺตาวี ได้แก่ สิกขาบทที่ว่า อามิสเหตุภิกฺขุนิโย โอวทนฺติ ๑, สิกขาบทว่าด้วยปวารณาภิกษุผู้ฉันเสร็จแล้ว ด้วยขอเคี้ยวเป็นต้น อันมิใช่เดน ๑.

สามบทว่า เอหิ อนาทริ ภึสา ได้แก่ สิกขาบทที่ว่า เอหาวุโสคามํ วา เป็นต้น ๑, อนาทริยสิกขาบท ๑, ภิกษุภิงสาปนกสิกขาบท ๑.

สองบทว่า อปนิเธ จ ชีวิตํ ได้แก่ สิกขาบทว่าด้วยการซ่อนบริขารมีบาตรเป็นต้น ๑, สิกขาบทว่าด้วยการแกล้งปลงชีวิตสัตว์ ๑.

สามบทว่า ชานํ สปฺปาณกํ กมฺมํ ได้แก่ ชานังสัปปาณกอุทกสิกขาบท ๑, ปุนกัมมายุโกฏนสิกขาบท ๑.

บทว่า อูนสํวาสนาสนา ได้แก่ อูนวีสติวัสสสิกขาบท ๑, สิกขาบทว่าด้วยการอยู่ร่วมกับภิกษุที่ถูกสงฆ์ยกวัตร ๑, นาสิตกสามเณรสัมโภคสิกขาบท ๑.

บทว่า สทธมฺมิกวิเลขา ได้แก่ สหธัมมิกวุจจมานสิกขาบท ๑สิกขาบทที่มาว่า วิเลขาย สํวตฺตนฺติ ๑.

สองบทว่า โมโห อมูลเกน จ ได้แก่ สิกขาบทว่าด้วยเป็นปาจิตตีย์ เพราะความเป็นผู้แสร้งทำหลง ๑, สิกขาบทว่าด้วยการโจทด้วยอาบัติสังฆาทิเสสไม่มีมูล ๑.

สามบทว่า กุกฺกุจฺจํ จีวรํ ทตฺวา ได้แก่ กุกกุจจอุปปาทน สิกขาบท๑, สิกขาบทว่าด้วยการให้ฉันทะเพื่อกรรมที่เป็นธรรมแล้วกลับบ่นว่า ๑,สิกขาบทว่าด้วยการให้จีวรแล้วกลับบ่นว่า ๑.

สองบทว่า ปริณเมยฺย ปุคฺคเล ได้แก่ สิกขาบทว่าด้วยน้อมลาภสงฆ์ไปเพื่อบุคคล.

บาทคาถาว่า กินฺเต อกาลอจฺฉินฺเท ได้แก่ สิกขาบทที่มาว่าพระผู้เป็นเจ้า บุรุษบุคคลนั่น จักทำประโยชน์อะไรแก่ท่าน ๑ สิกขาบทว่าด้วยการอธิษฐานอกาลจีวร ว่าเป็นกาลจีวร แล้วให้แจกกัน ๑, สิกขาบทว่าด้วยการแลกจีวรกับภิกษุณีแล้วชิงเอามา ๑.

สองบทว่า ทุคฺคหิ นิรเยน จ ได้แก่ สิกขาบทว่าด้วยการยกโทษผู้อื่น ด้วยเครื่องที่จับไม่ถนัด ใคร่ครวญไม่ดี ๑ สิกขาบทว่าด้วยการแช่งด้วยนรก หรือพรหมจรรย์ ๑.

สามบทว่า คณํ วิภงฺคํ ทุพฺพลํ ได้แก่ สิกขาบทที่ตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงทำอันตรายแก่จีวรลาภของคณะ ๑ ที่ตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงห้ามการแจกจีวรที่เป็นธรรม ๑ ที่ตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงก้าวล่วงจีวรกาลสมัยเสีย ด้วยจำนงเฉพาะซึ่งจีวรอันไม่มั่นคง ๑.

บาทคาถาว่า กฐินาผาสุปสฺสยํ ได้แก่ สิกขาบทที่พระผู้มีพระ-ภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีโด พึงห้ามการรื้อกฐินที่เป็นธรรม ๑ ภิกษุณีใด พึง

แกล้งทำความไม่สำราญแก่ภิกษุณี ๑ ภิกษุณีใดให้ที่อยู่แก่ภิกษุณีแล้ว โกรธไม่พอใจ พึงฉุดคร่านางก็ดี ๑.

สองบทว่า อกฺโกสจณฺฑี มจฺฉรี ได้แก่ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงด่าก็ดี ซึ่งภิกษุ ๑ ภิกษุณีใด เป็นผู้ดุร้าย พึงกล่าวขู่คณะ ๑ ภิกษุณีใด พึงเป็นผู้หวงตระกูล ๑.

