กัมมูปจยกถา เล่ม ๓๗

*อญฺญํ กมฺมํ อญฺโญ กมฺมูปจโยติ? อามนฺตา. อญฺโญ ผสฺโส อญฺโญ ผสฺสูปจโย. อญฺญา เวทนา อญฺโญ เวทนูปจโย. อญฺญา สญฺญา อญฺโญ สญฺญูปจโย. อญฺญา เจตนา อญฺโญ เจตนูปจโย. อญฺญํ จิตฺตํ อญฺโญ จิตฺตูปจโย. อญฺญา สทฺธา อญฺโญ สทฺธูปจโย. อญฺญํ วีริยํ อญฺโญ วิริยูปจโย. อญฺญา สติ อญฺโญ สตูปจโย. อญฺโญ สมาธิ อญฺโญ สมาธูปจโย. อญฺญา ปญฺญา อญฺโญ ปญฺญูปจโย. อญฺโญ ราโค อญฺโญ ราคูปจโย ฯเปฯ อญฺญํ อโนตฺตปฺปํ อญฺโญ อโนตฺตปฺปูปจโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

สก. กรรมกับกรรมที่สั่งสมเป็นคนละอย่างกันใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. ผัสสะกับผัสสะที่สั่งสมเป็นคนละอย่างกัน เวทนากับเวทนาที่สั่งสมเป็น คนละอย่างกัน สัญญากับสัญญาที่สั่งสมเป็นคนละอย่างกัน เจตนากับเจตนาที่สั่งสม เป็นคนละอย่างกัน จิตกับจิตที่สั่งสมเป็นคนละอย่างกัน สัทธากับสัทธาที่สั่งสม เป็นคนละอย่างกัน วิริยะกับวิริยะที่สั่งสมเป็นคนละอย่างกัน สติกับสติที่สั่งสมเป็น คนละอย่างกัน สมาธิกับสมาธิที่สั่งสมเป็นคนละอย่างกัน ปัญญากับปัญญาที่สั่งสม เป็นคนละอย่างกัน ราคะกับราคะที่สั่งสมเป็นคนละอย่างกัน ฯลฯ อโนตตัปปะกับ อโนตตัปปะที่สั่งสมเป็นคนละอย่างกันใช่ไหมปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

*อญฺญํ กมฺมํ อญฺโญ กมฺมูปจโยติ? อามนฺตา. กมฺมูปจโย กมฺเมน สหชาโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

*กมฺมูปจโย กมฺเมน สหชาโตติ? อามนฺตา. กุสเลน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย กุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

*กุสเลน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย กุสโลติ? อามนฺตา. สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ ทุกฺขาย เวทนาย ฯเปฯ อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

สก. กรรมกับกรรมที่สั่งสมเป็นคนละอย่างกันใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. กรรมที่สั่งสมเกิดพร้อมกับกรรมใช่ไหม

ปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. กรรมที่สั่งสมเกิดพร้อมกับกรรมใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. กรรมที่สั่งสมที่เกิดพร้อมกับกุศลกรรมเป็นกุศลใช่ไหม

ปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. กรรมที่สั่งสมที่เกิดพร้อมกับกุศลกรรมเป็นกุศลใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. กรรมที่สั่งสมที่เกิดพร้อมกับกรรมซึ่งสัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็สัมปยุต ด้วยสุขเวทนาใช่ไหมปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. กรรมที่สั่งสมที่เกิดพร้อมกับกรรมซึ่งสัมปยุตด้วยทุกขเวทนา ฯลฯ สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาใช่ไหมปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

*กมฺมูปจโย กมฺเมน สหชาโตติ? อามนฺตา. อกุสเลน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

*อกุสเลน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย อกุสโลติ? อามนฺตา. สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ ทุกฺขาย เวทนาย ฯเปฯ อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน กมฺเมน สห ชาโต กมฺมูปจโย อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

สก. กรรมที่สั่งสมเกิดพร้อมกับกรรมใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. กรรมที่สั่งสมที่เกิดพร้อมกับอกุศลกรรมเป็นอกุศลใช่ไหม

ปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. กรรมที่สั่งสมที่เกิดพร้อมกับอกุศลกรรมเป็นอกุศลใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. กรรมที่สั่งสมที่เกิดพร้อมกับกรรมซึ่งสัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็สัมปยุต ด้วยสุขเวทนาใช่ไหม

ปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. กรรมที่สั่งสมที่เกิดพร้อมกับกรรมซึ่งสัมปยุตด้วยทุกขเวทนา ฯลฯ สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาใช่ไหมปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

*กมฺมํ จิตฺเตน สห ชาตํ กมฺมํ สารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. กมฺมูปจโย จิตฺเตน สห ชาโต, กมฺมูปจโย สารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ กมฺมูปจโย จิตฺเตน สห ชาโต, กมฺมูปจโย อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. กมฺมํ จิตฺเตน สห ชาตํ, กมฺมํ อนารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

