๒. สานุวาสีเถรเปตวัตถุ เล่ม ๒๖

๒. สานุวาสีเถรเปตวัตถุ

ว่าด้วยพระเถระทำทานอุทิศถึงเปรต

[๑๑๒] พระเถระชาวกุณฑินครรูปหนึ่ง อยู่ที่ภูเขาสานุวาสี มีนามว่า โปฏฐปาทะ เป็นสมณะผู้มีอินทรีย์อันอบรมดีแล้ว มารดาบิดาและพี่ชายของท่านเกิดในยมโลก เสวยทุกขเวทนา เพราะทำกรรมลามก จึงจากโลกนี้ไปสู่เปตโลก เปรตเหล่านั้นถึงทุคติ มีช่องปากเท่ารูเข็ม ลำบากยิ่งนัก เปลือยกายซูบผอม มีความเกรงกลัวสะดุ้งหวาดเสียวมาก มีการงานทารุณ ไม่อาจแสดงตนแก่พระเถระได้ เปรตผู้เป็นพี่ชายของท่านตนเดียวเปลือยกายรีบไปนั่งคุกเข่าประนมมือแสดงตนแต่พระเถระ พระเถระไม่ใส่ใจถึง เป็นผู้นิ่งเดินเลยไป เปรตนั้นจึงบอกให้พระเถระรู้ว่า ข้าพเจ้าพี่ชายของท่านไปสู่เปตโลก ข้าแต่ท่านผู้เจริญมารดาบิดาของท่านเกิดในยมโลกเสวยทุกข์เพราะทำบาปกรรม จึงจากโลกนี้ไปสู่เปตโลกเปรตผู้เป็นมารดาบิดาของท่านทั้งสองนั้น มีช่องปากเท่ารูเข็ม ลำบากมาก เปลือยกาย ซูบผอมมีความเกรงกลัวสะดุ้งหวาดเสียวมาก มีการงาน

ทารุณ ไม่อาจแสดงตนแก่ท่าน ขอท่านจงเป็น

ผู้มีความกรุณา อนุเคราะห์แก่มารดาบิดา จงให้ทานแล้วอุทิศส่วนกุศลไปให้พวกเรา พวกเรา

ผู้มีการงานอันทารุณ จักยังอัตภาพให้เป็นไปได้เพราะทานอันท่านให้แล้ว

พระเถระกับภิกษุอินอีก ๑๒ รูป เที่ยวไปบิณฑบาตแล้ว กลับมาประชุมในที่เดียวกันเพราะเหตุแห่งภัตกิจ พระเถระจึงกล่าวกะภิกษุทั้งหมดนั้นว่า ขอทานทั้งหลายจงให้ภัตตาหารที่

ท่านได้แล้วแก่ผมเถิด ผมจักทำสังฆทานเพื่ออนุเคราะห์ญาติทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นจึงมอบถวายพระเถระ พระเถระนิมนต์สงฆ์ถวายสังฆ-ทานแล้ว อุทิศส่วนกุศลไปให้มารดาบิดาและ

พี่ชาย ด้วยอุทิศเจตนาว่า ขอทานนี้จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายของเรา ขอญาติทั้งหลายจงมีความสุขเถิด ในลำดับที่อุทิศให้นั่นเอง โภชนะอัน

ประณีต สมบูรณ์ มีแกงและกับหลายอย่าง เกิดขึ้นแก่เปรตเหล่านั้น

ภายหลัง เปรตผู้เป็นพี่ชายมีผิวพรรณดี

กำลัง มีความสุข ได้ไปแสดงตนแก่พระเถระแล้วกล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โภชนะอันมาก

มายที่พวกข้าพเจ้าได้แล้ว แต่ขอท่านจงดูข้าพเจ้า

ทั้งหลายยังเป็นคนเปลือยกายอยู่ ขอท่านจง

พยายามให้ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ผ้านุ่งผ้าห่มด้วย

เถิด พระเถระเลือกเก็บผ้าจากกองหยากเยื่อเอา

มาทำจีวรแล้ว ถวายสงฆ์อันมาแล้วจากจาตุรทิศ

ครั้นถวายแล้วได้อุทิศส่วนกุศลให้มารดาบิดา

และพี่ชาย ด้วยอุทิศเจตนาว่า ขอทานนี้จงสำเร็จ

แก่ญาติทั้งหลาย ขอพวกญาติของเราจงมีความ

สุขเถิด ในลำดับแห่งการอุทิศนั่นเอง ผ้าทั้งหลายได้เกิดขึ้นแก่เปรตเหล่านั้น

ภายหลัง เปรตเหล่านั้นนุ่งห่มผ้าเรียบร้อย

แล้ว ได้มาแสดงตนแก่พระเถระกล่าวว่า ข้าแต่

ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งหลายมีผิวพรรณดี มีกำลัง

มีความสุข มีผ้านุ่งผ้าห่มมากกว่าผ้าที่มีในแคว้น

ของพระเจ้านันทราช ผ้านุ่งผ้าห่มทั้งหลายของ

พวกเรา ไพบูลย์และมีค่ามาก คือ ผ้าไหม ผ้า

ขนสัตว์ ผ้าเปลือกไม้ ผ้าฝ้าย ผ้าป่าน ผ้าด้าย

แกมไหม ผ้าเหล่านั้นแขวนอยู่ในอากาศ ข้าพเจ้า

ทั้งหลายเลือกนุ่งห่มแต่ผืนที่พอใจ (แต่ว่าพวก

ข้าพเจ้ายังไม่มีบ้านเรือนอยู่) ขอท่านจงพยายาม

ให้พวกข้าพเจ้าได้บ้านเรือนเถิด พระเถระสร้าง

กุฏีอันมุ่งด้วยใบไม้ แล้วได้ถวายสงฆ์ซึ่งมาแต่จาตุรทิศ ครั้นแล้วได้อุทิศส่วนกุศลให้มารดา

