๔. อุทยชาดก เล่ม ๒๗

เอกา นิสินฺนา สุจิ สญฺญตูรู

ปาสาทมารุยฺห อนินฺทิตงฺคี

ยาจามิ ตํ กินฺนรเนตฺตจกฺขุ

อิเมกรตฺตึ อุภโย วเสม.

พระนางผู้ทรงพระภูษาสะอาด มีพระเพลาแนบสนิท

มีพระวรกายงามหาที่ตำหนิมิได้

เสด็จขึ้นสู่ปราสาท ประทับนั่งอยู่พระองค์เดียว

พระนางผู้มีพระเนตรงามเพียงดังเนตรกินนรี

หม่อมฉันขออนุญาตพระนาง

ขอให้เราได้อยู่ร่วมกันสองคนสักคืนหนึ่งนี้

(ลำดับนั้น พระราชธิดาได้ตรัสว่า)

โอกิณฺณนฺตรปริกฺขํ ทฬฺหมฏฺฏาลโกฏฺฐกํ

รกฺขิตํ ขคฺคหตฺเถหิ ทุปฺปเวสมิทํ ปุรํ.

เมืองนี้มีคูในระหว่างอยู่รายรอบ

มีป้อมปราการและซุ้มประตูอันมั่นคง

มีทหารถือดาบเฝ้าระวังรักษา

ยากที่ใคร ๆ จะเข้ามาได้

ทหรสฺส ยุวิโน จาปิ อาคโม จ น วิชฺชติ

อถ เกน นุ วณฺเณน สงฺคมํ อิจฺฉเส มยา.

อนึ่ง แม้ทหารหนุ่ม ๆ ก็ไม่มีมา เมื่อเป็นเช่นนั้น

เพราะเหตุไรหนอ ท่านจึงต้องการพบข้าพเจ้า

(ท้าวสักกะจึงตรัสว่า)

ยกฺโขหมสฺมิ กลฺยาณิ อาคโตสฺมิ ตวนฺติเก (๑)

ตฺวํ มํ นนฺทสฺสุ (๒) ภทฺทนฺเต ปุณฺณกํสํ ททามิ เต.

พระนางผู้เลอโฉม หม่อมฉันเป็นเทพบุตรได้มา

ณ ตำหนักของพระนาง ขอพระนางพึงพอพระทัยหม่อมฉันเถิด

หม่อมฉันขอถวายถาดทองคำซึ่งมีเหรียญทองคำเต็มถาดแด่พระนาง

(พระราชธิดาสดับพระดำรัสนั้นแล้วจึงตรัสว่า)

เทวํว ยกฺขํ อถวา มนุสฺสํ

น ปตฺถเย อุทยมติจฺจ อญฺญํ

คจฺเฉว ตฺวํ ยกฺข มหานุภาว

มา จสฺสุ คนฺตฺวา ปุนราวชิตฺถ.

จะเป็นเทวดา ยักษ์ หรือมนุษย์ก็ตาม

คนอื่นหม่อมฉันไม่ปรารถนา นอกจากพระเจ้าอุทัย

เทพบุตรผู้มีอานุภาพมาก ขอพระองค์เสด็จไปเสียเถิด

และเสด็จไปแล้ว อย่าได้เสด็จกลับมาอีกเลย

(ท้าวสักกะตรัสว่า)

ยา สา รตี อุตฺตมา กามโภคินํ

ยํเหตุ สตฺตา วิสมํ จรนฺติ

มา ตํ รตึ ชียิ ตุวํ สุจิมฺหิ เต

ททามิ เต รูปิยํ กํสปูรํ.

พระนางผู้ประกอบด้วยความหมดจด

พระนางอย่าให้ความยินดีในเมถุน

ที่บรรดาสัตว์ผู้บริโภคกามถือว่าเป็นความยินดีชั้นเยี่ยม

ซึ่งเป็นเหตุให้เหล่าสัตว์ประพฤติลุ่ม ๆ ดอน ๆ ไปเลย

หม่อมฉันขอถวายถาดเงินซึ่งเต็มไปด้วยทองคำแด่พระนาง

(พระราชธิดาตรัสว่า)

นารึ นโร นิชฺฌปยํ ธเนน

อุกฺกํสตี ยตฺถ กโรติ ฉนฺทํ

วิปจฺจนีโก ตว เทวธมฺโม

ปจฺจกฺขโต โถกตเรน เอสิ.

ธรรมดาชาย เมื่อจะให้หญิงยินยอม

ย่อมเอาทรัพย์มาประมูลหญิงที่ตนพอใจ

แต่สำหรับพระองค์ตรงกันข้าม

มีสภาพเหนือกว่าเห็นได้ชัด มีทรัพย์น้อยกว่ามาหา

(ท้าวสักกะได้ตรัสว่า)

อายุ จ วณฺโณ (๑) จ มนุสฺสโลเก

นิหิยฺยติ มนุชานํ สุคตฺเต

เตเนว วณฺเณน ธนํปิ ตุยฺหํ

นิหิยฺยติ ชิณฺณตราสิ อชฺช.

