๑. วังคีสเถรคาถา เล่ม ๒๖

นิกฺขนฺตํ วต มํ สนฺตํ อคารสฺมา อนคาริยํ

วิตกฺกา อุปธาวนฺติ (๑) ปคพฺภา กณฺหโต อิเม.

ความตรึกกับความคะนองอย่างเลวทรามเหล่านี้

ย่อมเข้าครอบงำเราผู้ออกบวชเป็นบรรพชิต

อุคฺคปุตฺตา มหิสฺสาสา สิกฺขิตา ทฬฺหธมฺมิโน

สมนฺตา ปริกิเรยฺตุํ สหสฺสํ อปลายินํ.

บุตรของคนสูงศักดิ์ได้ศึกษาวิชายิงธนูคราวละมากๆ

มาอย่างเชี่ยวชาญ ยิงลูกธนูไปรอบ ๆ ตัวโดยไม่ผิดพลาด

สเจปิ เอตฺตกา ภิยฺโย อาคมิสฺสนฺติ อิตฺถิโย

เนว มํ พฺยาธยิสฺสนฺติ ธมฺเมสฺวมฺหิ ปติฏฺฐิโต.

ถึงแม้หญิงจะมามากยิ่งไปกว่าหญิงเหล่านี้

ก็จะเบียดเบียนเราไม่ได้แน่นอน

เพราะเราได้เป็นผู้ตั้งมั่นอยู่ในธรรมเสียแล้ว

สกฺขี หิ เม สุตํ เอตํ พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน

นิพฺพานคมนํ มคฺคํ ตตฺถ เม นิรโต มโน.

ด้วยว่า เราได้สดับทางเป็นที่ให้ถึงนิพพานนี้

เบื้องพระพักตร์ของพระพุทธเจ้า ผู้เป็นเผ่าพันธุ์ดวงอาทิตย์

ใจของเรายินดีแล้วในทางนั้นแน่นอน

เอวญฺเจ มํ วิหรนฺตํ ปาปิม อุปคจฺฉสิ

ตถา มจฺจุ กริสฺสามิ น เม มคฺคํ อุทิกฺขสิ.

มารผู้ชั่วช้า ถ้าท่านยังเข้ามาหาเราผู้อยู่ด้วยอาการอย่างนี้

เราก็จะทำทางที่เราทำไว้ให้ถึงที่สุด

โดยท่านจะไม่พบเห็นได้ ฉะนั้น

อรตึ (๑) รติญฺจ ปหาย สพฺพโส เคหสิตญฺจ วิตกฺกํ

วนถํ น กเรยฺย กุหิญฺจิ นิพฺพนโถ อวนโถ ส ภิกฺขุ.

ผู้ใดละความยินดี ยินร้าย

และความตรึกเกี่ยวกับบ้านเรือนได้ทั้งหมด

หมดตัณหา ไม่มีกิเลส ไม่พึงก่อตัณหาดุจป่าในที่ไหน ๆ

ผู้นั้นชื่อว่าเป็นภิกษุ

ยมิธ ปถวิญฺจ เวหาสํ รูปคตํ ชคโตคธํ กิญฺจิ

ปริชิยฺยติ สพฺพมนิจฺจํ เอวํ สเมจฺจ จรนฺติ มุตตฺตา.

รูปอย่างใดอย่างหนึ่งในโลกนี้

ทั้งที่อาศัยแผ่นดิน อยู่ในอากาศ อันนับเนื่องในภพ ๓

ล้วนไม่เที่ยงคร่ำคร่าไปทั้งนั้น

ท่านผู้รู้ทั้งหลายรู้แจ้งอย่างนี้แล้ว มีตนหลุดพ้นเที่ยวไป

อุปธีสุ ชนา คธิตาเส ทิฏฺฐสุเต ปฏิเฆ จ มุเต จ

เอตฺถ วิโนทย ฉนฺทมเนโช โย เหตฺถ น ลิปฺปติ มุนิ ตมาหุ.

เหล่าปุถุชนที่มีจิตหมกมุ่นในอุปธิทั้งหลาย

คือ รูป เสียง กลิ่น รส และโผฏฐัพพะ

ท่านจงเป็นผู้ไม่หวั่นไหวกำจัดความพอใจในเบญจกามคุณนี้เสีย

เพราะผู้ใดไม่ติดในเบญจกามคุณนี้

บัณฑิตทั้งหลายเรียกผู้นั้นว่าเป็นมุนี

อถ สฏฺฐิสิตา สวิตกฺกา ปุถุชฺชนตาย อธมฺมนิวิฏฺฐา

น จ วฏฺฏคตสฺส (๑) กุหิญฺจิ โน ปน ทุฏฺฐุลฺลภาณี (๒) ส ภิกฺขุ.

ถ้ามิจฉาวิตกที่อิงอาศัยทิฏฐิ ๖๐ ประการ

ซึ่งเป็นธรรมที่ไม่ตั้งมั่นในกาลไหน ๆ

ผู้ใดไม่พึงเป็นไปในอำนาจกิเลสด้วยอำนาจมิจฉาวิตกเหล่านั้น

ทั้งไม่ชอบกล่าวคำหยาบคาย ผู้นั้นชื่อว่าเป็นภิกษุ

ทพฺโพ จิรรตฺตสมาหิโต อกุหโก นิปโก อปิหาลุ

สนฺตํ ปทมชฺฌคมา มุนี ปฏิจฺจ ปรินิพฺพุโต กงฺขติ กาลํ.

ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต มีจิตมั่นคงมานาน ไม่ลวงโลก

มีปัญญารักษาตนได้ หมดความทะเยอทะยาน

เป็นมุนี ได้บรรลุสันตบท ย่อมหวังคอยเฉพาะเวลาที่จะปรินิพพาน

มานํ ปชหสฺสุ โคตม มานปถญฺจ ปชหสฺสุ อเสสํ

มานปถสฺมึ ส มุจฺฉิโต วิปฺปฏิสารีหุวา จิรรตฺตํ.

ท่านผู้เป็นสาวกของพระโคดม

ท่านจงละความเย่อหยิ่งเสีย

และจงละทางแห่งความเย่อหยิ่งให้หมด

เพราะผู้ที่หมกมุ่นอยู่ในทางแห่งความเย่อหยิ่ง

จะต้องเดือดร้อนเป็นเวลานาน

มกฺเขน ปกฺขิตา ปชา มานหตา นิรยํ ปตนฺติ

โสจนฺติ ชนา จิรรตฺตํ มานหตา นิรยํ อุปปนฺนา.

หมู่สัตว์ที่ยังลบหลู่คุณท่าน

ถูกความเย่อหยิ่งกำจัดแล้ว ย่อมตกนรก

เหล่าปุถุชนที่ถูกความเย่อหยิ่งกำจัดแล้ว

เกิดในนรก ย่อมเศร้าโศกตลอดกาลนาน

น หิ โสจติ ภิกฺขุ กทาจิ มคฺคชิโน สมฺมา ปฏิปนฺโน

กิตฺติญฺจ สุขญฺจานุโภติ ธมฺมทโสติ ตมาหุ ตถตฺตํ.

บางครั้ง ภิกษุปฏิบัติชอบแล้ว

ชนะกิเลสได้ด้วยมรรค ไม่เศร้าโศกเลย

ยังกลับได้เกียรติคุณและความสุข

บัณฑิตทั้งหลายเรียกภิกษุผู้ปฏิบัติชอบเช่นนั้นว่า เป็นผู้เห็นธรรม

ตสฺมา อขิโล อิธ ปธานวา นีวรณานิ ปหาย วิสุทฺโธ

มานญฺจ ปหาย อเสสํ วิชฺชายนฺตกโร สมิตาวี.

เพราะเหตุนั้น ภิกษุในพระศาสนานี้

ไม่ควรมีกิเลสเครื่องตรึงใจ ๕ อย่าง

ควรมีแต่ความเพียรชอบ ละนิวรณ์ได้แล้ว เป็นผู้บริสุทธิ์

ทั้งละความเย่อหยิ่งได้หมด

สงบระงับได้แล้วทำที่สุดทุกข์ได้ด้วยวิชชา ๓

(พระวังคีสเถระเมื่อจะแจ้งความเป็นไปของตนแก่พระอานนทเถระ จึงได้กล่าว ภาษิตเหล่านี้ว่า)

กามราเคน ฑยฺหามิ จิตฺตํ เม ปริฑยฺหติ

สาธุ นิพฺพาปนํ พฺรูหิ อนุกมฺปาย โคตม.

กระผมถูกกามราคะแผดเผา

จิตของกระผมเร่าร้อน

ท่านผู้เป็นเชื้อสายโคตมโคตร ดังกระผมจะขอโอกาส

ขอท่านโปรดอนุเคราะห์ช่วยบอกเหตุที่ดับราคะให้ด้วย

(พระอานนทเถระได้กล่าวภาษิตเหล่านี้ว่า)

สญฺญาย วิปริเยสา จิตฺตนฺเต ปริฑยฺหติ

นิมิตฺตํ ปริวชฺเชหิ สุภํ ราคูปสญฺหิตํ.

จิตของท่านเร่าร้อนก็เพราะความสำคัญผิด

ท่านจงละทิ้งนิมิตว่างามซึ่งประกอบด้วยราคะเสีย

อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ เอกคฺคํ สุสมาหิตํ

สติ กายคตา ตฺยตฺถุ นิพฺพิทาพหุโล ภว.

จงอบรมจิตให้มีอารมณ์เดียว ให้ตั้งมั่นดี

ด้วยการพิจารณาเห็นว่าไม่งาม

จงอบรมกายคตาสติ

และจงเป็นผู้เบื่อหน่ายให้มาก

อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ มานานุสยมุชฺชห

ตโต มานาภิสมยา อุปสนฺโต จริสฺสสิ.

จงเจริญการพิจารณาเห็นว่า ไม่เที่ยง

และจงละมานานุสัยเสียให้ได้ขาด

แต่นั้น ท่านจะเป็นผู้สงบเที่ยวไป เพราะละมานะได้

(พระวังคีสเถระ เกิดความโสมนัส เมื่อจะชมเชยพระผู้มีพระภาคเบื้องพระพักตร์ จึงได้กล่าวภาษิตเหล่านี้ว่า)

ตเมว วาจํ ภาเสยฺย ยายตฺตานํ น ตาปเย

ปเร จ น วิหึเสยฺย สา เว วาจา สุภาสิตา.

บุคคลพึงกล่าวแต่วาจาที่ไม่เป็นเหตุทำตนให้เดือดร้อน

และไม่เป็นเหตุเบียดเบียนชนเหล่าอื่น

วาจานั้นแลเป็นสุภาษิต

ปิยวาจเมว ภาเสยฺย ยา วาจา ปฏินนฺทิตา

ยํ อนาทาย ปาปานิ ปเรสํ ภาสเต ปิยํ.

