๒. สารีปุตตเถรคาถา เล่ม ๒๖

๒. สารีปุตตเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระสารีบุตรเถระ

(ท่านพระสารีบุตรเถระครั้นสำเร็จสาวกบารมีญาณ ดำรงอยู่ในตำแหน่งพระธรรมเสนาบดีอย่างนี้แล้ว หวังจะทำประโยชน์แก่หมู่สัตว์ จึงวันหนึ่ง เมื่อจะประกาศความประพฤติของตนแก่เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ความว่า){๓๙๖}[๙๘๑] บุคคลใดสมบูรณ์ด้วยศีล สงบระงับ มีสติ มีความดำริชอบ มีปกติเพ่งพินิจ ไม่ประมาท ยินดีในอารมณ์ภายในคือกัมมัฏฐานภาวนา มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว อยู่ผู้เดียว ยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ นักปราชญ์ทั้งหลายเรียกบุคคล นั้นว่าภิกษุ[๙๘๒] ภิกษุเมื่อบริโภคอาหารจะเป็นของสดหรือของแห้งก็ตาม ไม่พึงติดใจจนเกินไป พึงเป็นผู้มีท้องพร่อง มีอาหารพอประมาณ มีสติอยู่

[๙๘๓] ยังอีก ๔ - ๕ คำจะอิ่ม ควรหยุดฉัน แล้วดื่มนํ้าแทนเทำนี้ก็เป็นการเพียงพอเพื่ออยู่สบายของภิกษุผู้มีจิตมุ่งพระนิพพาน

[๙๘๔] ถ้าจีวรที่เป็นกัปปิยะปกปิดอวัยวะที่ควรปกปิดได้ จีวรนี้ถือว่ามีประโยชน์ เท่านี้ก็เป็นการเพียงพอเพื่ออยู่สบาย ของภิกษุผู้มีจิตมุ่งพระนิพพาน

[๙๘๕] เมื่อภิกษุนั่งขัดสมาธิในกุฎีใด ฝนสาดรดเข่าทั้งสองไม่ได้ กุฏีนี้ก็เป็นการเพียงพอเพื่ออยู่สบายของภิกษุผู้มีจิตมุ่งพระนิพพาน

[๙๘๖] ภิกษุรูปใดพิจารณาเห็นสุขเวทนาโดยความเป็นทุกข์ พิจารณาเห็นทุกขเวทนาโดยความเป็นลูกศร ไม่มีความ ถือมั่นว่าเป็นตัวเป็นตนในอทุกขมสุขเวทนา ภิกษุนั้นจะมีกิเลสอะไรผูกไว้ในโลกได้เล่า และจะมีอะไรอีกเล่า[๙๘๗] ภิกษุผู้มีความปรารถนาต่ำช้า เกียจคร้าน มีความเพียรหย่อน ได้สดับน้อย ไม่เอื้อเฟื้อ อย่าได้มีในสำนักของเราแม้ในกาลไหน ๆ เลย จะมีประโยชน์อะไรด้วยโอวาทอะไรสำหรับบุคคลเช่นนั้นในหมู่สัตว์โลก[๙๘๘] อนึ่ง ขอให้ภิกษุผู้เป็นพหูสูต เป็นนักปราชญ์ ตั้งมั่นดีในศีล ประกอบเนือง ๆ ซึ่งความสงบใจ จงมาประดิษฐาน อยู่บนศีรษะของเราเกิด

[๙๘๙] ผู้ใดประกอบเนือง ๆ ซึ่งธรรมที่ทำให้เนิ่นช้า มีใจยินดีธรรมที่ทำให้เนิ่นช้า ผู้นั้นย่อมพลาดจากพระนิพพานที่เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม

[๙๙๐] ส่วนผู้ใดละธรรมที่ทำให้เนิ่นช้าได้แล้ว ยินดีในอริยมรรค ซึ่งเป็นทางให้ถึงพระนิพพานอันไม่มีธรรมที่ทำให้เนิ่นช้า ผู้นั้นย่อมได้บรรลุพระนิพพานที่เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม[๙๙๑] สถานที่ที่พระอรหันต์ทั้งหลายอยู่ จะเป็นหมู่บ้านหรือป่าก็ตาม จะเป็นที่ลุ่มหรือที่ดอนก็ตาม ย่อมเป็นสถานที่ น่ารื่นรมย์ทั้งนั้น