สองบทว่า คพฺภินี จ ปายนฺติยา ได้แก่ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงยังสตรีมีครรภ์ให้บวช ๑ ภิกษุณีโด พึงยังสตรีผู้ยังต้องให้บุตรดื่มนมให้บวช ๑.

หลายบทว่า เทฺว วสฺสา สิกฺขา สงฺเฆน ได้แก่ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงยังนางสิกขมานาผู้ยังไม่ได้ศึกษาในธรรม ๖ ครบ ๒ ปี ให้บวช ๑ ภิกษุณีใด พึงยังนางสิกขมานาผู้ศึกษาเสร็จแล้วในธรรม ๖ แต่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติ ให้บวช ๑.

สองบทว่า ตโย เจว คิหิคตา ได้แก่ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาค-เจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงยังสตรีมีคฤหัสถ์ ผู้มีอายุหย่อน ๑๒ ปี ให้บวช ๑ภิกษุณีใด พึงยังสตรีคฤหัสถ์ ผู้มีอายุครบ ๑๒ ปีแล้ว แต่ยังไม่ศึกษาในธรรม๖ ครบ ๒ ปี ให้บวช ๑ ภิกษุณีใด พึงยังสตรีคฤหัสถ์ ผู้มีอายุครบ ๑๒ ปีแล้ว ได้ศึกษาในธรรม ๖ ครบ ๒ ปีแล้ว แต่สงฆ์ยังมิได้สมมติ ให้บวช ๑.

สองบทว่า กุมารีภูตา ติสฺโส จ ได้แก่ สตรีผู้เป็นนางกุมารี๓ จำพวก ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยนัยมีคำว่า ภิกษุณีใด พึงยังสตรีผู้เป็นนางกุมารี มีอายุหย่อน ๒๐ ปีให้บวช เป็นต้น.

บทว่า อูนทฺวาทสสมฺมตา ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด มีพรรษาหย่อน ๑๒ พึงเป็นอุปัชฌาย์ยังนางสิกขมานาให้อุปสมบท ๑ ภิกษุณีโด มีพรรษาครบ ๑๒ แล้วแต่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติ พึงเป็นอุปัชฌาย์ ยังนางสิกขมานาให้อุปสมบท ๑.

สองบทว่า อลนฺตา ว โสกาวสฺสํ ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด ผู้อันนางภิกษุณีใดกล่าวอยู่ว่า อย่าเพ่อก่อนแม่คุณ เธออย่ายังนางสิกขมานา ให้บวช ดังนี้เป็นต้น ๑ ภิกษุณีใด พึงยังนางสิกขมานา ผู้มีใจร้ายยังความโศกให้ครอบงำใจบุรุษให้บวช ๑.

สามบทว่า ฉนฺทา อนุวสฺสา จ เทฺว ได้แก่ ๓ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงยังนางสิกขมานาให้อุปสมบทด้วยการมอบฉันทะที่ตกค้าง ๑ ภิกษุณีใด พึงยังนางสิกขมานา ให้อุปสมบทตามปี ๑ภิกษุณีใด พึงยังนางสิกขมานา ให้อุปสมบทปีละ ๒ รูป ๑.

สามบทว่า สมุฏฺฐานา ติกา กตา มีความว่า ๗ สิกขาบทนี้จัดเป็นติกสมุฏฐาน (คือ เกิดโดยทวาร ๓).

[ว่าด้วยสัญจริตตสมุฏฐาน]

สามบทว่า สญฺจริ กุฏิ วิหาโร ได้แก่ สัญจริตตสิกขาบท ๑สัญญาจิกายกุฏิกรณสิกขาบท ๑ มหัลลกวิหารกรณสิกขาบท ๑.

สองบทว่า โธวนญฺจ ปฏิคฺคโห ได้แก่ สิกขาบทว่าด้วยการให้ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ให้ชักจีวรเก่า ๑ จีวรปฏคคหณสิกขาบท ๑.

สองบทว่า วิญฺตฺตุตฺตริ อภิหฏฐุํ ได้แก่ สิกขาบทว่าด้วยการออกปากขอจีวรกะคฤหบดีผู้มิใช่ญาติ ๑ สิกขาบทว่าด้วยยินดียิ่งกว่าอุตราสงค์ และอันตรวาสกนั้น ๑.

สองบทว่า อุภินฺนํ ทูตเกน จ ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่มาว่าจีวรเจตาปนํ อุปกฺขฏํ โหติ และสิกขาบทว่าด้วยค่าจีวรที่เขาส่งไปด้วยทูต.

