ฉักกนิบาต

๑ ยสฺส มคฺคํ น ชานาสิ อาคตสฺส คตสฺส วา

ตํ กุโต อาคตํ ปุตฺตํ มม ปุตฺโตติ โรทสิ ฯ

มคฺคญฺจ โขสฺส ชานาสิ อาคตสฺส คตสฺส วา

น นํ สมนุโสเจสิ เอวํ ธมฺมา หิ ปาณิโน ฯ

อยาจิโต ตโตคจฺฉิ อนนุญฺญาโต ๑ อิโต คโต

กุโตปิ นูน อาคนฺตฺวา วสิตฺวา กติปาหกํ ฯ

อิโตปิ อญฺเญนาคโต ตโต อญฺเญน คจฺฉติ

เปโต มนุสฺสรูเปน สํสรนฺโต คมิสฺสติ

ยถาคโต ตถา คโต กา ตตฺถ ปริเทวนา ฯ

อพฺพุยฺหิ ๒ วต เม สลฺลํ ทุทฺทสํ หทยนิสฺสิตํ

ยา เม โสกปเรตาย ปุตฺตโสกํ พฺยปานุทิ ฯ

สาชฺช อพฺพูฬฺหสลฺลาหํ นิจฺฉาตา ปรินิพฺพุตา

พุทฺธํ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ อุเปมิ สรณํ มุนึ ฯ

ปญฺจสตา ปฏาจารา ฯ

๑ ยุ. วิหิสฺสาม ฯ

ท่านไม่รู้ทางของผู้ใดซึ่งมาแล้วหรือไปแล้ว แต่ท่านก็ยังร้องไห้ถึงคนนั้นซึ่งมาแล้วจากไหนว่า บุตรของเราๆ ถึงท่านจะรู้จักทางของเขาผู้มาแล้วหรือไปแล้วก็ไม่ควรเศร้าโศกถึงเขาเลย เพราะสัตว์ทั้งหลายมีอย่างนี้เป็นธรรมดา เมื่อเขามาจากปรโลก ใครๆ ไม่ได้อ้อนวอนเลย เขาก็มาแล้วเมื่อเขาจะไปจากมนุษยโลก ใครๆ ก็ไม่ได้อนุญาตให้ไป เขามาจากไหนก็ไม่รู้ พักอยู่ที่นี้ ๒-๓ วันแล้วไปก็ดี มาจากที่นี้สู่ที่อื่น ไปจากที่นั้นสู่ที่อื่นก็ดี เขาละไปแล้วจักท่องเที่ยวไปโดยรูปมนุษย์ มาอย่างไรก็ไปอย่างนั้น การร่ำไห้ในการไปของสัตว์นั้นจะเป็นประโยชน์อะไร.

พระภิกษุณี ๕๐๐ รูปกล่าวว่า

ท่านได้ช่วยถอนขึ้นซึ่งลูกศร ที่บุคคลเห็นได้ยาก อันเสียบแทงอยู่ในหทัยของเราแล้ว เมื่อเราถูกความโศกถึงบุตรครอบงำ ท่านได้บรรเทาเสียแล้ววันนี้ เรามีลูกศร อันถอนขึ้นแล้ว หมดความหิว ดับรอบแล้วเขาขอถึงพระพุทธเจ้าผู้เป็นนักปราชญ์ กับทั้งพระธรรมและภิกษุสงฆ์

ว่าเป็นสรณะ.

