๒. โคทัตตเถรคาถา เล่ม ๒๖

๒. โคทัตตเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระโคทัตตเถระ

นัยว่า ท่านพระโคทัตตเถระ (เมื่อจะแสดงธรรมปรารภถึงโลกธรรม แก่เหล่าท่านผู้เป็นอริยบุคคลทั้งบรรพชิตและคฤหัสถ์ที่เข้ามาหา) ได้ภาษิตคาถาไว้ ๑๔ คาถาอย่างนี้ว่า{๓๘๒}[๖๕๙] โคอาชาไนยตัวงามที่ถูกเทียมที่แอกเกวียนแล้ว ก็สามารถลากเกวียนไปได้ ถูกภาระอันหนักบีบคั้นแล้ว ก็ไม่ล่วงเกินแอกที่เขาเทียมไว้บนบ่า แม้ฉันใด[๖๖๐] บุคคลผู้บริบูรณ์ด้วยปัญญาเหมือนมหาสมุทรเต็มเปี่ยม ด้วยน้ำย่อมไม่ดูหมิ่นผู้อื่น ฉันนั้น การไม่ข่มผู้อื่นนี้จัด เป็นอารยธรรมของสัตว์โลกทั้งหลายทีเดียว[๖๖๑] นรชนผู้ตกอยู่ในอำนาจของเวลาที่ได้ลาภและไม่ได้ลาภ ตกอยู่ในอำนาจของความเจริญและความเสื่อม ย่อมเข้าถึงความทุกข์ และต้องโศกเศร้าอยู่ในโลกนี้[๖๖๒] คนเขลาผู้ไม่เห็นตามความเป็นจริงย่อมเดือดร้อนด้วยเหตุ ๒ อย่าง คือ มีใจฟูขึ้นเพราะความสุขเป็นเหตุ และมีใจฟุบลงเพราะความทุกข์เป็นเหตุ[๖๖๓] ชนเหล่าใดก้าวพ้นตัณหาในทุกขเวทนา ในสุขเวทนา และ ในอทุกขมสุขเวทนาได้แล้ว ชนเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ตั้งมั่น เหมือนเสาเขื่อน เป็นผู้ไม่ฟูขึ้นและไม่ฟุบลง[๖๖๔] ชนเหล่านั้นย่อมไม่ติดอยู่ในลาภ ความเสื่อมลาภ ยศ ความเสื่อมยศ นินทา สรรเสริญ สุข และทุกข์

[๖๖๕] เหล่าชนผู้ไม่ติดอยู่ในโลกธรรมทั้งปวงดังหยาดนํ้าไม่ติด อยู่บนใบบัวเหล่านั้นจัดว่าเป็นนักปราชญ์ ย่อมได้รับความสุขและไม่ปราชัยในที่ทุกสถาน[๖๖๖] ระหว่างการไม่ได้ลาภโดยชอบธรรม กับการได้ลาภโดยไม่ชอบธรรม การไม่ได้ลาภโดยชอบธรรมประเสริฐ กว่า การได้ลาภโดยไม่ชอบธรรมจะประเสริฐอะไร[๖๖๗] ระหว่างคนไม่มีความรู้แต่มียศ กับคนมีความรู้แต่ไม่มียศ คนมีความรู้แต่ไม่มียศประเสริฐกว่า คนไม่มีความรู้แต่มียศจะประเสริฐอะไร[๖๖๘] ระหว่างการสรรเสริญจากคนพาล กับการตำหนิจากนักปราชญ์ การตำหนิจากนักปราชญ์ประเสริฐว่า การสรรเสริญจากคนพาลจะประเสริฐอะไร[๖๖๙] ระหว่างความสุขที่เกิดจากกามคุณ กับความทุกข์ที่เกิดจากวิเวก ความทุกข์ที่เกิดจากวิเวกประเสริฐกว่า ความ สุขที่เกิดจากกามคุณจะประเสริฐอะไร[๖๗๐] ความเป็นอยู่โดยไม่ชอบธรรม กับความตายโดยธรรม ความตายโดยธรรมประเสริฐกว่า ความเป็นอยู่โดยไม่ชอบธรรมจะประเสริฐอะไร[๖๗๑] ชนเหล่าใดละความยินดีและความยินร้ายได้แล้ว มีจิตสงบแล้วในความเจริญและความเสื่อม สัญจรไปไม่ติดอยู่ในโลกคือขันธ์เป็นต้น ชนเหล่านั้นย่อมไม่มีความรักและความชัง

[๖๗๒] บุคคลเจริญโพชฌงค์ ๗ อินทรีย์ ๕ และพละ ๕ แล้ว บรรลุถึงความสงบอันยอดเยี่ยม หาอาสวะมิได้ ย่อมบรรลุนิพพาน

จบ จุททสกนิบาต

ในจุททสกนิบาตนี้ พระเถระ ๒ รูปผู้มีฤทธิ์มาก คือ พระเรวตเถระและพระโคทัตตเถระ ได้ภาษิตคาถาไว้รูปละ ๑๔ คาถา รวมเป็น ๒๘ คาถา ฉะนั้นแล

๑๕. โสฬสกนิบาต

๑. อัญญาโกณฑัญญเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระอัญญาโกณฑัญญเถระ

{๓๘๓}(ท้าวสักกเทวราช ครั้นทรงสดับธรรมเทศนาที่มีนัยลึกซึ้งจากท่าน พระอัญญาโกณฑัญญเถระแล้ว เมื่อจะประกาศความเลื่อมใสของพระองค์ จึงตรัสพระคาถาที่ ๑ ว่า)

[๖๗๓] ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมมีรสอันประเสริฐ จึงเกิดความเลื่อมใสอย่างยิ่ งธรรมอันคลายความกำหนัด เพราะไม่ ยึดถือมั่นโดยประการทั้งปวงพระผู้เป็นเจ้าได้แสดงแล้ว

(ท้าวเธอตรัสชมเชยเทศนาของพระเถระดังนี้แล้วเสด็จกลับ ต่อมา วันหนึ่ง พระเถระเห็นวาระจิตของปุถุชนบางพวกที่ถูกมิจฉาวิตกครอบงำ และระลึกถึงคำสอนอันเป็นปฏิปักษ์ต่อมิจฉาวิตกนั้น แล้วนึกถึงความที่ตน มีใจอันพรากแล้วจากการฟังทั้งปวง จึงได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้ ความว่า)[๖๗๔] อารมณ์อันวิจิตรเป็นอันมากในโลกคือปฐพีมณฑลนี้ ดูเหมือนจะรบกวนบุคคลผู้คิดถึงกามวิตกอันประกอบด้วยราคะอยู่

[๖๗๕] ฝนตกลงมาพึงระงับฝุ่นละอองที่ถูกลมพัดฟุ้งขึ้นได้ฉันใด เมื่อใด พระอริยสาวกพิจารณาเห็นด้วยปัญญา เมื่อนั้น ความดำริของพระอริยสาวกนั้นย่อมระงับไป ฉันนั้น

[๖๗๖] เมื่อใด พระอริยสาวกพิจารณาเห็นด้วยปัญญาว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง’เมื่อนั้น พระอริยสาวกนั้น ย่อมหน่ายในทุกข์ นี้เป็นทางแห่งความหมดจด