หลายบทว่า โกสิยา สุทฺธเทฺวภาคา ฉพฺพสฺสานิ นิสีทนํได้แก่ ๕ สิกขาบท มีสิกขาบทที่ว่า โกสิยมิสฺสกํ สนฺถตํ เป็นต้น.

สองบทว่า ริญฺจนฺติ รูปิกา เจว ได้แก่ เอฬกโลมโธวาปนสิกขาบทที่มาในคัมภีร์วิภังค์ว่า ริญฺจนฺติ อุทฺเทสํ ๑ รูปียปฏิคคหณสิกขาบท ๑.

สองบทว่า อุโภ นานปฺปการกา ได้แก่ ๒ สิกขาบท คือ รูปิย-สังโวหารสิกขาบทและกยวิกกยสิกขาบท.

สองบทว่า อูนพนฺธนวสฺสิกา ได้แก่ อูนปัญจพันธนปัตตสิกขาบท๑ วัสสิกสาฏิกสิกขาบท ๑.

สองบทว่า สุตฺตํ วิกปฺปเนน จ ได้แก่ สิกขาบทว่าด้วยออกปากขอด้ายให้ช่างหูกทอจีวร ๑ สิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปหาช่างหูกถึงความกำหนดในจีวร ๑.

บทว่า ทฺวารทานสิพฺพินี จ ได้แก่ ๓ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาค-เจ้าตรัสว่า ด้วยวางเช็ดหน้าเพียงไรแต่กรอบแห่งประตู ๑ ภิกษุณีใด พึงให้จีวรแก่ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ๑ ภิกษุใด พึงเย็บจีวรของภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ๑.

บทว่า ปูวปจฺจยโชต จ ได้แก่ สิกขาบทว่าด้วยการปวารณาด้วยขนมหรือด้วยสัตตุผง เพื่อนำไปตามปรารถนา ๑ จาตุมาสปัจจยปวารณา-สิกขาบท ๑ โชติสมาทหนสิกขาบท ๑.

หลายบทว่า รตนํ สูจ มญฺโจ จ ตุลํ นิสีทนกณฺฑ จ วสฺสิกา จสุคเตน ได้แก่ รตนสิกขาบท ๑ และ ๗ สิกขาบท มีสูจิฆรสิกขาบทเป็นต้น.

หลายบทว่า วิญฺตฺติ อญฺเจตาปนา, เทฺวสงฺฆิกา มหาชนิกาเทฺว ปุคฺคลา ลหุกา ครุ ได้แก่ ๙ สิกขาบท มีสิกขาบทว่า อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงออกปากขอกะคนอื่นแล้ว ออกปากขอกะคนอื่นอีก เป็นต้น.

สามบทว่า เทฺว วิฆาสา สาฏิกา จ ได้แก่ วิฆาสสิกขาบททั้ง๒ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้ว่า ภิกษุณีใด พึงทิ้งเองก็ดี พึงยังผู้อื่นให้ทิ้งก็ดี ซึ่งอุจจาระหรือปัสสาวะ หรือหยากเยื่อ หรืออาหารที่เป็นเดน ภายนอกฝาก็ตาม ภายนอกกำแพงก็ตาม ๑ ภิกษุณีใดพึงทิ้งเองก็ดี พึงยังผู้อื่นให้ทิ้งก็ดีซึ่งอุจจาระหรือปัสสาวะหรือหยากเยื่อ หรืออาหารที่เป็นเดน ในของสดเขียว ๑และอุทกสาฏิกสิกขาบท.

คำว่า สมณจีวเรน จ นั่น ท่านกล่าวหมายเอาพระบาลีนี้ว่าสมณจีวรํ ทเทยฺย.

[ว่าด้วยสมนุภาสนสมุฏฐาน]

บทว่า เภทานุตฺตทุพฺพจทูสทุฏฐุลฺลทิฏฺฐิ จ ได้แก่ สังฆเภท-

สิกขาบท ๑ เภทานุวัตตกสิกขาบท ๑ ทุพพจสิกขาบท ๑ กุลทูสกสิกขาบท ๑ทุฎฐุลลาปัตติปฏิจฉาทนสิกขาบท ๑ ทิฏฐิอัปปฏินิสสัชชสิกขาบท ๑.

สามบทว่า ฉนฺทํ อุชฺชคฺฆิกา เทฺว จ ได้แก่ สิกขาบทว่าด้วยไม่มอบฉันทะไปเสีย ๑ และ ๒ สิกขาบทว่าด้วยการไปและการนั่งในละแวกบ้าน และทั้งหัวเราะลั่น.