บิดาและพี่ชาย ด้วยอุทิสเจตนาว่า ขอผลแต่งการถวายกุฏีนี้ จงสำเร็จแก่พวกญาติของเรา ขอพวก

ญาติของเราจงมีความสุขเถิด ในลำดับแห่งการอุทิศนั่นเอง เรือนทั้งหลาย คือ ปราสาทและเรือนอย่างอื่น ๆ อันบุญกรรมกำหนดแบ่งไว้เป็น

ส่วน ๆ เกิดขึ้นแล้วแก่เปรตเหล่านั้น เรือนของพวกเราในเปตโลกนี้ ไม่เหมือนกับเรือนในมนุษยโลก เรือนของพวกเราในเปตโลกนี้ งามรุ่งเรื่องสว่างไสวไปทั่วทั้ง ๘ ทิศ เหมือนเรือนในเทวโลก แต่พวกเรายังไม่มีน้ำดื่ม ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงพยายามให้พวกข้าพเจ้าได้น้ำดื่มด้วยเถิด พระเถระจึงตักน้ำเต็มธรรมกรก แล้วถวายสงฆ์ซึ่งมาแต่จาตุรทิศ ครั้นแล้วได้อุทิศ.

ส่วนกุศลให้มารดาบิดาและพี่ชาย ด้วยอุทิศเจตนาว่า ขอผลทานนี้จงสำเร็จแก่พวกญาติของ

เรา ขอพวกญาติของเราจงมีความสุขเถิด ในลำดับแห่งการอุทิศนั่นเอง น้ำดื่มคือสระโบกขรณีกว้าง ๔ เหลี่ยม ลึก มีน้ำเย็น มีท่าราบเรียบ ดีน้ำเย็นมีกลิ่นหอมหาที่เปรียบมิได้ ดารดาษด้วย

กอปทุมและอุบล เต็มด้วยละอองเกษรบัวอันร่วง

บนวารี ได้เกิดขึ้น เปรตเหล่านั้นอาบและดื่มกิน

ในสระนั้นแล้ว ไปแสดงตนแก่พระเถระแล้ว

กล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ น้ำดื่มของพวก

ข้าพเจ้ามากเพียงพอแล้ว บาปย่อมเผล็ดผลเป็น

ทุกข์แก่พวกข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าพากันเที่ยวไป

ลำบากในภูมิภาคอันมีก้อนกรวดและหน่อหญ้าคาขอท่านพยายามให้พวกข้าพเจ้าได้ยานอย่างใด

อย่างหนึ่งเถิด พระเถระได้รองเท้าแล้ว ถวายสงฆ์

ซึ่งมาแต่จาตุรทิศ ครั้นแล้วอุทิศส่วนกุศลให้

มารดาบิดาและพี่ชาย ด้วยอุทิศเจตนาว่า ขอผล .

ทานนี้จงสำเร็จแก่พวกญาติของเรา ขอพวกญาติ

ของเราจงมีความสุขเถิด ในลำดับแห่งการอุทิศ

นั่นเอง เปรตทั้งหลายได้พากันมาแสดงตนให้

ปรากฏด้วยรถ แล้วกล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ

พวกข้าพเจ้าเป็นผู้อันท่านอนุเคราะห์แล้ว ด้วย

การให้ข้าว ผ้านุ่งผ้าห่ม เรือน น้ำดื่ม และยาน

เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าทั้งหลายจึงมาเพื่อจะไหว้

ท่านผู้เป็นมุนีมีความกรุณาในโลก.