*กมฺมํ จิตฺเตน สห ชาตํ, จิตฺตํ ภิชฺชมานํ กมฺมํ ภิชฺชตีติ? อามนฺตา. กมฺมูปจโย จิตฺเตน สห ชาโต, จิตฺตํ ภิชฺชมานํ กมฺมูปจโย ภิชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

*กมฺมูปจโย จิตฺเตน สห ชาโต, จิตฺตํ ภิชฺชมานํ กมฺมูปจโย น ภิชฺชตีติ? อามนฺตา. กมฺมํ จิตฺเตน สห ชาตํ, จิตฺตํ ภิชฺชมานํ กมฺมํ น ภิชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

สก. กรรมเกิดพร้อมกับจิต กรรมรับรู้อารมณ์ได้ใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. กรรมที่สั่งสมเกิดพร้อมกับจิต กรรมที่สั่งสมรับรู้อารมณ์ได้ใช่ไหม

ปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. กรรมที่สั่งสมเกิดพร้อมกับจิต กรรมที่สั่งสมรับรู้อารมณ์ไม่ได้ใช่ไหมปร. ใช่

สก. กรรมเกิดพร้อมกับจิต กรรมรับรู้อารมณ์ไม่ได้ใช่ไหม

ปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. กรรมเกิดพร้อมกับจิต เมื่อจิตแตกดับ กรรมก็แตกสลายไปใช่ไหมปร. ใช่

สก. กรรมที่สั่งสมเกิดพร้อมกับจิต เมื่อจิตแตกดับ กรรมที่สั่งสมก็แตก สลายไปใช่ไหมปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. กรรมที่สั่งสมเกิดพร้อมกับจิต เมื่อจิตแตกดับ กรรมที่สั่งสมไม่แตก สลายไปใช่ไหมปร. ใช่

สก. กรรมเกิดพร้อมกับจิต เมื่อจิตแตกดับ กรรมไม่แตกสลายไปใช่ไหมปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

*กมฺมมฺหิ กมฺมูปจโยติ? อามนฺตา. ตญฺเญว กมฺมํ โส กมฺมูปจโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

*กมฺมมฺหิ กมฺมูปจโย, กมฺมูปจยโต วิปาโก นิพฺพตฺตตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว กมฺมํ โส กมฺมูปจโย, โส กมฺมวิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

*กมฺมมฺหิ กมฺมูปจโย, กมฺมูปจยโต วิปาโก นิพฺพตฺตติ, วิปาโก สารมฺมโณติ? อามนฺตา. กมฺมูปจโย สารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ กมฺมูปจโย อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. วิปาโก อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

สก. เมื่อกรรมมีอยู่ กรรมที่สั่งสมก็มีใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. กรรมกับกรรมที่สั่งสมเป็นอย่างเดียวกันใช่ไหม

ปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. เมื่อกรรมมีอยู่ กรรมที่สั่งสมเป็นแดนเกิดแห่งวิบากใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. กรรมกับกรรมที่สั่งสมเป็นอย่างเดียวกัน วิบากกรรมก็เป็นอย่างเดียวกัน ใช่ไหมปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. เมื่อกรรมมีอยู่ กรรมที่สั่งสมเป็นแดนเกิดแห่งวิบาก วิบากรับรู้อารมณ์ ได้ใช่ไหมปร. ใช่

สก. กรรมที่สั่งสมรับรู้อารมณ์ได้ใช่ไหม

ปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สก. กรรมที่สั่งสมรับรู้อารมณ์ไม่ได้ใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. วิบากไม่มีอารมณ์ใช่ไหม

ปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

*อญฺญํ กมฺมํ อญฺโญ กมฺมูปจโยติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา “อิธ ปุณฺณ เอกจฺโจ สพฺยาปชฺฌมฺปิ อพฺยาปชฺฌมฺปิ กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, สพฺยาปชฺฌมฺปิ อพฺยาปชฺฌมฺปิ วจีสงฺขารํ ฯเปฯ มโนสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, โส สพฺยาปชฺฌมฺปิ อพฺยาปชฺฌมฺปิ กายสงฺขารํ อภิสงฺขริตฺวา สพฺยาปชฺฌมฺปิ อพฺยาปชฺฌมฺปิ วจีสงฺขารํ ฯเปฯ มโนสงฺขารํ อภิสงฺขริตฺวา สพฺยา-ปชฺฌมฺปิ อพฺยาปชฺฌมฺปิ โลกํ อุปปชฺชติ, ตเมนํ สพฺยาปชฺฌมฺปิ อพฺยาปชฺฌมฺปิ โลกํ อุปปนฺนํ สมานํ สพฺยาปชฺฌาปิ อพฺยาปชฺฌาปิ ผสฺสา ผุสนฺติ, โส สพฺยาปชฺเฌหิปิ อพฺยาปชฺเฌหิปิ ผสฺเสหิ ผุฏฺโฐ สมาโน สพฺยาปชฺฌมฺปิ อพฺยาปชฺฌมฺปิ เวทนํ เวเทติ โวกิณฺณสุขทุกฺขํ, เสยฺยถาปิ มนุสฺสา เอกจฺเจ จ เทวา เอกจฺเจ จ วินิปาติกา. อิติ โข ปุณฺณ ภูตา ภูตสฺส อุปปตฺติ โหติ, ยํ กโรติ เตน อุปปชฺชติ อุปปนฺนเมตํ ผสฺสา ผุสนฺติ, เอวมฺปาหํ ปุณฺณ ‘กมฺมทายาทา สตฺตา’ติ วทามี”ติ (๑) อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ “อญฺญํ กมฺมํ อญฺโญ กมฺมูปจโย”ติ. กมฺมูปจยกถา นิฏฺฐิตา. ปณฺณรสโม วคฺโค. ตสฺสุทฺทานํ