บทว่า เทฺวปฺปสทฺทา ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่ว่า เราจักเป็นผู้มีเสียงน้อย ไปในละแวกบ้าน ๑ นั่งในละแวกบ้าน ๑.

บทว่า น พฺยาหเร ได้แก่ สิกขาบทที่ว่า เราจักไม่พูดด้วยปากที่ยังมีคำข้าว.

หลายบทว่า ฉมา นีจาสเน ฐานํ, ปจฺฉโต อุปฺปเถน จได้แก่ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุนั่งที่แผ่นดิน แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ ผู้นั่งบนอาสนะ ๑ นั่งบนอาสนะต่ำ แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ผู้นั่งบนอาสนะสูง๑ ผู้ยืนอยู่ แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ ผู้นั่ง ๑ ผู้ไปข้างหลัง แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ ผู้ไปข้างหน้า ๑ ผู้เดินไปนอกทาง แสดงธรรมแก่บุคคลไม่เป็นไข้ ผู้ไปในทาง ๑.

สองบทว่า วชฺชานุวตฺติ คหณา ได้แก่ ปาราชิก ๓ สิกขาบทกล่าวคือ วัชชปฏิจฉาทนสิกขาบท ๑ อุกขิตตานุวัตตนสิกขาบท ๑ หัตถคห-ณาทิสิกขาบท ๑

สองบทว่า โอสาเร ปจฺจาจิกฺขนา ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด ไม่บอกเล่าสงฆ์ผู้กระทำ ไม่ทราบความพอใจของคณะ. พึงถอนโทษ (ภิกษุณี ผู้อันสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงยกวัตรแล้ว โดยธรรมโดยวินัย โดยสัตถุศาสน์) ๑. ภิกษุณีใดโกรธเคือง มีใจไม่แช่มชื่นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ข้าพเจ้ากล่าวคืนพระพุทธเจ้า ดังนี้เป็นต้น ๑.

หลายบทว่า กิสฺมึ สํสฏฺฐา เทฺว วธิ ได้แก่ หลายสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด อันสงฆ์ทำภายหลัง ในอธิกรณ์บางเรื่องเท่านั้น ดังนี้ ๑ อนึ่ง ภิกษุณีทั้งหลายเป็นผู้คลุกคลีกันอยู่ดังนี้ ๑ อนึ่งภิกษุณีใด พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้คลุกคลีกันอยู่เถิด แม่เจ้าดังนี้เป็นต้น ๑ ภิกษุณีใด พึงประหารข่วนตัวแล้วร้องไห้ดังนี้ ๑.

สองบทว่า วิสิพฺเพ ทุกฺขิตาย จ ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงเลาะเองก็ดี ให้ผู้อื่นเลาะก็ดี ซึ่งจีวรของภิกษุณี ๑ ภิกษุณีใด พึงไม่บำรุงเองก็ดี ไม่พึงให้ผู้อื่นบำรุงก็ดี ซึ่งสหชีวินีผู้ถึงทุกข์ ๑.

หลายบทว่า ปุน สํสฏฺฐา น วูปสเม ได้แก่ สังสัฏฐสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสซ้ำอย่างนี้ว่า ภิกษุณีใด พึงอยู่คลุกคลีด้วยคหบดีก็ดีด้วยบุตรของคหบดีก็ดี ๑ และสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใดผู้อันภิกษุณีกล่าวอยู่ว่า มาเถิด แม่เจ้าท่านจงยังอธิกรณ์นี้ให้ระงับ ดังนี้ รับแล้วว่า สาธุ ภายหลังเธอผู้ไม่มีอันตราย พึงไม่ยังอธิกรณ์ให้ระงับ ๑.

สองบทว่า อารามญฺจ ปวารณา ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระ-ภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด รู้อยู่ ซึ่งอารามอันมีภิกษุ ไม่ไต่ถามก่อน พึงเข้าไปดังนี้ ๑ ภิกษุณีใด จำพรรษาแล้ว พึงไม่ปวารณาด้วยสถาน* ๓ . . .ให้อุภโตสงฆ์ ดังนี้ ๑.

หลายบทว่า อนฺวชฑฺฒมาสํ สหชีวินี เทฺว ได้แก่ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ธรรม ๒ อย่าง (คือ อุโบสถ ๑ การเข้าไปหาเพื่อโอวาท ๑) อันภิกษุณีพึงหวังเฉพาะจากสงฆ์ทุกกึ่งเดือน และ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงยังสหชิวินีให้บวชแล้ว ไม่อนุเคราะห์ตลอด ๒ พรรษา ๑ ภิกษุณีใด พึงยังสหชีวินีให้บวชแล้ว ไม่พาไปเอง ๑.