พึงกล่าวแต่วาจาที่น่ารัก ซึ่งเหล่าชนพากันชื่นชม

ไม่พึงพูดหยาบคายต่อชนเหล่าอื่น

พึงพูดแต่คำที่น่ารัก

สจฺจํ เว อมตา วาจา เอส ธมฺโม สนนฺตโน

สจฺเจ อตฺเถ จ ธมฺเม จ อหุ สนฺโต ปติฏฺฐิตา.

คำสัตย์แลเป็นวาจาไม่ตาย

ธรรมนี้เป็นของเก่า

สัตบุรุษทั้งหลายตั้งมั่นอยู่แล้วในคำสัตย์

ทั้งที่เป็นอรรถและเป็นธรรม

ยํ พุทฺโธ ภาสตี วาจํ เขมํ นิพฺพานปตฺติยา

ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย สา เว วาจานมุตฺตมา.

พระพุทธเจ้าตรัสพระวาจาใดอันเกษม

เพื่อบรรลุนิพพาน เพื่อทำที่สุดทุกข์

พระวาจานั้นแลสูงสุดกว่าวาจาทั้งหลาย

(พระวังคีสเถระเมื่อจะสรรเสริญท่านพระสารีบุตรเถระ จึงได้กล่าวภาษิต เหล่านี้ว่า)

คมฺภีรปญฺโญ เมธาวี มคฺคามคฺคสฺส โกวิโท

สารีปุตฺโต มหาปญฺโญ ธมฺมํ เทเสติ ภิกฺขุนํ.

พระสารีบุตรมีปัญญาสุขุม เป็นนักปราชญ์

รู้ทางและมิใช่ทาง มีปัญญามาก

แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย

สงฺขิตฺเตนปิ เทเสติ วิตฺถาเรนปิ ภาสติ

สาลิกายิว นิคฺโฆโส ปฏิภานํ อุทิยฺยติ.

แสดงโดยย่อก็ได้ โดยพิสดารก็ได้

เมื่อท่านกำลังแสดงธรรม

เสียงที่เปล่งออกก็ไพเราะเหมือนเสียงนกสาลิกา

ทั้งปฏิภาณก็ปรากฏ

ตสฺส ตํ เทสยนฺตสฺส สุณนฺตา (๑) มธุรํ คิรํ

สเรน รชนีเยน สวนีเยน วคฺคุนา

อุทคฺคจิตฺตา มุทิตา โสตํ โอเธนฺติ ภิกฺขโว.

เมื่อท่านแสดงธรรมนั้นอยู่

ภิกษุทั้งหลายที่ฟังคำไพเราะ

ก็มีจิตร่าเริงเบิกบานด้วยเสียงที่น่ายินดี น่าฟัง ไพเราะจับใจ

จึงตั้งใจฟัง

(พระวังคีสเถระเมื่อจะชมเชยพระศาสดา ได้กล่าวภาษิตเหล่านี้ว่า)

อชฺช ปณฺณรเส วิสุทฺธิยา ภิกฺขู ปญฺจสตา สมาคตา

สํโยชนพนฺธนจฺฉิทา อนีฆา ขีณปุนพฺภวา อิสี.

ในวัน ๑๕ ค่ำ ซึ่งเป็นวันวิสุทธิปวารณา

วันนี้ มีภิกษุ ๕๐๐ รูปมาประชุมกัน

ล้วนเป็นผู้ตัดกิเลสเครื่องผูกคือสังโยชน์ได้ขาด

ไม่มีทุกข์สิ้นภพสิ้นชาติแล้ว

เป็นผู้แสวงหาคุณธรรมอันประเสริฐ

จกฺกวตฺตี ยถา ราชา อมจฺจปริวาริโต

สมนฺตา อนุปริเยติ สาครนฺตํ มหึ อิมํ.

พระเจ้าจักรพรรดิมีหมู่อำมาตย์แวดล้อม

เสด็จเลียบแผ่นดินอันไพศาล

มีมหาสมุทรสาครเป็นขอบเขตนี้ ฉันใด

เอวํ วิชิตสงฺคามํ สตฺถวาหํ อนุตฺตรํ

สาวกา ปยิรุปาสนฺติ เตวิชฺชา มจฺจุหายิโน.

สาวกทั้งหลายผู้ได้วิชชา ๓ ละมัจจุราชได้

พากันแวดล้อมพระผู้มีพระภาคผู้ทรงชนะสงคราม

ทรงนำหมู่ เป็นผู้ยอดเยี่ยม ก็ฉันนั้น

สพฺเพ ภควโต ปุตฺตา ปลาโป เอตฺถ (๑) น วิชฺชติ

ตณฺหาสลฺลสฺส หนฺตารํ วนฺเท อาทิจฺจพนฺธุนํ.

พระสาวกทั้งมวลล้วนแต่เป็นพุทธชิโนรส

และในสาวกเหล่านี้ไม่มีความว่างเปล่าจากคุณธรรมเลย

ข้าพระองค์พึงถวายบังคมพระองค์ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งดวงอาทิตย์

ซึ่งทรงทำลายลูกศรคือตัณหาได้แล้ว

ปโรสหสฺสํ ภิกฺขูนํ สุคตํ ปยิรุปาสติ

เทเสนฺตํ วิรชํ ธมฺมํ นิพฺพานํ อกุโตภยํ.