๒ ปุตฺตโสเกนหํ อฏฺฏา ขิตฺตจิตฺตา วิสญฺญินี

นคฺคา ปกิณฺณเกสี จ โรทํ ๓ เตน วิจาริหํ ฯ

วีถิสงฺการกูเฏสุ สุสาเน รถิยาสุ จ

อจรึ ตีณิ วสฺสานิ ขุปฺปิปาสาสมปฺปิตา ฯ

อถทฺทสามิ สุคตํ นครํ มิถิลํ คตํ

อทนฺตานํ ทเมตารํ สมฺพุทฺธํ อกุโตภยํ ฯ

สํ จิตฺตํ ปฏิลทฺธาน วนฺทิตฺวาน อุปาวิสึ

โส เม ธมฺมมเทเสสิ อนุกมฺปาย โคตโม ฯ

ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาน ปพฺพชึ อนคาริยํ

ยุญฺชนฺตี สตฺถุ วจเน สจฺฉากาสึ ปทํ สิวํ ฯ

สพฺเพ โสกา สมุจฺฉินฺนา ปหีนา เอตทนฺติกา

ปริญฺญาตา หิ เม วตฺถู ยโต โสกาน สมฺภโว ฯ

วาสิฏฺฐี ฯ

๑ โป. ม. นานุญฺญาโต ฯ ๒ ยุ. อพฺพุหิ ฯ ๓ โป. ม. เตน ฯ

เราอึดอัดเพราะความโศกถึงบุตร มีจิตฟุ้งซ่าน ไม่มีความรู้สึก เปลือยกายและสยายผมร้องไห้เที่ยวไปในที่ต่างๆ เราได้เที่ยวไปในถนน กองหยากเยื่อ ในป่าช้า ในตรอกใหญ่ และตรอกน้อย อดๆ อยากๆตลอด ๓ ปี ภายหลังได้พบพระสุคตผู้ฝึกบุคคลที่ยังไม่ได้ฝึกตน ตรัสรู้ด้วยพระองค์เอง หาภัยมิได้ กำลังเสด็จไปสู่พระนครมิถิลา กลับได้สติแล้วเข้าไปถวายบังคม พระองค์ได้ทรงแสดงธรรมแก่เรา ด้วยความอนุเคราะห์ เราฟังธรรมของพระองค์แล้ว ออกบวชเป็นบรรพชิตเพียรพยายามในคำสอนของพระองค์ ได้ทำให้แจ้งซึ่งธรรมอันปลอดโปร่งเราตัดความโศกทั้งปวงได้แล้ว ละความโศกอันมีอรหัตผลเป็นที่สุดได้แล้ว เพราะเรากำหนดรู้ที่ตั้งและเหตุเกิดแห่งความโศกทั้งหลาย.

๓ ทหรา ตุวํ รูปวตี อหํปิ ทหโร ยุวา

ปญฺจงฺคิเกน ตุริเยน เอหิ เขเม รมามเส ฯ

อิมินา ปูติกาเยน อาตุเรน ปภงฺคุนา

อฏฺฏิยามิ หรายามิ กามตณฺหา สมูหตา ฯ

สตฺติสูลูปมา กามา ขนฺธาสํ อธิกุฏฺฏนา

ยํ ตฺวํ กามรตึ พฺรูสิ อรติ ทานิ สา มมํ ฯ

สพฺพตฺถ วิหตา นนฺทิ ตโมกฺขนฺโธ ปทาลิโต

เอวํ ชานาหิ ปาปิม นิหโต ตฺวมสิ อนฺตก ฯ

นกฺขตฺตานิ นมสฺสนฺตา อคฺคึ ปริจรํ วเน

ยถาภุจฺจมชานนฺตา พาลา สุทฺธึ อมญฺญถ ฯ

อหญฺจ โข นมสฺสนฺตี สมฺพุทฺธํ ปุริสุตฺตมํ

ปริมุตฺตา ๑ สพฺพทุกฺเขหิ สตฺถุสาสนการิกา ฯ

เขมา ฯ

๑ โป. ม. ปมุตฺตา ฯ

ดูกรนางเขมา เธอกำลังเป็นสาว มีรูปงาม แม้เราก็ยังเป็นหนุ่มรุ่นๆ

จงมารื่นรมย์ด้วยดนตรีเครื่อง ๕ ด้วยกันเถิด.

พระเขมาเถรีกล่าวว่า

เราอึดอัดระอาด้วยกายอันเปื่อยเน่ากระสับกระส่าย มีความแตกพังไปเป็นธรรมดานี้อยู่ เราถอนกามตัณหาขึ้นได้แล้ว กามทั้งหลาย มีอุปมาด้วยหอกและหลาว ครอบงำขันธ์ทั้งหลายไว้ บัดนี้ ความยินดีในกามที่ท่านพูดถึงไม่มีแก่เราแล้ว เรากำจัดความเพลิดเพลิน ในสิ่งทั้งปวงแล้วทำลายกองแห่งความมืดแล้ว ดูกรมารในบาป ท่านจงรู้อย่างนี้ ดูกรมารตัวท่านเรากำจัดแล้ว คนพาลไม่รู้ตามความเป็นจริง พากันไหว้ดาวนักษัตร์ บูชาไฟอยู่ในป่า ย่อมสำคัญว่าเป็นความบริสุทธิ์ ส่วนเราแลไหว้แต่พระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอุดมบุรุษ จึงพ้นแล้วจากทุกข์ทั้งปวง เป็น

ผู้ทำตามคำสั่งสอนของพระศาสดา.