สองบทว่า จีวรํ อนุพนฺธนา ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาค-เจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงพูดกะนางสิกขมานาว่า แน่ะแม่เจ้า ถ้าว่า เธอจักให้จีวรแก่เราไซร้ ด้วยอย่างนั้น เราจักยังเธอให้อุปสมบท ดังนี้เป็นต้น ๑ ภิกษุณีใด พึงพูดกะนางสิกขมานาว่า แน่ะแม่เจ้า ถ้าว่า เธอจักติดตามเราไปตลอด๒ พรรษาไซร้ ด้วยอย่างนั้น เราจักยังเธอให้อุปสมบท ดังนี้ ๑.

ธรรม ๓๗ เหล่านี้ (ทั้งหมด เป็นสมุฏฐานอันหนึ่ง มีองค์ ๓ คือกาย วาจา จิต เหมือนสมนุภาสนสมุฏฐาน).

[ว่าด้วยกฐินสมุฏฐาน]

สามบทว่า อุพฺภตํ กฐินํ ตีณิ ได้แก่ ๓ สิกขาบทข้างต้นที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ครั้นจีวรสำเร็จแล้ว กฐินอันภิกษุรื้อเสียแล้ว.

* คือ ทิฏฺเฐน วา สุเตน วา ปริสงฺกาย วา.

สองบทว่า ปฐมํ ปตฺตเภสชฺชํ ได้แก่ ปัตตสิกขาบทที่ ๑ ที่พระ-ผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า พึงทรงอดิเรกบาตรไว้ได้ ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่ง และสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เภสัชอันควรลิ้ม.

สองบทว่า อจฺเจกกญฺจาปิ สาสงฺกํ ได้แก่ อัจเจกจีวรสิกขาบท ๑สาสังกสิกขาบท อันเป็นลำดับแห่งอัจเจกจีวรสิกขาบทนั้นเอง ๑.

สองบทว่า ปกฺกมนฺเตน วา ทุเว ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มี

พระภาคเจ้าตรัสไว้ในภูตคามวรรคว่า เมื่อหลีกไป ไม่เก็บเองก็ดี ซึ่งเตียงเป็นต้นนั้น.

สองบทว่า อุปสฺสยํ ปรมฺปรา ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระ-ภาคเจ้าตรัสว่า ไปสู่ที่อาศัยแห่งภิกษุณีแล้ว พึงสอนภิกษุณีทั้งหลาย ๑ เป็นปาจิตตีย์ เพราะฉันโภชนะทีหลัง ๑.

สองบทว่า อนติริตฺต นิมนฺตนา ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุใด ฉันเสร็จห้ามเสียแล้ว เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ซึ่งของเคี้ยวก็ตาม ซึ่งของฉันก็ตาม อันไม่เป็นเดน ๑ ภิกษุใด รับนิมนต์แล้ว มีภัตรอยู่แล้ว ๑.

สามบทว่า วิกปฺปํ รญฺโญ วิกาเล ได้แก่ ๓ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุใด วิกัปจีวรเอง . . . ๑ ของพระราชาผู้กษัตริย์ ๑ภิกษุใด . . . พึงเข้าไปสู่บ้านในเวลาวิกาล ๑.

บทว่า โวสาสารญฺเกน จ ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาค-

เจ้าตรัสว่า ถ้าภิกษุณีมายืนยันสั่งเสียอยู่ในที่นั้น ๑ ภิกษุใดอยู่ในเสนาสนะป่าเห็นปานนั้น รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี อันเขาไม่ได้บอกให้รู้ก่อน ๑.

สองบทว่า อุสูยา สนฺนิจยญฺจ ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด มักพูดด้วยความริษยา ๑ ภิกษุณีใด พึงทำการสะสมบาตร ๑.

หลายบทว่า ปุเร ปจฺฉา วิกาเล จ ได้แก่ ๓ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงเข้าไปสู่สกุลทั้งหลาย ในเวลาก่อนอาหาร ดังนี้ ๑ อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงเข้าไปสู่สกุลทั้งหลายในเวลาภายหลังอาหาร ดังนี้ ๑ อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงเข้าไปสู่สกุลทั้งหลาย ในเวลาวิกาลดังนี้ ๑.

สองบทว่า ปญฺจาหิกา สงฺกมนี ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงยังการผลัดสังฆาฏิ ให้ก้าวล่วง ๕ วันไป ๑ภิกษุณีใด พึงทรงจีวรที่ตนยืมมา ซึ่งจะต้องส่งคืน ๑.