ภิกษุกว่าพันรูปเข้าไปเฝ้าพระสุคตซึ่งกำลังทรงแสดงธรรม

ที่ปราศจากกิเลสดุจธุลีคือนิพพาน ซึ่งหาภัยแต่ที่ไหนมิได้

สุณนฺติ ธมฺมํ วิปุลํ สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิตํ

โสภติ วต สมฺพุทฺโธ ภิกฺขุสํฆปุรกฺขโต.

ภิกษุเหล่านั้นก็พากันฟังธรรมอันไพบูลย์

ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีหมู่ภิกษุแวดล้อมย่อมทรงงดงามหนอ

นาคนาโมสิ ภควา อิสีนํ อิสิสตฺตโม

มหาเมโฆว หุตฺวาน สาวเก อภิวสฺสสิ.

พระผู้มีพระภาคทรงพระนามว่านาคะ

ทรงเป็นพระฤๅษีผู้สูงสุดกว่าบรรดาฤๅษีทั้งหลาย

ทรงโปรยฝนอมตธรรมให้ตกรดเหล่าพระสาวก

คล้ายฝนห่าใหญ่

ทิวา วิหารา นิกฺขมฺม สตฺถุทสฺสนกมฺยตา

สาวโก เต มหาวีร ปาเท วนฺทติ วงฺคิโส.

ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า

พระวังคีสะสาวกของพระองค์ประสงค์จะเฝ้าพระศาสดา

จึงออกจากที่พักกลางวัน มาถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระพุทธภาษิตเหล่านี้ว่า)

อุมฺมคฺคปถํ มารสฺส อภิภุยฺย จรติ ปภิชฺช ขีลานิ

ตํ ปสฺสถ พนฺธนปมุญฺจกรํ อสิตํว ภาคโส ปวิภชฺช.

พระวังคีสะครอบงำทางเป็นที่เกิดขึ้นแห่งกิเลสมาร

ทำลายกิเลสเครื่องตรึงใจ ๕ อย่างมีราคะเป็นต้นอยู่

เธอทั้งหลายจงดูวังคีสะ ผู้ทำการปลดเปลื้องกิเลสเป็นเครื่องผูก

ผู้อันตัณหา มานะ และทิฏฐิอิงอาศัยไม่ได้

ผู้จำแนกธรรมเป็นส่วน ๆ ได้นั้น

โอฆสฺส หิ นิตฺถรณตฺถํ อเนกวิหิตํ มคฺคํ อกฺขาสิ

ตสฺมิญฺจ อมเต อกฺขาเต ธมฺมทสา ฐิตา อสํหิรา.

ความจริง พระวังคีสะได้บอกทางไว้หลายอย่าง

เพื่อถอนโอฆกิเลส

และเมื่อพระวังคีสะนั้นบอกทางอมตะนั้นไว้แล้ว

ภิกษุทั้งหลายที่เห็นธรรมก็ตั้งมั่นไม่หวั่นไหว

ปชฺโชตกโร อติวิชฺฌ สพฺพฐิตีนํ อติกฺกมมทฺทส (๑)

ญตฺวา จ สจฺฉิกตฺวา จ อคฺคํ โส เทสยิ ทสทฺธานํ.

พระวังคีสะนั้นผู้ทำแสงสว่างให้เกิด รู้แจ่มแจ้ง

ได้เห็นนิพพานเป็นเหตุล่วงพ้นวิญญาณฐิติได้ทั้งหมด

ครั้นรู้และทำให้แจ้ง

จึงได้แสดงธรรมอันเลิศแก่ภิกษุผู้เดินทางไกล ๑๐ รูป

เอวํ สุเทสิเต ธมฺเม โก ปมาโท วิชานตํ ธมฺมํ

ตสฺมา หิ ตสฺส ภควโต สาสเน อปฺปมตฺโต สทา นมสฺสมนุสิกฺเข.

เมื่อท่านแสดงธรรมไว้ดีอย่างนี้

ท่านผู้รู้แจ้งธรรมทั้งหลายจะมีความประมาทได้อย่างไร

เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุผู้ไม่ประมาทในคำสอนของพระผู้มีพระภาค

พระองค์นั้น พึงตั้งใจศึกษา(สิกขา ๓) ทุกเมื่อ

(พระวังคีสเถระหวังจะชมเชยพระอัญญาโกณฑัญญเถระ จึงได้กล่าวภาษิต เหล่านี้ว่า)

พุทฺธานุพุทฺโธ โย เถโร โกณฺฑญฺโญ ติพฺพนิกฺกโม

ลาภี สุขวิหารานํ วิเวกานํ อภิณฺหโส.

พระอัญญาโกณฑัญญเถระผู้ตรัสรู้ตามพระพุทธเจ้า

ได้มีความบากบั่นอย่างแรงกล้า

ได้วิเวกซึ่งเป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขเป็นประจำ

ยํ สาวเกน ปตฺตพฺพํ สตฺถุสาสนการินา

สพฺพสฺส ตํ อนุปฺปตฺตํ อปฺปมตฺตสฺส สิกฺขโต.

เป็นผู้ไม่ประมาท ศึกษาอยู่ ได้บรรลุสิ่งที่พระสาวกผู้ทำตาม

คำสอนของพระศาสดาจะพึงบรรลุได้ทุกรูป

มหานุภาโว เตวิชฺโช เจโตปริยโกวิโท

โกณฺฑญฺโญ พุทฺธทายาโท ปาเท วนฺทติ สตฺถุโน.