จบ สานุวาสีเถรเปตวัตถุที่ ๒

อรรถกถาสานุวาสีเถรเปตวัตถุที่ ๒

เมื่อพระคาสดาประทับอยู่ ในพระเวฬุวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภเปรตผู้เป็นญาติ ของท่านพระสานุวาสีเถระ จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้มีคำเริ่มต้นว่า กุณฺฑินาคริโย เถโร ดังนี้.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล ในกรุงพาราณสี พระราชโอรสของพระราชาทรงพระนามกิตวะ ทรงกรีฑาในพระราชอุทยานเมื่อเสด็จกลับทรงทอดพระเนตรเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้า พระองค์หนึ่งนามว่า สุเนตต์ กำลังเที่ยวบิณฑบาต ออกจากพระนคร เป็นผู้เมาด้วยความเมา เพราะความเป็นใหญ่ มีจิตคิดประทุษร้ายว่าสมณะโล้นนี้ ไม่กระทำอัญชลีอะไร ๆ แก่เรา เดินไป เสด็จลงจากคอช้างแล้ว ถามว่า ท่านได้บิณฑบาตบ้างไหม ? จึงรับบาตรจากมือแล้ว ทุ่มลงที่พื้นดินให้ตกไป. ลำดับนั้น พระราชโอรสนั้นมีความอาฆาตในฐานะอันไม่สมควร มีจิตคิดประทุษร้าย พระปัจเจก-พุทธเจ้านั้น ผู้ไม่แสดงความวิการ เพราะท่านถึงความคงที่ ผู้มีจิตผ่องใส อันตกแต่ง (ประกอบ) ด้วยโสมนัสเวทนา แผ่ไปด้วยอำนาจกรุณา ตรวจดูอยู่ในที่ทุกสถาน จึงตรัสว่า ท่านไม่รู้จักเราผู้เป็นพระราชโอรสของพระเจ้ากิตวะดอกหรือ ท่านมองดูอยู่จะทำอะไรเราได้ เมื่อไม่อาจจึงหลีกไป. ก็พอพระราชโอรสหลีกไป

เท่านั้น ก็เกิดความเร่าร้อนในร่างกายเป็นกำลัง เปรียบเหมือนความเร่าร้อนแห่งไฟในนรก. เพราะวิบากกรรมนั้น พระราชโอรสนั้น จึงมีกายถูกความเร่าร้อนเป็นอันมากครองงำ ถูกทุกขเวทนาอย่างแรงกล้าเสียดแทง ทำกาละแล้ว บังเกิดในอเวจีมหานรก.

พระราชโอรสนั้น นอนหงาย นอนคว่ำ กลิ้งเกลือก พลิกขวาพลิกซ้าย โดยประการเป็นอันมากในที่นั้น ไหม้อยู่ ๘๔,๐๐๐ ปี จุติจากอัตตภาพนั้นแล้ว เสวยทุกข์อันเกิดแต่ความหิวกระหาย ในหมู่เปรตตลอดกาลนับประมาณมิได้ จุติจากอัตตภาพนั้นแล้ว ในพุทธุปบาทกาลนี้ บังเกิดในเกวัฏฏคาม ใกล้กุณฑินคร, เขาเกิดญาณอันระลึกชาติได้, เพราะเหตุนั้น เขาเมื่ออนุสรณ์ถึงทุกข์ที่ตนเคยเสวยในกาลก่อน แม้เจริญวัยแล้ว ก็ไม่ยอมไปจับปลากับพวกหมู่ญาติเพราะกลัวบาป. เมื่อพวกญาติเหล่านั้นพากันไป เขาก็แอบเสียไม่ปรารถนาจะฆ่าปลา เละเขาก็ไปทำลายข่าย หรือจับปลาเป็น ๆมาปล่อยในน้ำเสีย พวกญาติ เมื่อไม่ชอบใจการกระทำเช่นนั้นของเขา จึงไล่เขาออกจากบ้าน. แต่เธอมีพี่ชายอยู่คนหนึ่ง ซึ่งมีความรักเขามาก.

สมัยนั้น ท่านพระอานนท์ อาศัยกุณฑินคร อยู่ในสานุบรรพต.

ลำดับนั้น บุตรชาวประมงนั้น ถูกพวกญาติทอดทิ้ง เที่ยวเร่ร่อนไปทุกแห่งที่ถึงสถานที่แห่งนั้นแล้ว เข้าไปหาพระเถระในเวลาฉันภัตตาหาร พระเถระถามเธอแล้ว รู้ว่าเธอต้องการอาหาร จึงให้ภัตตาหารแก่เธอ เธอบริโภคภัตตาหารเสร็จแล้ว รู้เรื่องนั้นแล้ว

รู้ถึงความเลื่อมใสในธรรมกถา จึงกล่าวว่า จักบวชไหมคุณ ?

เธอเรียนถวายว่า จักบวช ขอรับ. พระเถระ ครั้นให้เธอบรรพชาแล้ว พร้อมกับเธอ ได้ไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า. ลำดับนั้น พระ-ศาสดา ตรัสกะพระเถระนั้นว่า อานนท์ เธอ พึงช่วยอนุเคราะห์สามเณรนี้เถิด. แต่เพราะสามเณรไม่เคยกระทำกุศลไว้ เธอจึงมีลาภน้อย. ลำดับนั้น พระศาสดาเมื่อจะทรงอนุเคราะห์เธอ จึงแนะให้เธอตักน้ำดื่มให้เต็มหม้อ เพื่อให้ภิกษุบริโภค. อุบาสกและอุบาสิกาทั้งหลายเห็นดังนั้น จึงเริ่มตั้งนิตยภัตเป็นอันมากแก่เธอ.