๔ อลงฺกตา สุวสนา มาลินี จนฺทโนกฺขิตา

สพฺพาภรณสญฺฉนฺนา ทาสีคณปุรกฺขตา ฯ

อนฺนํ ปานํ จ อาทาย ขชฺชํ โภชฺชํ อนปฺปกํ

เคหโต นิกฺขมิตฺวาน อุยฺยานมภิหารยึ ฯ

ตตฺถ รมิตฺวา กีฬิตฺวา อาคจฺฉนฺตี สกํ ฆรํ

วิหารํ ทกฺขึ ปาวิสึ สาเกเต อญฺชนํ วนํ ฯ

ทิสฺวาน โลกปชฺโชตํ วนฺทิตฺวาน อุปาวิสึ

โส เม ธมฺมมเทเสสิ อนุกมฺปาย จกฺขุมา ฯ

สุตฺวา จ โข มเหสิสฺส สจฺจํ สมฺปฏิวิชฺฌหํ

ตตฺเถว วิรชํ ธมฺมํ ผุสยึ อมตํ ปทํ ฯ

ตโต วิญฺญาตสทฺธมฺมา ปพฺพชึ อนคาริยํ

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา อโมฆํ พุทฺธสาสนํ ฯ

สุชาตา ฯ

เมื่อเราเป็นฆราวาส ได้ตกแต่งร่างกาย นุ่งห่มผ้าอันงาม ทัดทรงดอกไม้ลูบไล้ด้วยจุรณจันทน์ ปกคลุมด้วยอาภรณ์ทั้งปวง ห้อมล้อมด้วยหมู่นางทาสี ให้หมู่นางทาสีถือเอาข้าวน้ำ ของเคี้ยว ของบริโภคไม่น้อยออกจากเรือนไปสู่อุทยาน รื่นรมย์ชมเชยเล่นอยู่ในสวนนั้นแล้ว มาสู่เรือนของตน เข้าสู่ทักขีวิหาร ในป่าอัญชนวันใกล้เมืองสาเกต ได้พบพระพุทธเจ้าผู้เป็นแสงสว่างของโลกแล้ว เข้าไปถวายบังคม พระองค์ผู้มีพระจักษุได้ทรงแสดงธรรมแก่เราด้วยความทรงอนุเคราะห์ และเราได้ฟังพระธรรมของพระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่แล้ว ได้ตรัสรู้ของจริง ได้บรรลุอมตธรรมอันปราศจากธุลีในที่นั้นนั่นเอง เราได้รู้แจ้งพระสัทธรรมแล้ว ได้บรรพชาในพระธรรมวินัย ได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว

คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าไม่เปล่าจากประโยชน์.

๕ อุจฺเจ กุเล อหํ ชาตา พหุวิตฺเต มหทฺธเน

วณฺณรูเปน สมฺปนฺนา ธีตา เมฆิสฺส ๑ อตฺรชา ฯ

ปตฺถิตา ราชปุตฺเตหิ เสฏฺฐิปุตฺเตหิ คิชฺฌิตา

ปิตุ เม เปสยิ ทูตํ เทถ มยฺหํ อโนปมํ ฯ

ยตฺตกํ ตุลิตา เอสา ตุยฺหํ ธิตา อโนปมา

ตโต อฏฺฐคุณํ ทสฺสํ หิรญฺญํ รตนานิ จ ฯ

สาหํ ทิสฺวาน สมฺพุทฺธํ โลกเชฏฺฐํ อนุตฺตรํ

ตสฺส ปาทานิ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อุปาวิสึ ฯ

โส เม ธมฺมมเทเสสิ อนุกมฺปาย โคตโม

นิสินฺนา อาสเน ตสฺมึ ผุสยึ ตติยํ ผลํ ฯ

ตโต เกสานิ เฉตฺวาน ปพฺพชึ อนคาริยํ

สาชฺช ๑ เม สตฺตมี รตฺติ ยโต ตณฺหา วิโสสิตา ฯ

อโนปมา ฯ

๑ ม. ยุ. มชฺฌสฺส ฯ

เราเกิดแล้วในสกุลสูง อันมีเครื่องปลื้มใจมาก มีทรัพย์มากสมบูรณ์ด้วยผิวพรรณสัณฐาน เป็นธิดาของเมฆีเศรษฐี เป็นผู้อันพระราชบุตรปรารถนาพวกเศรษฐีบุตรพากันมุ่งหวัง อิสรชนมีพระราชบุตรเป็นต้น พากันส่งทูตไปขอกะบิดาของเราว่า ขอจงให้นางอโนปมาแก่เรา นางอโนปมาธิดาของท่านนั้นมีน้ำหนักเท่าใด เราจักให้เงินและทองมีน้ำหนัก ๘ เท่าของน้ำหนักนั้น เรานั้นได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุดในโลกไม่มีผู้อื่นยิ่งไปกว่า ได้ถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์แล้ว เข้าไปนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระองค์ได้ทรงแสดงธรรมแก่เราด้วยความทรงอนุเคราะห์ เรานั่งอยู่ที่อาสนะนั้นบรรลุผลที่ ๓ ครั้นแล้ว ได้โกนผมออกบวชในพระธรรมวินัย ตั้งแต่ตัณหาอันเราให้เหือดแห้งแล้ว ถึงวันนี้

เป็นวันที่ ๗.