พระอัญญาโกณฑัญญเถระมีอานุภาพมาก

ได้บรรลุวิชชา ๓ ฉลาดในการกำหนดรู้จิตของผู้อื่น

เป็นพุทธทายาทมาถวายอภิวาทพระยุคลบาทของพระศาสดาอยู่

(พระวังคีสเถระหวังจะชมเชยพระผู้มีพระภาคและพระอรหันตสาวก จึงได้กล่าว ภาษิตเหล่านี้ว่า)

นคสฺส (๑) ปสฺเส อาสีนํ มุนึ ทุกฺขสฺส ปารคุํ

สาวกา ปยิรุปาสนฺติ เตวิชฺชา มจฺจุหายิโน.

พระสาวกทั้งหลายผู้ได้บรรลุวิชชา ๓ ละมัจจุราชได้

พากันแวดล้อมพระมหามุนีผู้ถึงฝั่งแห่งทุกข์ ประทับนั่งที่ข้างภูเขา

เจตสา อนุปริเยติ โมคฺคลฺลาโน มหิทฺธิโก.

จิตฺตํ เนสํ สมเนฺวสํ วิปฺปมุตฺตํ นิรูปธึ.

พระมหาโมคคัลลานะผู้มีฤทธิ์มาก

พิจารณากำหนดรู้จิตที่หลุดพ้น

ไม่มีอุปธิของพระขีณาสพเหล่านั้นได้ด้วยจิต

เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ มุนึ ทุกฺขสฺส ปารคุํ

อเนกาการสมฺปนฺนํ ปยิรุปาสนฺติ โคตมํ.

พระสาวกเหล่านั้นพากันแวดล้อมพระมหามุนีโคดม

ผู้ทรงสมบูรณ์ด้วยสมบัติทุกประการ

ทรงถึงฝั่งแห่งทุกข์ เพียบพร้อมด้วยพระคุณมากอย่าง

(พระวังคีสเถระ หวังจะชมเชยพระผู้มีพระภาค จึงได้กล่าวภาษิตนี้ว่า)

จนฺโท ยถา วิคตวลาหเก นเภ

วิโรจติ วีตมโลว ภาณุมา

เอวํปิ องฺคีรส ตฺวํ มหามุนิ

อติโรจสิ ยสสา สพฺพโลกํ.

ข้าแต่พระมหามุนีอังคีรส

พระองค์ไพโรจน์ล่วงโลกทั้งหมดด้วยพระยศ

เหมือนดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ที่ปราศจากมลทิน

สว่างจ้าอยู่บนท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆหมอก

(พระวังคีสเถระเมื่อจะประกาศคุณของพระศาสดาและของตน จึงได้กล่าว ภาษิตเหล่านี้ว่า)

กาเวยฺยมตฺตา วิจริมฺหปุพฺเพ คามา คามํ ปุรา ปุรํ

อถทฺทสาม (๑) สมฺพุทฺธํ สพฺพธมฺมาน ปารคุํ.

เมื่อก่อน เราเป็นผู้อันนักปราชญ์เคารพนับถือ

เที่ยวไปจากหมู่บ้านไปยังหมู่บ้าน จากเมืองไปยังเมือง

จึงได้เฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง

โส เม ธมฺมมเทเสสิ มุนิ ทุกฺขสฺส ปารคู

ธมฺมํ สุตฺวา ปสีทิมฺห สทฺธา โน อุปปชฺชถ.

พระองค์ผู้เป็นพระมหามุนี ทรงถึงฝั่งแห่งทุกข์

ได้ทรงแสดงธรรมโปรดเรา

เราฟังธรรมแล้วเกิดความเลื่อมใสศรัทธา

ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา ขนฺเธ อายตนานิ จ

ธาตุโย จ วิทิตฺวาน ปพฺพชึ อนคาริยํ.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระพุทธองค์

แล้วรู้ชัดถึงขันธ์ อายตนะ และธาตุ จึงได้ออกบวชเป็นบรรพชิต

พหูนํ วต อตฺถาย อุปฺปชฺชนฺติ ตถาคตา

อิตฺถีนํ ปุริสานญฺจ เย เต สาสนการกา.

พระตถาคตทั้งหลายทรงอุบัติเพื่อประโยชน์แก่สตรีและบุรุษผู้ทำ

ตามคำสอนเป็นจำนวนมากหนอ

เตสํ โข วต อตฺถาย โพธิมชฺฌคมา มุนิ

ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนญฺจ เย นิรามคตทฺทสา. (๑)

พระมหามุนีได้บรรลุพระโพธิญาณเพื่อประโยชน์แก่เหล่าภิกษุ

และภิกษุณีผู้ได้เห็นธรรมซึ่งเป็นทางออกจากทุกข์หนอแล

สุเทสิตา จกฺขุมตา พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา

จตฺตาริ อริยสจฺจานิ อนุกมฺปาย ปาณินํ.

พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งดวงอาทิตย์ ทรงมีพระจักษุ

ทรงอนุเคราะห์ต่อหมู่สัตว์ ได้ทรงแสดงอริยสัจ ๔ คือ

ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ

อริยญฺจฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ทุกฺขูปสมคามินํ.