สองบทว่า เทฺวปิ อาวสเถน จ ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรวมกับที่พักอย่างนี้ว่า ภิกษุณีใด ไม่มอบหมายจีวรในที่พักพึงบริโภค ไม่มอบหมายที่พัก พึงหลีกไปสู่ที่จะริก.

สองบทว่า ปสาเข อาสเน เจว ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด ไม่บอกซึ่งฝี (หรือพุพอง) อันเกิดที่โคนขา(กะสงฆ์หรือกะคณะ) ๑. ภิกษุณีใด ไม่ขออนุญาตก่อนพึงนั่งบนอาสนะข้างหน้าภิกษุ ๑.

๒๙ สิกขาบทเหล่านี้ (ย่อมเกิดโดยทวาร ๓ คือ กายกับวาจาแต่ไม่เกิดโดยลำพังจิต ทุกสิกขาบทรวมทั้งกฐินสิกขาบทมีสมุฏฐาน ๒ เสมอกัน).

[ว่าด้วยเอฬกโลมสมุฏฐาน]

สามบทว่า เอฬกโลมา เทฺว เสยฺยา ได้แก่ เอฬกโลมสิกขาบท๑ และสหไสยสิกขาบ ๒.

บทว่า อาหจฺจปิณฺฐโภชนํ ได้แก่ อาหัจจปาทกสิกขาบท และอาวสถปิณฑโภชนสิกขาบท.

บทว่า คณวิกาลสนฺนิธิ ได้แก่ ๓ สิกขาบท คือ คณโภชนสิกขาบท๑ วิกาลโภชนสิกขาบท ๑ สันนิธิการกสิกขาบท ๑.

บทว่า ทนฺตโปเณนเจลกา ได้แก่ ทันตโปณสิกขาบทและอเจลกสิกขาบท.

สามบทว่า อุยฺยุตฺตํ วเส อุยฺโยธิ ได้แก่ ๓ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า พึงไปเพื่อดูเสนาอันยกออกแล้ว พึงอยู่ในกองทัพ พึงไปสู่สนามรบก็ดี ฯลฯ ไปดูกองทัพก็ดี.

สามบทว่า สุรา โอเรน นหายนา ได้แก่ สุราปานสิกขาบท ๑โอเรนัฑฒมาสังนหานสิกขาบท ๑.

สามบทว่า ทุพฺพณฺเณ เทฺว เทสนิกา ได้แก่ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ติณฺณํ ทุพฺพณฺณกรณานํ ๑ ปาฏิเทสนียะ ๒ สิกขาบทที่เหลือจากที่ตรัสแล้ว ๑.

สองบทว่า ลสุณุตฺติฏฺเฐ นจฺจนา ได้แก่ ลสุณสิกขาบท ๑ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงเข้าไปปฏิบัติภิกษุผู้กำลังฉัน ด้วยน้ำฉันก็ดี ด้วยการพัดก็ดี ๑. สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใดพึงไปดูการฟ้อนก็ดี การประโคมก็ดี ๑.

ต่อจากนี้ไป พระธรรมสังคาหกาจารย์ทั้งหลาย เขียนเพี้ยนบาลี. ผู้ศึกษาพึงทราบลำดับ ในคำว่า นหานํ อตฺถรณํ เสยฺยา เป็นอาทินี้เหมือนเนื้อความที่ข้าพเจ้าอธิบาย (ต่อไป).

สามบทว่า นหานํ อตฺถรณํ เสยฺยา ได้แก่ ๓ สิกขาบททีพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีเหล่าใด พึงเปลือยกายอาบน้ำ ภิกษุณีเหล่าใด พึงใช้ผู้ปูนอนและผ้าห่มผืนเดียวกัน นอนด้วยกัน ๒ รูป ภิกษุณีเหล่าใด พึงนอนบนเตียงเดียวกัน ๒ รูป.

สามบทว่า อนฺโตรฏเฐ ตถา พหิ ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด ไม่มีพวก พึงเที่ยวจาริกไป. . .ในที่ซึ่งรู้กันว่าน่ารังเกียจภายในแคว้น ไม่มีพวก เที่ยวจาริกไป . . .ในที่ซึ่งรู้กันว่าน่ารังเกียจภายนอกแคว้น.

สองบทว่า อนฺโตวสฺสํ จิตฺตาคารํ ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงหลีกไปสู่จาริก ภายในกาลฝน ภิกษุณีใดพึงไปเพื่อดูพระราชวังก็ดี เรือนงามก็ดี ฯลฯ สระโบกขรณีก็ดี.

สองบทว่า อาสนฺทิ สุตฺตกนฺตนา ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มี

พระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงใช้สอยอาสันทิหรือบัลลังก์ พึงกรอด้าย.