พระนางผู้มีพระวรกายงดงาม

ธรรมดาอายุและผิวพรรณของหมู่มนุษย์

ในมนุษยโลกย่อมทรุดโทรมไป

เพราะเหตุนั้น แม้ทรัพย์ก็ลดลงตามฉวีวรรณของพระนาง

เพราะวันนี้พระนางทรงชรากว่าเมื่อวาน

เอวํ เม เปกฺขมานสฺส ราชปุตฺติ ยสสฺสินี (๑) หายเต วต เต ๔ วณฺโณ อโหรตฺตานมจฺจเย.

พระราชบุตรีผู้ทรงยศ หม่อมฉันพิเคราะห์เห็นอย่างนี้ว่า

เมื่อวันคืนล่วงไป ฉวีวรรณของพระนางก็ทรุดโทรมไป

อิมินาว ตฺวํ วยสา ราชปุตฺติ สุเมธเส

พฺรหฺมจริยํ จเรยฺยาสิ ภิยฺโย วณฺณวตี สิยา.

พระราชบุตรีผู้มีปรีชา ด้วยวัยนี้แหละ

พระองค์ควรประพฤติพรหมจรรย์

พระองค์จะมีพระฉวีวรรณงดงามยิ่งขึ้น

(พระราชธิดาตรัสว่า)

เทวา น ชีรนฺติ ยถา มนุสฺสา

คตฺเตสุ เตสํ วลิโย น โหนฺติ

ปุจฺฉามิ ตํ ยกฺข มหานุภาว

กถนฺนุ เทวาน สรีรเทโห.

พวกเทพไม่แก่ชราเหมือนมนุษย์หรือ

ในร่างกายของพวกเทพไม่มีรอยเหี่ยวย่นหรือ

เทพบุตรผู้ทรงอานุภาพมาก หม่อมฉันขอทูลถามพระองค์

ร่างกายของหมู่เทพเป็นอย่างไรหนอ

(ท้าวสักกะตรัสว่า)

เทวา น ชีรนฺติ ยถา มนุสฺสา

คตฺเตสุ เตสํ วลิโย น โหนฺติ

สุเว สุเว ภิยฺยตโรว เตสํ

ทิพฺโพ จ วณฺโณ วิปุลา จ โภคา.

พวกเทพไม่แก่ชราเหมือนมนุษย์

ในร่างกายของพวกเทพก็ไม่มีรอยเหี่ยวย่น

พวกเทพเหล่านั้นมีวรรณะอันเป็นทิพย์

และโภคะอันไพบูลย์ยิ่งขึ้นไปทุกวัน

(พระราชธิดาตรัสว่า)

กึสูธ ภีตา ชนตา อเนกา

มคฺโค จ เนกายตนํ ปวุตฺโต

ปุจฺฉามิ ตํ ยกฺข มหานุภาว

กตฺถฏฺฐิโต ปรโลกํ น ภาเย.

หมู่ชนมิใช่น้อยในโลกนี้กลัวอะไรหนอ

ทางอะไรที่ท่านกล่าวไว้โดยลัทธิมิใช่น้อย

เทพบุตรผู้ทรงอานุภาพมาก หม่อมฉันขอทูลถามพระองค์

บุคคลดำรงอยู่ในทางไหนจึงไม่ต้องกลัวปรโลก

(ท้าวสักกะตรัสว่า)

วาจํ มนญฺจ ปณิธาย สมฺมา

กาเยน ปาปานิ อกุพฺพมาโน

พหุนฺนปานํ ฆรมาวสนฺโต

สทฺโธ มุทู สํวิภาคี วทญฺญู

สงฺคาหโก สขิโล สณฺหวาโจ

เอตฺถฏฺฐิโต ปรโลกํ น ภาเย.

บุคคลตั้งวาจาและใจไว้โดยชอบ ไม่กระทำบาปด้วยกาย

เมื่อครอบครองเรือนก็มีข้าวและน้ำมาก เป็นผู้มีศรัทธา

อ่อนโยน รู้จักแบ่งปันกันกิน รู้ความประสงค์ของผู้ขอ

เป็นผู้สงเคราะห์ พูดผูกใจเพื่อน มีวาจาอ่อนหวาน

ดำรงอยู่ในทางนี้ ย่อมไม่กลัวปรโลก

(พระราชธิดาตรัสว่า)

อนุสาสสิ มํ ยกฺข ยถา มาตา ยถา ปิตา

อุฬารวณฺณํ ปุจฺฉามิ โก นุ ตฺวมสิ สุพฺรหา.