(๑) ทุกข์ (๒) เหตุให้เกิดทุกข์ (๓) ความดับทุกข์

(๔) อริยมรรคมีองค์ ๘ ซึ่งเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์

เอวเมเต ตถา วุตฺตา ทิฏฺฐา เม เต ยถา ตถา

สทตฺโถ เม อนุปฺปตฺโต กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

เราได้เห็นธรรมเหล่านั้น เหมือนอย่างที่พระศาสดาตรัสไว้

ความเป็นจริงอย่างนี้ เราได้บรรลุประโยชน์ตนแล้ว

ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าแล้ว

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

สุวิภตฺเตสุ ธมฺเมสุ ยํ เสฏฺฐํ ตทุปาคมึ.

การที่เราได้มาในสำนักของพระพุทธเจ้าเป็นการดีหนอสำหรับเรา

เพราะเราได้บรรลุธรรมที่ประเสริฐสุด

บรรดาธรรมที่พระองค์ทรงจำแนกไว้ดีแล้ว

อภิญฺญาปารมิปฺปตฺโต โสตธาตุ วิโสธิตา (๑)

เตวิชฺโช อิทฺธิปตฺโตมฺหิ เจโตปริยโกวิโท.

เราได้ถึงฝั่งแห่งอภิญญา ชำระโสตธาตุให้หมดจด

ได้วิชชา ๓ บรรลุฤทธิ์ ฉลาดในการกำหนดรู้จิตของผู้อื่น

(พระวังคีสเถระ ในคราวที่พระอุปัชฌาย์ของท่านปรินิพพาน ได้กล่าวภาษิต เหล่านี้ว่า)

ปุจฺฉามิ สตฺถารมโนมปญฺญํ

ทิฏฺเฐว ธมฺเม โย วิจิกิจฺฉานํ เฉตฺว (๑)

อคฺคาฬเว กาลมกาสิ ภิกฺขุ

ญาโต ยสสฺสี อภินิพฺพุตตฺโต.

ข้าพระองค์ขอทูลถามพระบรมศาสดาผู้มีพระปัญญามากว่า

ภิกษุใดมีชื่อเสียง เรืองยศ ตัดความสงสัย

ดับกิเลสเสียได้ในปัจจุบันชาตินี่แหละ

ได้ปรินิพพานที่อัคคาฬวเจดีย์วิหาร

นิโคฺรธกปฺโป อิติ ตสฺส นามํ

ตยา กตํ ภควา พฺราหฺมณสฺส

โส ตํ นมสฺสํ อจริ มุตฺยเปกฺโข

อารทฺธวีริโย ทฬฺหธมฺมทสฺสี.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ภิกษุนั้นเห็นธรรมคือนิพพานอันมั่นคง

เป็นพราหมณ์มาแต่กำเนิด

มีนามที่พระองค์ทรงประทานให้ว่า นิโครธกัปปะ

ผู้มุ่งแต่ความหลุดพ้น ปรารภความเพียร

ยังกราบไหว้ท่านอยู่

ตํ สาวกํ สกฺก มยมฺปิ สพฺเพ

อญฺญาตุมิจฺฉาม สมนฺตจกฺขุ

สมวฏฺฐิตา (๑) โน สวนาย โสตา (๒)

ตุวํ นุ สตฺถา ตฺวมนุตฺตโรสิ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้าศากยะ ซึ่งมีพระจักษุรอบคอบ

แม้ข้าพระองค์ทุกรูป ปรารถนาจะทราบถึงพระสาวกรูปนั้น

ข้าพระองค์ทั้งหลายพร้อมที่จะเงี่ยโสตลงฟัง

พระองค์มิใช่หรือเป็นศาสดา พระองค์เป็นผู้ยอดเยี่ยม

ฉินฺเทว (๑) โน วิจิกิจฺฉํ พฺรูหิ เมตํ

ปรินิพฺพุตํ เวทย ภูริปญฺญ

มชฺเฌว โน ภาส สมนฺตจกฺขุ

สกฺโกว เทวาน สหสฺสเนตฺโต.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระปัญญาดุจแผ่นดิน

ขอพระองค์โปรดตัดความเคลือบแคลงสงสัยของข้าพระองค์ทั้งหลาย

โปรดตรัสบอกพระนิโครธกัปปเถระผู้ปรินิพพานแล้วนั้น ให้ข้า

พระองค์ทราบด้วยเถิด

ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุรอบคอบ

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกท่ามกลางแห่งข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด

เหมือนท้าวสักกะผู้มีพระเนตรตั้งพันตรัสบอกแก่เหล่าเทวดา

เย เกจิ คนฺถา อิธ โมหมคฺคา

อญฺญาณปกฺขา วิจิกิจฺฉฏฺฐานา

ตถาคตํ ปตฺวา น เต ภวนฺติ

จกฺขุํ หิ เอตํ ปรมํ นรานํ.

กิเลสเครื่องร้อยรัดเหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกนี้

เป็นทางก่อให้เกิดความลุ่มหลง เป็นฝ่ายแห่งความไม่รู้

เป็นมูลฐานแห่งความเคลือบแคลงสงสัย

กิเลสเครื่องร้อยรัดเหล่านั้นพอมาถึงพระตถาคตซึ่งมีพระจักษุ

มีพระคุณยิ่งกว่านรชนทั้งหลายนี้แล ย่อมหมดไป

โน เจ หิ ชาตุ ปุริโส กิเลเส

วาโต ยถา อพฺภฆนํ วิหาเน

ตโมวสฺส นิวุโต สพฺพโลโก

โชติมนฺโตปิ น ปภาเสยฺยุํ.