สองบทว่า เวยฺยาวจฺจํ สหตฺถา จ ได้แก่ ๒ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงทำความขวนขวายแก่คฤหัสถ์ พึงให้ของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ด้วยมือของตน แก่ชาวบ้านก็ดี แก่ปริพาชกก็ดี แก่ปริพาชิกาก็ดี.

คำว่า อภิกฺขุกาวาเสน จ นั่น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายเอาสิกขาบทนี้ว่า ภิกษุณีใด พึงอยู่จำพรรษาในอาวาสไม่มีภิกษุ.

สามบทว่า ฉตฺตํ ยานญฺจ สงฺฆาณึ ได้แก่ ๓ สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด ไม่อาพาธ พึงใช้ร่มและรองเท้า ไม่เป็นไข้พึงไปด้วยยาน ภิกษุณีใด พึงใช้เข็มขัด.

สองบทว่า อลงฺการํ คนฺธวาสิตํ ได้แก่ ๓ สิกขาบทที่พระผู้มีพระ-ภาคเจ้าตรัสว่ ภิกษุณีใด พึงทรงไว้ซึ่งเครื่องแต่งตัวสำหรับสตรี พึงอาบด้วยของหอมและสี พึงอาบด้วยแป้งอบ.

ด้วยบทว่า ภิกฺขุนี เป็นต้น ตรัส ๔ สิกขาบท มีสิกขาบทว่าภิกษุณีใด พึงใช้ภิกษุณีให้นวด เป็นอาทิ.

สองบทว่า อสงฺกจฺฉิกา อาปตฺติ ได้แก่ อาบัติที่พระผู้มีพระภาค-เจ้าตรัสอย่างนี้ว่า ภิกษุณีใด ไม่มีประคดอกเข้าบ้าน ต้องปาจิตตีย์.

บาทคาถาว่า จตฺตาริสา จตุตฺตรี ได้แก่ ๔๔ สิกขาบทเหล่านี้ทั้งหมด.

หลายบทว่า กาเยน น วาจาจิตฺเตน กายจิตฺเตน น วาจโตมีความว่า เกิดทางกายและกายกับจิต ไม่เกิดทางวาจากับจิตไม่เกิดทางวาจา.

คำว่า ทุกสิกขาบท มีสมุฏฐาน ๒ ชื่อว่าเอฬกโลมสมุฏฐานเสมอกันนี้ มีเนื้อความชัดเจนแล้ว.

[ว่าด้วยปทโสธัมมสมุฏฐาน]

สองบทว่า ปทญฺตฺร อสมฺมตา ได้แก่ ๓ สิกขาบท ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุใด พึงยังอนุปสัมบันให้กล่าวธรรมโดยบท ๑, ภิกษุใดพึงแสดงธรรมแก่มาตุคาม ยิ่งกว่า ๖-๕ คำ เว้นแต่มีบุรุษผู้รู้เตียงสา ๑,ภิกษุใด ไม่ได้รับสมมติสั่งสอนพวกภิกษุณี ๑.

คำว่า ตถา อตฺถงฺคเตน จ นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายเอาสิกขาบทนี้ว่า เมื่อพระอาทิตย์อัสดงคตแล้ว สั่งสอนพวกภิกษุณี.

สองบทว่า ติรจฺฉานวิชฺชา เทฺว ได้แก่ ๒ สิกขาบท ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้ว่า ภิกษุณีใด พึงเรียนติรัจฉานวิชชา ๑, พึงบอกติรัจฉานวิชชา ๑.

คำว่า อโนกาเส จ ปุจฺฉนา นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายเอาสิกขาบทนี้ว่า ภิกษุณีใด พึงถามปัญหากะภิกษุซึ่งตนไม่ขอโอกาสก่อน.

[ว่าด้วยอัทธานสมุฏฐาน]

สองบทว่า อทฺธานนาวํ ปณีตํ ได้แก่ ๓ สิกขาบทที่พระผู้มีพระ-ภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุใด ชักชวนกันแล้ว เดินทางไกลร่วมกันกับภิกษุณี ๑,ชักชวนกันแล้วขึ้นเรือลำเดียวกับภิกษุณี ๑, ภิกษุใด มิใช่อาพาธ ขอโภชนะอันประณีต เพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วฉัน ๑.

สองบทว่า มาตุคาเมน สงฺฆเร ได้แก่ สิกขาบทคือชักชวนกันแล้วไปกับมาตุคาม ๑, สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ภิกษุณีใด พึงนำ(ถอน-โกน-ตัด) ขนในที่แคบ ๑.