สมัยต่อมา เธอได้อุปสมบทแล้ว บรรลุพระอรหัต เป็นพระเถระพร้อมกับภิกษุ ๑๒ รูป ได้อยู่ที่สานุบรรพต. ฝ่ายพวกญาติของเธอ ประมาณ ๕๐๐ คน มิได้ก่อสร้างกุศลกรรมไว้ สร้างแต่บาปธรรมมีมัจฉริยะเป็นต้น ทำกาละแล้ว บังเกิดในหมู่เปรต. ฝ่ายมารดาบิดาของเขา ระลึกอยู่ว่า ในกาลก่อนผู้นี้ ถูกพวกเราขับไล่ออกจากเรือน จึงไม่เข้าไปหาเธอ ส่งพี่ชายที่รักใคร่ชอบใจในเธอไป. ในเวลาที่พระเถระเข้าไปบิณฑบาตยังบ้าน เธอยันเข่าขวาลงที่พื้นดิน กระทำอัญชลี แสดงตน ได้กล่าวคาถามีอาทิว่า มาตาปิตา จ เต ภนฺเต มารดา บิดา ของท่านขอรับ. เพื่อจะแสดงความเกี่ยวพันกันแห่งคาถา ๕ คาถาเบื้องต้น มีอาทิว่า กุณฺฑินาคริโยเถโร ดังนี้ พระธรรมสังคาหกาจารย์ จึงยกขึ้นตั้งไว้ว่า :-

พระเถระชาวกุณฑินคร รูปหนึ่ง อยู่ที่

ขาสานุวาสี มีนามว่า โปฏฐปาทะ เป็นสมณะ

ผู้มีอินทรีย์ อันอบรมดีแล้ว มารดาบิดาและพี่ชาย

ของท่านเกิดในยมโลก เสวยทุกขเวทนา ทำ

กรรมอันลามก จึงจากโลกนี้ไปสู่เปตโลก เปรต

เหล่านั้นถึงทุคคติ มีช่องปากเท่ารูเข็ม ลำบาก

ยิ่งนัก เปลือยกาย ซูบผอม มีความเกรงกลัวสดุ้ง

หวาดเสียวมาก มีการงานทารุณ ไม่อาจแสดงตน

แก่พระเถระได้ เปรตผู้เป็นพี่ชายของท่านตน

เดียว เปลือยกายรีบไปนั่งคุกเข่า ประนมมือ

แสดงตนแก่พระเถระ พระเถระไม่ใส่ใจถึง เป็น

ผู้นิ่งเดินเลยไป เปรตนั้น จึงบอกให้พระเถระ

ว่า ข้าพเจ้าเป็นพี่ชายของท่าน ไปสู่เปตโลก

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มารดาบิดาของท่านเกิดใน

ยมโลก เสวยทุกขเวทนา เพราะทำบาปกรรมไว้

จึงจากโลกนี้ ไปสู่เปตโลก เปรตผู้เป็นมารดา

บิดา ของท่านทั้ง ๒ นั้น มีช่องปากเท่ารูเข็ม

ลำบากมาก เปลือยกาย ซูบผอม มีความเกรงกลัว

สะดุ้งหวาดเสียวมาก มีการงานทารุณ. ไม่อาจ

แสดงตนแก่ท่านได้ ขอท่านจงเป็นผู้มีความกรุณา

อนุเคราะห์แก่มารดาบิดาเถิด จงให้ทาน แล้วอุทิศ

ส่วนกุศลไปให้พวกเรา พวกเราผู้มีการงานอัน

ทารุณ จักยังอัตตภาพให้เป็นไปได้ เพราะทาน

อันท่านให้แล้ว.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กุณฺฑินาคริโย เถโร ได้แก่พระ-เถระผู้เกิดเติบโตในนครมีชื่ออย่างนี้ บาลีว่า กุณฺฑิกนคโร เถโรดังนี้ก็มี บาลีนั้น ความก็อย่างนี้. บทว่า สานุวาสินิวาสิโก ได้แก่ผู้มีปกติอยู่ที่สานุบรรพต. บทว่า โปฏฺฐปาโทติ นาเมน ได้แก่ เขามีชื่อว่า โปฏฐปาทะ. บทว่า สมโณ แปลว่า เป็นผู้สงบบาป. บทว่าภาวิตินฺทฺริโย ความว่า ผู้อบรมสัทธินทรีย์เป็นต้นแล้ว ด้วยอริยมรรคภาวนา คือเป็นพระอรหันต์. บทว่า ตสฺส ได้แก่ พระสานุวาสีเถระนั้น. บทว่า ทุคฺคตา ได้แก่ ผู้ไปสู่ทุกคติ. บทว่า สูจิกฏฺฏา ได้แก่ผู้มีช่องปากเท่ารูเข็ม เพราะเป็นเศร้าหมองด้วยของเน่าเปื่อย คืออึดอัดอยู่ ได้แก่ ถูกความหิวกระหายอันได้นามว่า สูจิกา บีบคั้นแล้วอาจารย์บางพวกกล่าวว่า สูจิกณฺฐา ดังนี้ก็มี อธิบายว่า บีบช่องปาก,เหมือนกับรูเข็ม. บทว่า กิสนฺตา ได้แก่ ผู้มีกายและจิตลำบาก.

บทว่า นคฺคิโน ได้แก่ เป็นผู้มีรูปร่างเปลือย คือไม่มีท่อนผ้า. บทว่ากิสา ได้แก่ ผู้มีร่างกายซูบผอม เพราะมีร่างกายเหลือแต่เพียงหนังหุ้มกระดูก. บทว่า อุตฺตสนฺตา ได้แก่ ถึงความหวาดเสียวเพราะความเกรงกลัวว่า สมณะนี้เป็นบุตรของเรา. บทว่า มหตฺตาสาได้แก่ เกิดมหาภัยขึ้น เพราะอาศัยกรรมที่ตนได้ทำไว้ในปางก่อนบทว่า น ทสฺเสนฺติ ความว่า ไม่แสดงตน คือ ไม่ยอมเผชิญหน้ากัน.