[๙๙๒] ป่าทั้งหลายเป็นที่น่ารื่นรมย์ คนที่แสวงหากามย่อมไม่ ยินดีในป่าอันน่ารื่นรมย์เช่นใด ท่านผู้ปราศจากราคะ แล้วจักยินดีในป่าอันน่ารื่นรมย์เช่นนั้น เพราะท่านเหล่านั้นไม่เป็นผู้แสวงหากาม[๙๙๓] บุคคลพึงคบหาแต่บัณฑิตผู้ที่ตนเห็นว่าช่วยชี้ข้อผิดพลาดให้ได้ เหมือนคนที่บอกขุมทรัพย์ให้ ซึ่งเป็นผู้ที่ชอบกล่าวขู่ มีปัญญา เพราะเมื่อคบหาบัณฑิตเช่นนั้น ย่อมมีแต่ข้อดี ไม่มีข้อเสีย[๙๙๔] บุคคลพึงว่ากล่าวกัน พึงสั่งสอนกัน และพึงห้ามกันจากธรรมของอสัตบุรษ บุคคลที่ทำอย่างนี้ย่อมเป็นที่รักของพวกคนดี แต่ไม่เป็นที่รักของพวกคนไม่ดี

[๙๙๕] พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุญาณ ทรงแสดงธรรมแก่ผู้อื่น เมื่อพระองค์กำลังทรงแสดงธรรมอยู่ เราผู้มุ่งประโยชน์ได้เงี่ยโสตฟัง การฟังของเรานั้นไม่ไร้ประโยชน์ คือ เราเป็นผู้หลุดพ้นหมดสิ้นอาสวะได้แล้ว[๙๙๖] เราไม่มีความปรารถนาเพื่อปุพเพนิวาสญาณ ทิพพจักขุญาณ เจโตปริยญาณ อิทธิวิธญาณ จุตูปปาตญาณ ทิพพโสตญาณ อันเป็นธาตุบริสุทธิ์มาก่อนเลย

(แต่คุณธรรมของสาวกทั้งหมดได้มีขื้นแก่เราพร้อมกับการบรรลุมรรคผล เหมือนคุณธรรมคือพระสัพพัญญุตญาณได้มีแก่พระพุทธเจ้าฉะนั้น มียักษ์ ตนหนึ่งมากล่าวว่า)[๙๙๗] มีภิกษุหัวโล้นรูปหนึ่งชื่ออุปติสสะ เป็นพระเถระระดับสูงทางปัญญา ห่มผ้าสังฆาฏินั่งเข้าฌานอยู่ที่โคนไม้

[๙๙๘] สาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เข้าทุติยฌานเป็นต้นที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร ชื่อว่าประกอบด้วยความเป็นผู้นิ่งอย่างประเสริฐโดยแท้จริง[๙๙๙] ภูเขาศิลาล้วนย่อมไม่หวั่นไหว ดั้งอยู่มั่นคงดี แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น ย่อมไม่หวั่นไหวดุจบรรพตเพราะสิ้นโมหะ

[๑๐๐๐] สำหรับท่านผู้ไม่มีกิเลสเครื่องยียวน ผู้แสวงหาความสะอาดเป็นนิจ ความชั่วแม้มีประมาณเท่าปลายขนทราย ก็ปรากฏเหมือนประมาณเท่าก้อนเมฆ[๑๐๐๑] เราไม่ยินดีความตาย ไม่เพลิดเพลินความเป็นอยู่ และเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ ละทิ้งร่างกายนี้ไป

[๑๐๐๒] เราไม่ยินดีความตาย ไม่เพลิดเพลินความเป็นอยู่ และ รอเวลาตายอยู่ เหมือนลูกจ้างรอเวลาให้สิ้นวันฉะนั้น

[๑๐๐๓] ความตายนี้มีแน่นอนในสองคราว คือ ในเวลาแก่หรือในเวลาหนุ่ม ที่จะไม่ตายเลยย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงบำเพ็ญสัมมาปฏิบัติเถิด ขอจงอย่าได้ปฏิบัติ ผิดพินาศไปเลย ขณะเวลาอย่าได้ล่วงเลยท่านทั้งหลายไปเสีย[๑๐๐๔] ท่านทั้งหลายจงคุ้มครองตน เหมือนอย่างคนคุ้มครอง เมืองปลายแดนทั้งภายในและภายนอกขณะเวลาอย่า ได้ล่วงเลยท่านทั้งหลายไปเสีย เพราะผู้ที่ล่วงเลยขณะเวลาไปแล้วต้องแออัดยัดเยียดเศร้าโศกกันอยูในนรก[๑๐๐๕] บุคคลผู้สงบ เว้นจากการทำความชั่ว พูดด้วยปัญญา ไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมกำจัดบาปธรรมทั้งหลายได้ เหมือนลมพัดใบไม้ให้ร่วงหล่นไปฉะนั้น

[๑๐๐๖] บุคคลผู้สงบ เว้นจากการทำความชั่ว พูดด้วยปัญญา ไม่ฟุ้งซ่าน ยอมลอยบาปธรรมทั้งหลายได้ เหมือนลมพัด ใบไม้ให้ลอยไปฉะนั้น

[๑๐๐๗] บุคคลผู้สงบ ไม่มีความทุกข์ใจ มีใจผ่องใส ไม่ขุ่นมัว มีศีลงาม เป็นนักปราชญ์ พึงทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