สองบทว่า ธญฺํ นิมนฺติตา เจว ได้แก่ สิกขาบทที่ตรัสว่า ภิกษุณีใดพึงขอข้าวเปลือก ๑, ภิกษุณีใด รับนิมนต์แล้วก็ดี ห้ามโภชนะแล้วก็ดี พึงเคี้ยวของเคี้ยวก็ตาม พึงฉันของฉันก็ตาม ๑.

บทว่า อฏฺฐ จ ได้แก่ ปาฏิเทสนียะ ๘ สิกขาบท ที่ตรัสเพื่อภิกษุณีทั้งหลาย.

[ว่าด้วยเถยยสัตถสมุฏฐาน]

สองบทว่า เถยฺยสตฺถํ อุปสฺสุติ ได้แก่ สิกขาบทคือชักชวนแล้วเดินทางไกลสายเดียวกันกับพวกเกวียนพวกตั่งผู้เป็นโจร ๑, สิกขาบทคือยืนแอบฟัง ๑.

คำว่า สูปวิญฺญาปเนน จ นี้ ตรัสหมายเอาการออกปากขอแกงและข้าวสุก.

สามบทว่า รตฺติ ฉนฺนญฺจ โอกาสํ ได้แก่ ๓ สิกขาบท ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้ว่า ภิกษุณีใด พึงยืนร่วมหรือพึงเจรจาตัวต่อตัวกับบุรุษในราตรีที่มืดไม่มีไฟ ๑, ในโอกาสกำบัง ๑, ในที่กลางแจ้ง ๑.

คำว่า พฺยูเหน สตฺตมา นี้ ตรัสหมายเอาสิกขาบทที่มาเป็นลำดับแห่งสิกขาบทนั้นนั่นแลว่า กับบุรุษที่ถนนหรือที่ตรอกตัน.

ธัมมเทสนสมุฏฐาน ๑๑ สิกขาบท ตื้นทั้งนั้น.

พึงทราบสมุฏฐานที่เจือกันอยู่นี้ก่อน :-

ส่วนนิยตสมุฏฐานมี ๓ อย่าง, นิยตสมุฏฐานนั้น มีเฉพาะแต่ละสิกขาบทเท่านั้น, เพื่อแสดงนิยตสมุฏฐานนั้นเฉพาะแผนก จึงตรัสคำว่า ภูตํ กาเยนชายติ เป็นต้น. คำนั้นตื้นทั้งนั้น.

บทว่า เนตฺติธมฺมานุโลมิกํ ได้แก่ อนุโลม แก่ธรรมกล่าวคือบาลีแห่งวินัย.

สมุฏฐานสีสวัณณนา จบ

กติปุจฉาวาร

อาบัติเป็นต้น

[๘๔๑] อาบัติมีเท่าไร กองอาบัติมีเท่าไร วินีตวัตถุมีเท่าไร ความไม่เคารพมีเท่าไร ความเคารพมีเท่าไร วินีตวัตถุมีเท่าไร วิบัติมีเท่าไรสมุฏฐานแห่งอาบัติมีเท่าไร มูลแห่งวิวาทมีเท่าไร มูลแห่งการโจทมีเท่าไรธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความให้ระลึกถึงกันมีเท่าไร เรื่องทำความแตกร้าวกันมีเท่าไรอธิกรณ์มีเท่าไร สมถะมีเท่าไร.

[๘๔๒] อาบัติมี ๕ กองอาบัติมี ๕ วินีตวัตถุมี ๕ อาบัติมี ๗ กองอาบัติมี ๗ วินีตวัตถุมี ๗ ความไม่เคารพมี ๖ ความเคารพมี ๖ วินีตวัตถุมี ๖วิบัติมี ๔ สมุฏฐานแห่งอาบัติมี ๖ มูลแห่งวิวาทมี ๖ มูลแห่งการโจทมี ๖ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความให้ระลึกถึงกันมี ๖ เรื่องทำความแตกร้าวกันมี ๑๘อธิกรณ์มี ๔ สมถะมี ๗.

อาบัติ ๕

[๘๔๓] ในหัวข้อเหล่านั้นอาบัติ ๕ เป็นไฉน ? คือ อาบัติปาราชิกอาบัติสังฆาทิเสส อาบัติปาจิตตีย์ อาบัติปาฏิเทสนียะ อาบัติทุกกฏ นี้อาบัติ ๕.

กองอาบัติ ๕

[๘๔๔] ในหัวข้อเหล่านั้น กองอาบัติ ๕ เป็นไฉน ? คือ กองอาบัติปาราชิก กองอาบัติสังฆาทิเสส กองอาบัติปาจิตตีย์ กองอาบัติปาฏิเทสนียะกองอาบัติทุกกฏ นี้กองอาบัติ ๕.