บทว่า กุรูริโน แปลว่า ผู้มีการงานทารุณ.

บทว่า ตสฺส ภาตา ได้แก่ เปรตผู้เป็นพี่ชายของสานุวาสีเถระ.

บทว่า วิตริตฺวา แปลว่า เป็นผู้รีบข้ามไปแล้ว, อธิบายว่า มีภัยเกิดแต่ความสะดุ้ง เพราะเกรงกลัว. อีกอย่างหนึ่งบาลีว่า วิตุริตฺวาดังนี้ก็มี อธิบายว่าเป็นผู้รีบด่วน คือ รีบไป. บทว่า เอกปเถ คือในหนทางสำหรับเดินได้คนเดียว. บทว่า เอกโก คือ ไปคนเดียว ไม่มีเพื่อน. บทว่า จตุกุณฺฑิโก ภวิตฺวาน ความว่า ชื่อว่า จฑุกุณฺฑิโกเพราะเสวยทุกขเวทนา คือ ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยองค์ ๔ อธิบายว่า ใช้เข่าทั้ง ๒ มือทั้ง ๒ เป็นและยืน (คลานไป) อธิบายว่า เป็นอย่างนั้น. จริงอยู่ เปรตนั้น ได้กระทำอย่างนั้นว่า การปกปิดอวัยวะอันยังหิริให้กำเริบ ย่อมมีแต่นี้. บทว่า เถรสฺส ทสฺสยีตุมํ ความว่าอ้างคือ แสดงตนแก่พระเถระ.

บทว่า อมนฺสิกตฺวา ได้แก่ ไม่ทำไว้ในใจ คือ ไม่นึกถึงอย่างนี้ว่า ผู้นี้ ชื่ออย่างนี้. บทว่า โส จ ได้แก่ เปรตนั้น. บทว่าภาตา เปตคโต อหํ มีวาจาประกอบความว่า เปรตนั้น กล่าวอย่างนี้ว่า เราเป็นพี่ชายในอัตภาพที่เป็นอดีต, บัดนี้ เราเป็นเปรตมาในที่นี้ ดังนี้แล้วจึงให้พระเถระรับรู้.

ก็เพื่อจะแสดงประการที่จะให้พระเถระรับรู้ได้ จึงได้กล่าวคาถา ๓ คาถา โดยนัยมีอาทิว่า มาตา ปิตา จ ดังนี้. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มาตา ปิตา จ เต แปลว่า มารดาและบิดาของท่าน.

บทว่า อนุกมฺปสฺสุ ความว่า จงอนุเคราะห์ คือจงทำความเอ็นดู.

บทว่า อนฺวาทิสาทิ แปลว่า เจาะจง. บทว่า โน ได้แก่ พวกเรา.

บทว่า ตว ทินฺเนน ได้แก่ ด้วยทานที่ท่านให้แล้ว.

พระเถระ ครั้นได้ฟังดังนั้นแล้ว เพื่อจะแสดงข้อที่เปรตนั้นปฏิบัติ จงกล่าวคาถาทั้งหลายว่า :-

พระเถระกับภิกษุอื่นอีก ๑๒ รูป เที่ยวไป

บิณฑบาตแล้ว กลับมาประชุมกันในที่เดียวกัน

เพราะเหตุแห่งภัตกิจ, พระเถระจึงกล่าวกะภิกษุทั้งหมดนั้นว่า ขอท่านทั้งหลายจงให้ภัตตาหารที่ท่านได้แล้วแก่กระผมเถิด กระผมจักทำสังฆ-ทาน เพื่ออนุเคราะห์หมู่ญาติ ภิกษุเหล่านั้น จึงมอบถวายพระเถระ พระเถระจึงนิมนต์สงฆ์ถวายสังฆทานแล้ว อุทิศส่วนกุศลไปให้มารดาบิดาและพี่ชาย ด้วยอุทิศเจตนาว่า ขอทานนี้ จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายของเรา ขอญาติทั้งหลายจงมีความสุขเถิด ในลำดับที่อุทิศให้นั่นเองโภชนะอันประณีต สมบูรณ์ มีแกงและกับหลายอย่าง เกิดขึ้นแก่เปรตเหล่านั้น ภายหลังเปรตผู้เป็นพี่ชาย มีผิวพรรณดี มีกำลัง มีความสุข ได้ไปแสดงตนแก่พระเถระ แล้วกล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โภชนะเป็นอันมาก ที่พวกข้าพเจ้าได้แล้วแต่ขอท่านจงดู ข้าพเจ้าทั้งหลาย ยังเป็นคนเปลือย

กายอยู่ ขอท่านจงพยายาม ให้ข้าพเจ้าทั้งหลาย

ได้ผ้านุ่งห่มด้วยเถิด พระเถระเลือกเก็บผ้าจาก

กองหยากเหยื่อเอามาทำจีวรแล้ว ถวายสงฆ์อัน

มาจากจาตุรทิศ ครั้นถวายแล้ว ได้อุทิศส่วนกุศล

ให้มารดาบิดาและพี่ชาย ด้วยอุทิศเจตนาว่า ขอ

ทานนี้ จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายเถิด ขอพวกญาติของเรา จงมีความสุขเถิด ในลำดับแห่งการอุทิศ