[๑๐๐๘] บุคคลไม่ควรวางใจในคนบางพวกไม่ว่าจะเป็นคฤหัสถ์ และบรรพชิต เพราะเบื้องต้นแม้เป็นคนดี ภายหลังอาจเป็นคนไม่ดีไปได้ หรือเบื้องต้นเป็นคนไม่ดี แต่ภายหลังกลับเป็นคนดีได้[๑๐๐๙] นิวรณ์ ๕ คือ กามฉันทะ ๑ พยาบาท ๑ ถีนมิทธะ ๑ อุทธัจจกุกกุจจะ๑ วิจิกิจฉา ๑ เป็นธรรมเครื่องเศร้าหมองใจของภิกษุ

[๑๐๑๐] สมาธิของภิกษุผู้ชอบอยู่ด้วยความไม่ประมาทย่อมไม่หวั่นไหวด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ด้วยมีผู้สักการะและด้วยไม่มีผู้สักการะ[๑๐๑๑] บุคคลผู้ชอบเพ่งฌาน พากเพียรเนืองนิจ พิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันสุขุม ผู้ยินดีในความสิ้นไปแห่งอุปาทาน นักปราชญ์เรียกว่าเป็นสัตบุรุษ[๑๐๑๒] มหาสมุทร ๑ แผ่นดิน ๑ ภูเขา ๑ ลม ๑ ไม่ถึงส่วนเสี้ยว โดยการเปรียบเทียบแห่งความหลุดพ้นกิเสลอย่างประเสริฐของพระศาสดาเลย[๑๐๑๓] พระเถระผู้อนุวัตรตามพระธรรมจักรที่พระศาสดาทรงหมุนไปแล้ว ผู้มีความรู้มาก มีจิตมั่นคง เป็นผู้เสมอด้วยแผ่นดิน นํ้า และไฟ ย่อมไม่ยินดียินร้าย[๑๐๑๔] เป็นผู้บรรลุปัญญาบารมีธรรมแล้ว มีปัญญามาก เป็นนักปราชญ์ผู้ใหญ่ ไม่ใช่เป็นคนเขลา แต่มองเหมือนคนเขลา เป็นผู้ดับความทุกข์ร้อนได้ทุกเมื่อ ท่องเที่ยวไปอยู่[๑๐๑๔] พระศาสดาเราก็ได้อยู่ใกล้ชิดแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ทำเสร็จแล้ว ภาระอันหนักก็ปลงลงแล้ว ตัณหาที่นำไปสู่ภพใหม่ก็ถอนได้แล้ว[๑๐๑๖] ท่านทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด นี้เป็นคำสอนของเรา บัดนี้เราพ้นจากกิเลสทั้งปวงแล้วจักปรินิพพาน

๓. อานนทเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระอานนทเถระ

(ท่านพระอานนทเถระหลังจากสำเร็จเป็นพระอรหันต์ได้อภิญญา ๖ เข้าไปสู่สถานที่กำหนดทำสังคายนา (สังคีติมณฑป) สังคายนาพระธรรมอยู่ ได้ รวบรวมภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้โดยมุ่งให้โอวาทแก่เหล่าภิกษุในที่นั้น ๆ และมุ่งแสดงข้อปฏิบัติของตนเป็นต้น ความว่า){๓๙๗}[๑๐๑๗] บัณฑิตไม่ควรทำความเป็นเพื่อนกับคนที่ชอบส่อเสียด มักโกรธ ตระหนี่ และชอบแต่ให้ผู้อื่นพินาศ เพราะการ สมาคมกับคนชั่วเป็นความชั่ว

[๑๐๑๘] แต่บัณฑิตควรทำความเป็นเพื่อนกับคนที่มีศรัทธา มีศีล เป็นที่รัก มีปัญญา และเป็นพหูสูต เพราะการสมาคมกับคนดีเป็นความดี

[๑๐๑๙] เชิญดูอัตภาพที่ถูกสร้างให้วิจิตร มีปากแผล ๙ แห่ง มีกระดูกและเส้นเอ็นยึดติดกันไว้ มีความเจ็บไข้ได้ป่วยอยู่เป็นนิจ ซึ่งคนเป็นอันมากคิดถึงกัน ไม่มีความยั่งยืน มั่นคงเลย

[๑๐๒๐] เชิญดูรูปร่างที่ถูกทำให้วิจิตรด้วยแก้วมณีและกุณฑล มีกระดูกอันหนังหุ้มห่อไว้ งามพร้อมด้วยเสื้อผ้าต่าง ๆ

[๑๐๒๑] เท้าที่ย้อมด้วยสีแดงสด ใบหน้าที่ไล้ทาด้วยแป้งฝุ่น พอที่จะหลอกคนโง่ให้หลงได้แต่ หลอกคนผู้แสวงหาฝั่งคือ พระนิพพานไม่ได้