ถ้าพระผู้มีพระภาคจะเป็นบุรุษแต่เพียงกำเนิด

ก็จะไม่พึงทรงทำลายกิเลสได้

เหมือนลมพัดทำลายก้อนเมฆหมอกที่หนาทึบไม่ได้

โลกทั้งมวลที่มืดอยู่แล้ว ก็ยิ่งจะมืดหนักลง

พระสาวกทั้งหลาย มีพระสารีบุตรเป็นต้น ที่รุ่งเรืองอยู่บ้าง

ก็จะไม่พึงรุ่งเรืองนัก

ธีรา จ ปชฺโชตกรา ภวนฺติ

ตนฺตํ อหํ ธีร (๑) ตเถว มญฺเญ

วิปสฺสินํ ชานมุปาคมิมฺห

ปริสา (๒) โน อาวิกโรหิ กปฺปํ.

นักปราชญ์ทั้งหลาย เป็นผู้ทำแสงสว่างให้เกิด

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระปรีชาญาณ

เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์เข้าใจพระองค์ว่า

ทรงทำแสงสว่างให้เกิดเป็นแม่นมั่น

ข้าพระองค์ทั้งหลายรู้ว่าพระองค์ทรงเห็นธรรมทั้งปวง

ได้อย่างแจ่มแจ้ง จึงได้พากันมาเฝ้า

ขอพระองค์โปรดประกาศพระนิโครธกัปปเถระแก่ข้าพระองค์ทั้งหลาย

ในบริษัทด้วยเถิด

ขิปฺปํ คิรํ เอรย วคฺคุ วคฺคุํ

หํโสว ปคฺคยฺห สนิกํ นิกูช (๑)

พินฺทุสฺสเรน สุวิกปฺปิเตน

สพฺเพว เต อุชฺชุคตา สุโณม.

พระองค์ทรงเปล่งพระวาจาอย่างไพเราะจับใจ

ทั้งทรงเปล่งด้วยพระสุรเสียงกังวานที่เกิดแต่พระนาสิกที่บุญญาธิการ

ตกแต่งมาดีแล้วได้อย่างคล่องแคล่วแผ่วเบา เหมือนพญาหงส์ทอง

โก่งคอขันเบา ๆ อย่างไพเราะ

ข้าพระองค์ทุกรูปตั้งใจแน่วแน่

ขอฟังพระดำรัสที่ไพเราะของพระองค์

ปหีนชาติมรณํ อเสสํ

นิคฺคยฺห โธนํ วเทสฺสามิ (๑) ธมฺมํ

น กามกาโร (๒) ปุถุชฺชนานํ

สงฺเขยฺยกาโรว (๓) ตถาคตานํ.

ข้าพระองค์จะเปิดเผยความเกิดและความตายที่ละได้อย่างสิ้นเชิง

จะแสดงบอกบาปธรรมซึ่งเป็นตัวกำจัด

เพราะบรรดาปุถุชนและเสขบุคคลเป็นต้น

ผู้ที่ทำได้ตามความพอใจตนไม่มี

เหมือนคนที่ไตร่ตรองพิจารณาตามพระตถาคตเท่านั้น

สามารถที่จะรู้หรือกล่าวธรรมอย่างที่ตัวต้องการได้

สมฺปนฺนเวยฺยากรณํ ตเวทํ

สมุชฺชปญฺญสฺส สมุคฺคหีตํ

อยมญฺชลิ ปจฺฉิโม สุปฺปณามิโต

มา โมหยี ชานมโนมปญฺญ.

พระดำรัสของพระองค์นี้มีไวยากรณ์สมบูรณ์

พระองค์ทรงมีพระปัญญาตรงไปตรงมาตรัสไว้อย่างถูกต้อง

ข้าพระองค์ก็เรียนมาดีแล้ว

การถวายบังคมที่ข้าพระองค์ถวายอย่างนอบน้อมนี้เป็นครั้งสุดท้าย

ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระปัญญามาก

พระองค์ทรงทราบคติของพระนิโครธกัปปเถระได้

ไม่ยังข้าพระองค์ให้หลง

ปโรวรํ อริยธมฺมํ วิทิตฺวา

มา โมหยี ชานมโนมวีริย

วารึ ยถา ฆมฺมนิ ฆมฺมตตฺโต

วาจาภิกงฺขามิ สุตํ ปวสฺส.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก

พระองค์ทรงตรัสรู้อริยธรรมทั้งที่เป็นโลกุตตระและโลกิยะ

ทรงทราบเญยยธรรมทั้งหมดได้

ไม่ยังข้าพระองค์ให้หลง

ข้าพระองค์หวังพระดำรัสของพระองค์เป็นอย่างยิ่ง

เหมือนคนถูกความร้อนแผดเผาในฤดูร้อน

ก็ต้องการน้ำเป็นอย่างยิ่ง

ขอพระองค์ทรงยังฝนคือพระธรรมเทศนา

ที่ข้าพระองค์ฟังมาแล้วให้ตกลงเถิด

ยทตฺถิกํ พฺรหฺมจริยํ อจาริ (๑)

กปฺปายโน กจฺจิสฺสตํ อโมฆํ

นิพฺพายิ โส อาทุ สอุปาทิเสโส (๒)

ยถา วิมุตฺโต อหุ ตํ สุโณม.