นั้นเอง ผ้าทั้งหลายได้เกิดขึ้นแก่เปรตเหล่านั้น

ภายหลังเปรตเหล่านั้น นุ่งห่มผ้าเรียบร้อย

แล้ว ได้มาแสดงตนแก่พระเถระ กล่าวว่า

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งหลาย มีผิวพรรณ

ดี มีกำลัง มีความสุข มีผ้านุ่ง ผ้าห่ม

มากกว่าผ้าที่มีในแคว้นของพระเจ้านันทราช ผ้า

นุ่งผ้าห่มทั้งหลาย ของพวกเราไพบูลย์และมีค่า

มาก คือ ผ้าไหม ผ้าขนสัตว์ ผ้าเปือกไม้ ผ้าฝ้าย

ฝ้าป่าน ผ้าด้ายแกมไหม ผ้าเหล่านั้น แขวนอยู่

ในอากาศ ข้าพเจ้าทั้งหลายเลือกนุ่งห่มแต่ผืนที่

พอใจ ขอท่านจงพยายาม ให้พวกข้าพเจ้าได้

บ้านเรือนเถิด พระเถระสร้างกุฏี มุงด้วยใบไม้

แล้วได้ถวายสงฆ์ ซึ่งมาแต่จตุรทิศ ครั้นแล้วได้

อุทิศส่วนกุศล ให้มารดาบิดาและพี่ชาย ด้วยอุทิศ

เจตนาว่า ขอผลแต่งการถวายกุฏีนี้ จงสำเร็จแก่

พวกญาติของเรา ขอพวกญาติของเรา จงมีความ

สุขเถิด ในลำดับแห่งการอุทิศนั่นเอง เรือน

ทั้งหลาย คือ ปราสาทและเรือนอย่างอื่น ๆ อัน

บุญกรรมกำหนดแบ่งไว้เป็นส่วน ๆ เกิดขึ้นแล้ว

แก่เปรตเหล่านั้น เรือนของพวกเราในเปตโลกนี้

ไม่เหมือนกับเรือนในมนุษยโลก. เรือนของพวก

เราในเปตโลกนี้ งามรุ่งเรืองสว่างไสวไปทั่วทั้ง

๘ ทิศ เหมือนเรือนในเทวโลก แต่พวกเรายังไม่

มีน้ำดื่ม ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงพยายาม

ให้พวกข้าพเจ้า ได้ดื่มด้วยเถิด พระเถระจึงตัก

น้ำเต็มธรรมกรก แล้วถวายสงฆ์ ซึ่งมาแต่จตุรทิศแล้วได้อุทิศส่วนกุศลให้แก่มารดาบิดาและพี่ชาย

ด้วยอุทิศเจตนาว่า ขอผลทานนี้ จงสำเร็จแก่พวก

ญาติของเรา ขอพวกญาติของเรา จงมีความสุข

เถิด ในลำดัดแห่งการอุทิศนั่นเอง น้ำดื่ม คือ

สระโบกขรณีกว้าง ๔ เหลี่ยม ลึกมีน้ำเย็น มีท่า

ราบเรียบดี น้ำเย็นกลิ่นหอมหาที่เปรียบมิได้

ดารดาษด้วยกอปทุมและอุบลเต็มด้วยละออง

เกสรบัว อันร่วงหล่นบนวารี ได้เกิดขึ้น เปรต

เหล่านั้น อาบและดื่มกินในสระนั้นแล้ว ไปแสดง

ตนแก่พระเถระแล้วกล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ

น้ำดื่มของพวกข้าพเจ้า มากเพียงพอแล้ว บาป

ย่อมเผล็ดผลเป็นทุกข์แก่พวกข้าพเจ้า พวกข้าพ-

เจ้าพากันเที่ยวไปลำบากในภูมิภาค อันมีก้อน

กรวดและหน่อหญ้าคา ขอท่านพยายาม ให้พวก

ข้าพเจ้า ได้ยานอย่างใดอย่างหนึ่งเถิด พระเถระ

ได้รองเท้าแล้ว ถวายสงฆ์ ซึ่งมาแต่จตุรทิศ ครั้น

แล้วอุทิศส่วนกุศลให้มารดาบิดาและพี่ชาย ด้วย

ทิศเจตนาว่า ขอผลทานนี้ จงสำเร็จแก่พวกญาติ

ของเรา ขอพวกญาติของเรา จงมีความสุขเถิด

ในลำดับแห่งการอุทิศนั่นเอง เปรตทั้งหลาย ได้

พากันมาแสดงตนให้ปรากฏด้วยรถแล้วกล่าวว่า

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้า เป็นผู้อันท่าน

อนุเคราะห์แล้ว ด้วยการให้ข้าว ผ้านุ่ง ผ้าห่ม

เรือน น้ำดื่ม และ ยาน เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้า

ทั้งหลาย จึงมาเพื่อจะไหว้ท่านผู้เป็นมุนี มีความ

กรุณาในโลก.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เถโร จริตฺวา ปิณฺฑาย ความว่าพระเถระเที่ยวจาริกไปบิณฑบาต. บทว่า ภิกฺขู อญฺเญ จ ทฺวาทสความว่า ภิกษุอยู่กับพระเถระและภิกษุอื่นอีก ๑๒ รูป ประชุมร่วมในที่เดียวกัน. หากมีคำถามสอดเข้ามาว่า เพราะเหตุไร ?