เทพบุตร พระองค์ย่อมพร่ำสอนหม่อมฉันเหมือนแม่เหมือนพ่อ

หม่อมฉัน ขอทูลถามพระองค์ผู้มีวรรณงดงาม

พระองค์ผู้มีพระวรกายงดงามเป็นใครกันหนอ

(ท้าวสักกะตรัสว่า)

อุทโยหมสฺมิ กลฺยาณิ สงฺกรตฺตา อิธาคโต

อามนฺต โข ตํ คจฺฉามิ มุตฺโตสฺมิ ตว สงฺกรา. (๑)

พระนางผู้เลอโฉม หม่อมฉันคือพระเจ้าอุทัย

มาที่นี้เพราะมีสัญญากันไว้ หม่อมฉันบอกพระองค์แล้วก็จะไปละ

หม่อมฉันพ้นสัญญากับพระองค์แล้ว

(พระราชธิดาตรัสว่า)

สเจ โข ตฺวํ อุทโยสิ สงฺกรตฺตา อิธาคโต

อนุสาส มํ ราชปุตฺต ยถาสฺส ปุน สงฺคโม.

ถ้าพระองค์เป็นพระเจ้าอุทัยจริง

เสด็จมาที่นี้เพราะมีสัญญากันไว้

ขอเดชะพระราชบุตร ขอพระองค์จงพร่ำสอนหม่อมฉัน

ตราบเท่าที่จะได้มาพบกันอีกครั้งหนึ่ง

(พระโพธิสัตว์เมื่อจะทรงสอน จึงตรัสว่า)

อติปตติ (๑) วโย ขโณ ตเถว

ฐานํ นตฺถิ ธุวํ จวนฺติ สตฺตา

ปริชียติ อธุวํ สรีรํ

อุทเย มา ปมาท จรสฺสุ ธมฺมํ.

วัยย่อมผ่านไปอย่างรวดเร็ว ขณะเวลาก็เหมือนกัน

ไม่หยุดอยู่กับที่ สัตว์ทั้งหลายย่อมตายแน่นอน

สรีระร่างกายไม่ยั่งยืน ย่อมจะทรุดโทรมไป

แม่อุทัยภัทรา เธอจงอย่าประมาท ประพฤติธรรมเถิด

กสิณา ปฐวี ธนสฺส ปูรา

เอกสฺเสว สิยา อนญฺญเธยฺยา

ตํ วาปิ ชหาติ อวีตราโค

อุทเย มา ปมาท จรสฺสุ ธมฺมํ.

แผ่นดินทั้งสิ้นเต็มไปด้วยทรัพย์

พึงเป็นของพระราชาผู้เดียวเท่านั้น ไม่พึงตกอยู่ในอำนาจของผู้อื่น

บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ก็ย่อมจะละทิ้งทรัพย์แม้นั้นไป

แม่อุทัยภัทรา เธอจงอย่าประมาท ประพฤติธรรมเถิด

มาตา จ ปิตา จ ภาตโร จ (๑) ภริยา ยาปิ ธเนน โหติ กีตา๒

เต วาปิ ชหนฺติ อญฺญมญฺญํ

อุทเย มา ปมาท จรสฺสุ ธมฺมํ.

มารดา บิดา พี่น้องทั้งหลาย แม้ภรรยาสินไถ่ก็ดี

แม้ชนเหล่านั้นก็จะต้องพลัดพรากจากกันและกันไป

แม่อุทัยภัทรา เธอจงอย่าประมาท ประพฤติธรรมเถิด

กาโย ปรโภชนนฺติ ญตฺวา

สํสาเร สุคติญฺจ ทุคฺคติญฺจ

อิตฺตรวาโสติ ชานิตฺวา (๑)

อุทเย มา ปมาท จรสฺสุ ธมฺมํ.

แม่อุทัยภัทรา เธอรู้ว่าร่างกายเป็นอาหารของสัตว์อื่น

รู้ว่าสุคติและทุคติในสังสารวัฏเป็นสภาพที่อยู่อันต่ำต้อยแล้ว

จงอย่าประมาท ประพฤติธรรมเถิด

(พระราชธิดาเลื่อมใสแล้วเมื่อจะทรงชมเชย จึงตรัสคาถาสุดท้ายว่า)

สาธุ ภาสติยํ ยกฺโข อปฺปํ มจฺจาน ชีวิตํ

กสิรญฺจ ปริตฺตญฺจ ตญฺจ ทุกฺเขน สํยุตํ

สาหํ เอกา ปพฺพชิสฺสามิ หิตฺวา กาสึ สุรุนฺธนนฺติ.

อุทยชาตกํ จตุตฺถํ.

เทพบุตรนี้ตรัสดีแล้ว ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายน้อย

และชีวิตนั้นลำบาก อยู่ได้นิดหน่อย ประกอบไปด้วยทุกข์

หม่อมฉันนั้นจะละทิ้งเมืองสุรุนธนะแคว้นกาสีไปบวชคนเดียว

อุทยชาดกที่ ๔ จบ