๖ พุทฺธ วีร นโม ตยตฺถุ สพฺพสตฺตานมุตฺตม

โย มํ ทุกฺขา ปโมเจสิ อญฺญญฺจ พหุกํ ชนํ ฯ

สพฺพทุกฺขํ ปริญฺญาตํ เหตุตณฺหา วิโสสิตา

ภาวิตฏฺฐงฺคิโก ๒ มคฺโค นิโรโธ ผุสิโต มยา ฯ

มาตา ปุตฺโต ปิตา ภาตา อยฺยิกา จ ปุเร อหุํ

ยถาภุจฺจํ อชานนฺตี สํสริหํ อนิพฺพิสํ ฯ

ทิฏฺโฐ หิ เม โส ภควา อนฺติโมยํ สมุสฺสโย

วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว ฯ

อารทฺธวิริเย ปหิตตฺเต นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกเม

สมคฺเค สาวเก ปสฺส เอสา พุทฺธาน วนฺทนา ฯ

พหูนํ วต อตฺถาย มายา ชนยิ โคตมํ

พฺยาธิมรณตุนฺนานํ ทุกฺขกฺขนฺธํ พฺยปานุทิ ฯ

มหาปชาปตี โคตมี ฯ

๑ ม. อชฺช เม ฯ ๒ ม. ภาวิโต อฏฺฐงฺคิโก ฯ ยุ. อริยฏฺฐงฺคิโก ฯ

ข้าแต่พระพุทธเจ้าผู้แกล้วกล้า ผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวง หม่อมฉันขอนอบน้อมแด่พระองค์ ซึ่งทรงช่วยปลดเปลื้องหม่อมฉัน และชนอื่นเป็นอันมากให้พ้นจากทุกข์ หม่อมฉันกำหนดรู้ทุกข์ทั้งปวงแล้ว เผาตัณหาอันเป็นเหตุแห่งทุกข์ให้เหือดแห้งแล้ว ได้เจริญมรรคอันประกอบด้วยองค์๘ แล้ว ได้บรรลุนิโรธแล้ว ชนทั้งหลายเป็นมารดา เป็นบุตร เป็นธิดาเป็นพี่ชายน้องชาย เป็นปู่ย่าตายายกันในชาติก่อน หม่อมฉันไม่รู้ตามความเป็นจริง ไม่ประสบอริยสัจ ๔ จึงได้ท่องเที่ยวไปในภพน้อยใหญ่ก็หม่อมฉันได้เห็นพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแล้ว อัตภาพนี้มีในที่สุดชาติสงสารสิ้นไปแล้ว บัดนี้ ภพใหม่มิได้มี ขอพระองค์ทรงทอดพระเนตรพระสาวกทั้งหลายผู้ปรารภความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวมีความบากบั่นมั่นคงเป็นนิตย์ มีความพร้อมเพรียงกัน การกระทำโลกุตตรธรรมให้ประจักษ์แก่ตนอย่างนี้ เป็นการถวายบังคมต่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายพระนางเจ้ามหามายาเทวีได้ประสูติพระโคดมมา เพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากหนอ เพราะพระองค์ได้บรรเทากองทุกข์ของชนทั้งหลาย

ผู้อันพยาธิและมรณะทิ่มแทงแล้ว.