ตอบว่า เพราะส่วนพิเศษแห่งภัตเป็นเหตุ. อธิบายว่า เพราะภัตกิจเป็นเหตุ คือ เพราะการฉันเป็นเหตุ. บทว่า เต โดยภิกษุเหล่านั้น.

บทว่า ยถา ลทฺธํ แปลว่า ตามที่ได้. บทว่า ททาถ แปลว่า จงให้.

บทว่า นิยฺยาทยึสุ แปลว่า ได้ให้แล้ว. บทว่า สงฺฆํ นิมนฺตยิความว่า นิมนต์ภิกษุ ๑๒ รูปนั่นแหละ เพื่อฉันภัตตาหารนั้น โดยสังฆุทเทศ อุทิศสงฆ์. บทว่า อนฺวาทิสิ ได้แก่ อุทิศให้. บรรดาญาติเหล่านั้น เพื่อจะแสดงญาติที่ตนเจาะจงเหล่านั้น จึงกล่าวคำว่า ขอผลทานนี้จงสำเร็จแก่มารดา บิดา และพี่ชาย ขอผลทานนี้จงสำเร็จแก่พวกญาติของเรา ขอพวกญาติจงมีความสุขเถิด.

บทว่า สมนนฺตรานุทิทิฏฺเฐ แปลว่า พร้อมกันการอุทิศนั่นเอง. บทว่า โภชนํ อุปปชฺชถ ความว่า โภชนะย่อมเกิดแก่เปรตเหล่านั้น. เพื่อจะเลี่ยงคำถามว่า โภชนะเช่นไร ? จึงกล่าวว่าโภชนะอันสะอาด. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อเนกรสพฺยญฺชนํได้แก่ ประกอบด้วยกับข้าวมีรสต่าง ๆ หรือว่า มีรสหลายอย่างและมีกับข้าวหลายอย่าง. บทว่า ตโต ได้แก่ ภายหลังแต่การได้โภชนะ.

บทว่า อุทฺทสฺสยี ภาตา ความว่า เปรตผู้เป็นพี่ชาย แสดงตนแก่พระเถระ. บทว่า วณฺณวา พลวา สุขี ความว่า เพราะการได้โภชนะนั้น ทันใดนั้นเอง เปรตนั้นสมบูรณ์ด้วยรูป สมบูรณ์ด้วยกำลัง มีความสุขทีเดียว. บทว่า ปหูตํ โภชนํ ภนฺเต ความว่าท่านผู้เจริญ โภชนะมากมาย คือมิใช่น้อย อันเราได้แล้ว เพราะอานุภาพทานของท่าน. บทว่า ปสฺส นคฺคามฺหเส ความว่า ท่านจงดู

แต่พวกเราเป็นคนเปลือยกาย เพราะฉะนั้น ขอท่านจงบากบั่นกระทำความพยายามอย่างนั้นเถิด ขอรับ. บทว่า ยถา วตฺถํ ลภามเสความว่า ขอท่านทั้งหลายจงพยายามโดยประการ คือโดยความพยายามที่ข้าพเจ้าทั้งหมดพึงได้ผ้าเถิด.

บทว่า สงฺการกกูฏมฺหา ได้แก่ จากกองหยากเยื่อในที่นั้น ๆ.

บทว่า อุจฺจินิตฺวาน ได้แก่ ถือเอาโดยการแสวงหา. บทว่า นนฺตเกได้แก่ ท่อนผ้าที่เขาทิ้งมีชายขาด. ก็เพราะผ้าเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผ้าท่อนเก่าขาดรุ่งริ่ง พระเถระเอาผ้าเหล่านั้นทำเป็นจีวรถวายสงฆ์ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ทำผ้าท่อนเก่าให้เป็นผืนผ้าแล้วอุทิศสงฆ์ผู้มาจากจตุรทิศ บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สงฺเฆจาตุทฺทิเส อท ความว่า ได้ถวายแก่สงฆ์ ผู้มาจากทิศทั้ง ๔.

ก็บทว่า สงฺเฆ จาตุทฺทิเส นี้ เป็นสัตตมีวิภัติลงในอรรถแห่งจตุตถีวิภัติ.

บทว่า สุวตฺถวสโน แปลว่า เป็นนุ่งห่มผ้าดี. บทว่าเถรสฺส ทสฺสยีตุมํ ความว่า แสดงตน คืออ้างตน ได้แก่ปรากฏตนแก่พระเถระ. ผ้าชื่อว่าปฏิจฉทา เพราะเป็นที่ปกปิด

บทว่า กูฏาคารนิเวสนา ได้แก่ เรือนที่เป็นปราสาท และที่อยู่อาศัยอื่นจากปราสาทนั้น. จริงอยู่ บทว่า กูฏาคารนิเวสนานี้ ท่านกล่าวโดยเป็นลิงควิปลาส. บทว่า วิภตฺตา ได้แก่ ที่เขาจัดแบ่งโดยสันฐาน ๔ เหลี่ยมเท่ากัน ยาว และกลม. บทว่า ภาคโสมิตา แปลว่า กำหนดเป็นส่วน ๆ. บทว่า โน ได้แก่ ข้าพเจ้าทั้งหลาย

บทว่า อิธ ได้แก่ เปตโลกนี้. ศัพท์ว่า อปิ ในบทว่า อปิ ทิพฺเพสุนี้ เป็นเพียงนิบาต อธิบายว่า ในเทวโลก.