ปจฺจยตา ววตฺถิตา, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, อทฺธา, ขโณ ลโย มุหุตฺตํ,

จตฺตาโร อาสวา อนาสวา, โลกุตฺตรานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ โลกุตฺตรํ,

สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โลกุตฺตรา, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ

โลกิยา, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยล เสฺวว มคฺโค

อสญฺญสตฺตูปิกา, อญฺญํ กมฺมํ อญฺโญ กมฺมูปจโยติ.

ตติโย ปณฺ อนุสยา สํวโร กปฺโป มูลญฺจ ววตฺถิตาติ.

สก. กรรมกับกรรมที่สั่งสมเป็นคนละอย่างกันใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. พระสูตรที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ปุณณะ บุคคลบางคนในโลกนี้ ปรุงแต่งกายสังขารที่มีความเบียดเบียนบ้าง ไม่มีความเบียดเบียนบ้าง ปรุงแต่ง วจีสังขาร ฯลฯ มโนสังขาร ที่มีความเบียดเบียนบ้าง ไม่มีความเบียดเบียนบ้าง เขาครั้นปรุงแต่งกายสังขารที่มีความเบียดเบียนบ้าง ไม่มีความเบียดเบียนบ้าง ปรุงแต่งวจีสังขาร ฯลฯ มโนสังขารที่มีความเบียดเบียนบ้าง ไม่มีความ เบียดเบียนบ้างแล้ว ย่อมเข้าถึงโลกที่มีความเบียดเบียนบ้าง ไม่มีความเบียดเบียน บ้าง ผัสสะที่มีความเบียดเบียนบ้าง ไม่มีความเบียดเบียนบ้าง ย่อมถูกต้องบุคคล ผู้เข้าถึงโลกที่มีความเบียดเบียนบ้าง ไม่มีความเบียดเบียนบ้าง เขาถูกผัสสะที่มี ความเบียดเบียนบ้าง ไม่มีความเบียดเบียนบ้างกระทบเข้า ย่อมเสวยเวทนาที่มี ความเบียดเบียนบ้าง ไม่มีความเบียดเบียนบ้าง มีสุขและทุกข์ระคนกัน เหมือน มนุษย์ เทวดาบางพวก และวินิปาติกะ บางพวก ปุณณะ เพราะกรรมที่มีดังนี้แล ความเกิดขึ้นของสัตว์จึงมีได้ สัตว์ย่อมเกิดขึ้นเพราะกรรมที่ทำไว้ ผัสสะย่อมถูก ต้องสัตว์ผู้เกิดแล้วนั้น เรากล่าวอย่างนี้ว่า สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้รับผลแห่งกรรม” มีอยู่จริงมิใช่หรือปร. ใช่

สก. ดังนั้น ท่านจึงไม่ควรยอมรับว่า “กรรมกับกรรมที่สั่งสมเป็นคนละ อย่างกัน”

กัมมูปจยกถา จบ

ปัณณรสมวรรค จบ

รวมกถาที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปัจจยตากถา ๒. อัญญมัญญปัจจยกถา

๓. อัทธากถา ๔. ขณลยมุหุตตกถา

๕. อาสวกถา ๖. ชรามรณกถา

๗. สัญญาเวทยิตกถา ๘. ทุติยสัญญาเวทยิตกถา

๙. ตติยสัญญาเวทยิตกถา ๑๐. อสัญญสัตตูปิกากถา

๑๑. กัมมูปจยกถา

ตติยปัณณาสก์ จบ

รวมวรรคที่มีในตติยปัณณาสก์นี้ คือ

วรรคที่ ๑๑ เริ่มด้วยติสโสปิอนุสยกถา

วรรคที่ ๑๒ เริ่มด้วยสังวโรกัมมันติกถา

วรรคที่ ๑๓ เริ่มด้วยกัปปัฏฐกถา

วรรคที่ ๑๔ เริ่มด้วยกุสลากุสลปฏิสันทหนกถา

วรรคที่ ๑๕ เริ่มด้วยปัจจยตากถา