๗ คุตฺเต ยทตฺถํ ปพฺพชฺชา หิตฺวา ปุตฺตํ สมุสฺสยํ ๑

ตเมว อนุพฺรูเหหิ มา จิตฺตสฺส วสํ คมิ ฯ

จิตฺเตน วญฺจิตา สตฺตา มารสฺส วิสเย รตา

อเนกชาติสํสารํ สนฺธาวนฺติ อวิทฺทสู ฯ

กามจฺฉนฺทญฺจ พฺยาปาทํ สกฺกายทิฏฺฐิเมว จ

สีลพฺพตปรามาสํ วิจิกิจฺฉญฺจ ปญฺจมํ ฯ

สํโยชนานิ เอตานิ ปชหิตฺวาน ภิกฺขุนี

โอรมฺภาคมนียานิ นยิทํ ปุนเรหิสิ ฯ

ราคํ มานํ อวิชฺชญฺจ อุทฺธจฺจญฺจ วิวชฺชิย

สํโยชนานิ เฉตฺวาน ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสสิ ฯ

เขเปตฺวา ชาติสํสารํ ปริญฺญาย ปุนพฺภวํ

ทิฏฺเฐ ๒ ธมฺเมว นิจฺฉาตา อุปสนฺตา จริสฺสสิ ฯ

คุตฺตา ฯ

ดูกรนางคุตตา การที่ท่านละบุตร หมู่ญาติและกองแห่งโภคะอันเป็นที่รักแล้ว ออกบวชเพื่อประโยชน์แก่นิพพานใด ท่านจงพอกพูนนิพพานนั้นเนืองๆ เถิด ท่านอย่าตกอยู่ในอำนาจของจิต สัตว์ทั้งหลายผู้ไม่รู้แจ้งถูกจิตหลอกลวงแล้ว ยินดีในสิ่งอันเป็นวิสัยของมาร ย่อมพากันท่องเที่ยวไปสู่ชาติสงสารมิใช่น้อย ดูกรนางภิกษุณี ท่านจงละขาดซึ่งสังโยชน์อันเป็นส่วนเบื้องต่ำเหล่านี้ คือกามฉันทะ ๑ พยาบาท ๑ สักกายทิฏฐิ ๑ วิจิกิจฉา ๑ สีลัพพตปรามาสอันเป็นข้อที่ห้า ๑ แล้วอย่ากลับมาสู่กามภพอีก ท่านจงละเว้นราคะ มานะ อวิชชา อุทธัจจะ และตัดสังโยชน์ทั้งหลายแล้ว จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ท่านยังชาติสงสารให้สิ้นไปแล้ว กำหนดรู้ภพใหม่ หมดความทะยานอยาก จักเป็นผู้สงบ

ระงับ เที่ยวไปในปัจจุบัน.

๘ จตุกฺขตฺตุํ ปญฺจกฺขตฺตุํ วิหารา อุปนิกฺขมึ

อลทฺธา เจตโส สนฺตึ จิตฺเต อวสวตฺตินี ฯ

ภิกฺขุนึ อุปสงฺกมฺม สกฺกจฺจํ ปริปุจฺฉหํ

สา เม ธมฺมมเทเสสิ ธาตุอายตนานิ จ

จตฺตาริ อริยสจฺจานิ อินฺทฺริยานิ พลานิ จ

โพชฺฌงฺคฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ อุตฺตมตฺถสฺส ปตฺติยา ฯ

ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา กโรนฺตี อนุสาสนึ

รตฺติยา ปุริเม ยาเม ปุพฺพชาติมนุสฺสรึ

รตฺติยา มชฺฌิเม ยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธยึ

รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม ตโมกฺขนฺธํ ปทาลยึ

ปีติสุเขน จ กายํ ผริตฺวา วิหรึ ตทา

สตฺตมิยา ปาเท ปสาเรสึ ๑ ตโมกฺขนฺธํ ปทาลิย ฯ

วิชยา ฯ

ฉกฺกนิปาโต สมตฺโต ฯ

๑ ม. หิตฺวา ปุตฺตํ วิสุํ ปิยํ ฯ ๒ ม. ทิฏฺเฐว ธมฺเม ฯ

เรายังจิตให้อยู่ในอำนาจไม่ได้ จึงไม่ได้ความสงบใจ ออกจากที่อยู่ไปภายนอก ๔-๕ ครั้ง ภายหลังเข้าไปหาพระเขมาภิกษุณีไต่ถามโดยเคารพท่านได้แสดงธรรม คือ ธาตุ อายตนะ อริยสัจ ๔ อินทรีย์ พละ โพชฌงค์และอัฏฐังคิกมรรค แก่เรา เพื่อการบรรลุประโยชน์อันสูงสุด เราได้ฟังคำของท่านแล้ว กระทำตามคำพร่ำสอน ในปฐมยามแห่งราตรีนั้นก็ระลึกถึงชาติก่อนได้ ในมัชฌิมยามแห่งราตรี เราชำระทิพยจักษุให้หมดจด ในปัจฉิมยามแห่งราตรี เราทำลายกองแห่งความมืดได้ ก็ในกาลนั้น เรามีความสุขอันเกิดแต่ปีติแผ่ไปทั่วกายอยู่ ในวันที่ครบ ๗

เราทำลายกองแห่งความมืดได้แล้ว จึงเหยียดเท้าออก.

จบ ฉักกนิบาต.