บทว่า กรกํ ได้แก่ ธมกรก. บทว่า ปูเรตฺวา แปลว่า เต็มด้วยน้ำ. บทว่า วาริกิญฺชกฺขปูริตา ได้แก่ เหมือน้ำในที่นั้น ๆดารดาษเต็มด้วยเกสรปทุมและอุบล เป็นต้น บทว่า ผลนฺติ แปลว่าย่อมบาน อธิบายว่า แตกออกที่ส้นเท้าและริม ๆ เท้าเป็นต้น.

บทว่า อาหิณฺฑมานา ได้แก่ เที่ยวไปอยู่. บทว่า ขญฺชามแปลว่า เขยกไป. บทว่า สกฺขเร กุสกณฺฏเก ได้แก่ ในภูมิภาคอันมีก้อนกรวด และหน่อหญ้าคา อธิบายว่า เหยียบลงที่ก้อนกรวดและหน่อหญ้าคา. บทว่า ยานํ ได้แก่ ยานชนิดใดชนิดหนึ่ง มีรถและล้อเลือนเป็นต้น. บทว่า สิปาฏิกํ ได้แก่ รองเท้าชั้นเดียว.

ม อักษรในบทว่า รเถน มาคมุํ นี้ ทำการเชื่อมบท คือมาด้วยรถ. บทว่า อุภยํ แปลว่า ด้วยการให้ทั้ง ๒ คือ ด้วยการให้ยาน และด้วยการให้ปัจจัย ๔ มีภัตเป็นต้น จริงอยู่ ในการให้๒ อย่างนั้น แม้การให้เภสัช ท่านก็สงเคราะห์ด้วยการให้น้ำดื่มคำที่เหลือง่ายทั้งนั้น เพราะมีนัยดังกล่าวแล้วในหนหลังนั่นแล

พระเถระกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระ-ผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติเหตุ จึงตรัสว่าเปรตเหล่านี้ ย่อมเสวยทุกข์อย่างใหญ่ในบัดนี้ ฉันใด แม้ท่านก็ฉันนั้น เป็นเปรตในอัตตภาพอันเป็นลำดับอันเป็นอดีต แต่อัตตภาพนี้ย่อมเสวยทุกข์ใหญ่ ดังนี้แล้ว อันพระเถระทูลอาราธนา จึงทรง

แสดงเรื่องสุตตเปรตแล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทผู้ถึงพร้อมแล้วมหาชนได้ฟังเรื่องนั้นแล้ว เกิดความสลดใจ ได้เป็นผู้ยินดีในบุญกรรมมีทานและศีลเป็นต้นแล.

จบ อรรถกถาสานุวาสีเถรเปตวัตถุที่ ๒

๓. รถการีเปติวัตถุ

ว่าด้วยอยากอยู่กับนางเปรตในสวนนันทนวันมาณพคนหนึ่งถามนางเวมานิกเปรตตนหนึ่งว่า[๑๑๓] ดูก่อนนางเทวีผู้มีอานุภาพมาก ท่านขึ้น

สู่วิมานมีเสาอันล้วนแล้วด้วยแก้วไพฑูรย์ งาม

ผุดผ่อง มีรูปภาพอันวิจิตรต่าง ๆ อยู่ในวิมานนั้นดุจพระจันทร์ในวันเพ็ญงามโชติช่วงในท้องฟ้าฉะนั้น อนึ่ง รัศมีของท่านมีสีดังทองคำ ท่านมีรูปร่างอันอุดมน่าดูน่าชมยิ่งนัก นั่งอยู่แต่ผู้เดียวบนบัลลังก์อันประเสริฐมีค่ามาก สามีของท่านไม่มีหรือ ก็สระโบกขรณีของท่านเหล่านี้มีอยู่โดยรอบ มีกอบัวต่าง ๆ เป็นอันมาก มีบัวขาวมากเกลือนกล่นด้วยทรายทองโดยรอบ ในสระโบกขรณีนั้น หาเปือกตมและจอกแหนมิได้ มีหงส์น่าดูน่าชมน่ารื่นรมย์ใจเที่ยวแวะเวียนไปในน้ำทุกเมื่อ หงส์ทั้งปวงนั้นมีเสียงไพเราะพากันมา

ประชุมร่ำร้องอยู่ เสียงร่ำร้องแห่งหงส์ในสระ

โบกขรณีของท่าน มิได้ขาดเสียง ดุจเสียงกลองท่านมียศงามรุ่งเรื่อง ลงนั่งอยู่ในเรือ ท่านมีขนตาโก่งดำดี มีหน้ายิ้มแย้มพูดจาน่ารักใคร่ มี