พระนิโครธกัปปเถระได้ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อประโยชน์ใด

ประโยชน์ของท่านนั้นไม่สูญเปล่าหรือ

ท่านนิพพานด้วยสอุปาทิเสสนิพพาน

หรือนิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

ข้าพระองค์ทั้งหลายขอฟังเรื่องนั้น

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ อิธ นามรูเป (อิติ ภควา)

กณฺหสฺส (๑) โสตํ ทีฆรตฺตานุสยิตํ

อตาริ ชาตึ มรณํ อเสสํ

อิจฺจาพฺรวี ภควา ปญฺจเสฏฺโฐ.

พระนิโครธกัปปเถระนั้นได้ตัดขาดตัณหาในนามรูปนี้

ทั้งตัดกระแสแห่งธรรมฝ่ายดำ

ซึ่งนอนเนื่องอยู่ในสันดานมาช้านาน

ข้ามพ้นชาติมรณะได้อย่างสิ้นเชิง

พระผู้มีพระภาคผู้ประเสริฐด้วยพลธรรม ๕ ประการได้ตรัสไว้ดังนี้

(พระวังคีสเถระกราบทูลด้วยภาษิตเหล่านี้ว่า)

เอส สุตฺวา ปสีทามิ วโจ เต อิสิสตฺตม

อโมฆํ กิร เม ปุฏฺฐํ น มํ วญฺเจสิ พฺราหฺมโณ.

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นพุทธะ

ข้าพระองค์นี้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้วย่อมเลื่อมใส

ทราบว่า เรื่องที่ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ไม่ไร้ประโยชน์

พระองค์เป็นพุทธเจ้าไม่ทรงลวงข้าพระองค์แน่นอน

ยถา วาที ตถา การี อหุ พุทฺธสฺส สาวโก

อจฺเฉจฺฉ (๑) มจฺจุโน ชาลํ ตตํ มายาวิโน ทฬฺหํ.

สาวกของพระพุทธองค์พูดอย่างใด ก็ทำอย่างนั้น

ได้ตัดข่ายคือตัณหาที่แผ่กว้างทั้งมั่นคงของพญามารเจ้าเล่ห์ได้ขาด

อทฺทส ภควา อาทึ อุปาทานสฺส กปฺปิโย

อจฺจคา วต กปฺปายโน (๑) มจฺจุเธยฺยํ สุทุตฺตรํ.

พระผู้มีพระภาคสมควรที่จะตรัสว่า

ท่านนิโครธกัปปเถระได้เห็นมูลเหตุแห่งอุปาทาน

ล่วงพ้นบ่วงมัจจุราชที่ข้ามได้แสนยากแล้ว

(พระวังคีสเถระเมื่อจะประกาศความเลื่อมใส จึงได้กล่าวภาษิตสุดท้ายว่า)

ตํ เทวเทวํ วนฺทามิ ปุตฺตนฺเต ทฺวิปทุตฺตม

อนุชาตํ มหาวีรํ นาคํ นาคสฺส โอรสนฺติ.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา วงฺคีโส เถโร คาถาโย อภาสิตฺถาติ. มหานิปาโต นิฏฺฐิโต. ตสฺสุทฺทานํ

สตฺตติมฺหิ นิปาตมฺหิ วงฺคีโส ปฏิภาณวา

เอโกว เถโร นตฺถญฺโญ คาถาโย เอกสตฺตตีติ.

เถรคาถา นิฏฺฐิตาิฺฺิิิิิิ. ตสฺสุทฺทานํ

สหสฺสํ โหนฺติ ตา คาถา ตีณิ สฏฺฐิสตานิ จ

เถรา จ เทฺว สตา สฏฺฐิ จตฺตาโร จ ปกาสิตา

สีหนาทํ นทิตฺวาน พุทฺธปุตฺตา อนาสวา

เขมนฺตํ ปาปุณิตฺวาน อคฺคิขนฺธาว นิพฺพุตาติ.

เถรคาถา นิฏฺฐิตา. _______ ขุทฺทกนิกาย เถรีคาถา _______ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สูงสุดกว่าเทวดาและมนุษย์

ข้าพระองค์ขอกราบไหว้ท่านพระนิโครธกัปปเถระ

ผู้เป็นวิสุทธิเทพ เป็นอนุชาตบุตร

มีความเพียรมาก เป็นผู้ประเสริฐ

ทั้งเป็นโอรสของพระองค์ผู้ประเสริฐนั้น

ทราบว่า ท่านพระวังคีสเถระได้กล่าวภาษิตทั้งหลายไว้

ด้วยประการฉะนี้แล

มหานิบาต จบ

รวมเรื่องพระเถระที่มีในนิบาตนี้ คือ

ในสัตตตินิบาต(มหานิบาต)นี้

พระวังคีสเถระผู้แตกฉานรูปเดียวเท่านั้น

ไม่มีพระเถระรูปอื่น และมี ๗๑ ภาษิต ฉะนี้แล

เถรคาถา จบ

สรุปความเถรคาถานี้

พระเถระ ๒๖๔ รูป ผู้เป็นพุทธบุตร ไม่มีอาสวะ

บรรลุนิพพานอันเป็นแดนเกษม พากันบันลือสีหนาท

ประกาศภาษิตไว้รวม ๑,๓๖๐ ภาษิต

แล้วก็พากันนิพพานเหมือนกองไฟหมดเชื้อแล้วดับไป ฉะนี้แล

เถรคาถา จบ