๓. มหาอุกกุสชาดก เล่ม ๒๗

อุกฺกา มิลาจา (๑) พนฺธนฺติ ทีเป

ปชา มมํ ขาทิตุํ ปตฺถยนฺติ

มิตฺตํ สหายญฺจ วเทหิ เสนก

อาจิกฺข ญาติพฺยสนํ ทิชานํ.

พวกชาวชนบทพากันมัดคบเพลิงอยู่บนเกาะ

ประสงค์จะกินลูกน้อย ๆ ของเรา

พี่พญาเหยี่ยว ขอท่านจงไปบอกมิตรสหาย

เล่าถึงความพินาศแห่งหมู่ญาติของนกทั้งหลาย

(เหยี่ยวนั้นถูกถามจึงแสดงเหตุที่ต้องมาว่า)

ทิโช ทิชานํ ปวโรสิ ปกฺขิ จ (๑)

อุกฺกุสราช สรณํ ตํ อุเปมิ (๒)

ปชา มมํ ขาทิตุํ ปตฺถยนฺติ

ลุทฺทา มิลาจา๒ ภว เม สุขาย.

ข้าแต่พญานกออก ราชปักษี

ท่านนะเป็นนกที่ประเสริฐกว่านกทั้งหลาย

ข้าพเจ้าขอยึดท่านเป็นที่พึ่ง

พวกนายพรานชาวชนบทประสงค์จะกินลูกน้อย ๆ ของข้าพเจ้า

เพื่อความสุขของข้าพเจ้า ขอท่านจงเป็นที่พึ่งด้วยเถิด

(พญานกออกตอบเหยี่ยวว่า)

มิตฺตํ สหายญฺจ กโรนฺติ ปณฺฑิตา

กาเล อกาเล สุขเมสมานา (๑)

กโรมิ เต เสนก เอตมตฺถํ

อริโย หิ อริยสฺส กโรติ กิจฺจํ.

บัณฑิตทั้งหลายผู้แสวงหาความสุขอยู่

ย่อมคบมิตรสหายทั้งในกาลและมิใช่กาล

เจ้าเหยี่ยว เราจะทำตามความประสงค์ของเจ้านั้น

เพราะว่าคนดีจะต้องช่วยเหลือคนดี

(เหยี่ยวฟังดังนั้นแล้วเข้าไปหาพญานกออกพลางเชื้อเชิญว่า)

ยํ โหติ กิจฺจํ อนุกมฺปเกน

อริยสฺส อริเยน กตํ ตยิทํ

อตฺตานุรกฺขี ภว มา อทยฺหิ

ลจฺฉาม ปุตฺเต ตยิ ชีวมาเน.

กิจอันใดเป็นกิจที่คนดีจะพึงกระทำให้คนดี

ด้วยความอนุเคราะห์กิจอันนี้ท่านก็ได้ทำแล้ว

ท่านจงถนอมตัวไว้เถิด อย่าได้เดือดร้อนไปเลย

เมื่อท่านยังมีชีวิตอยู่ ข้าพเจ้าก็จะได้ลูกต่อไป

(พญานกออกบันลือสีหนาทว่า)

ตเมว (๑) รกฺขาวรณํ กโรนฺโต

สรีรเภทาปิ น สนฺตสามิ

กโรนฺติ เหเต (๒) สขีนํ สขาโร

ปาณํ จชนฺตา สตเมส ธมฺโม.

เราเมื่อจะกระทำการรักษาป้องกันท่านนั้น

แม้ตัวจะตายก็ไม่หวาดหวั่น

เพราะเพื่อนทั้งหลายเหล่านั้นจะต้องสละชีวิต

กระทำเพื่อเพื่อนทั้งหลาย

นี้เป็นธรรมของสัตบุรุษ

(พระศาสดาทรงสรรเสริญคุณของพญานกออกนั้นว่า)

สุทุกฺกรํ กมฺมมกาสิ อณฺฑโชยํ (๑) วิหงฺคโม

อตฺถาย กุรุโร (๒) ปุตฺเต อฑฺฒรตฺเต อนาคเต.

พญานกออกตัวนี้เกิดจากฟองไข่ ได้ทำกรรมที่ทำได้ยาก

เพื่อต้องการจะช่วยลูกนกทั้งหลายเกือบเที่ยงคืน

(ฝ่ายเหยี่ยวไปหาเต่าแล้วกล่าวว่า)

จุตาปิ เหเก ขลิตา สกมฺมุนา

มิตฺตานุกมฺปาย ปติฏฺฐหนฺติ

ปุตฺตา มมฏฺฏา คติมาคโตสฺมิ

อตฺถํ จเรถ (๑) มม วาริจร.

จริงอยู่ คนบางพวกแม้จะเคลื่อนคลาดพลาดพลั้ง

จากการงานของตน ก็ยังดำรงตนอยู่ได้

เพราะความช่วยเหลือของมิตรทั้งหลาย

ลูก ๆ ของข้าพเจ้ามีความเดือดร้อน

ข้าพเจ้าจึงมาหาท่านให้เป็นที่พึ่ง ท่านพญาเต่า

ขอท่านบำเพ็ญสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด

(เต่าฟังแล้วกล่าวว่า)

ธเนน ธญฺเญน จ อตฺตนา จ

มิตฺตํ สหายญฺจ กโรนฺติ ปณฺฑิตา

กโรมิ เต เสนก เอตมตฺถํ

อริโย หิ อริยสฺส กโรติ กิจฺจํ.

บัณฑิตทั้งหลายย่อมทำการผูกมิตรผูกสหาย

ด้วยทรัพย์บ้าง ด้วยข้าวเปลือกบ้าง ด้วยตนบ้าง

พญาเหยี่ยว เราจะทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ท่าน

เพราะว่าคนดีจะต้องช่วยเหลือคนดี

(ลูกเต่านอนอยู่ไม่ไกลได้ยินบิดาพูด จึงกล่าวว่า)

อปฺโปสฺสุกฺโก ตาต ตุวํ นิสีท

ปุตฺโต ปิตุ จรติ อตฺถจริยํ

อหํ จริสฺสามิ ตเวตมตฺถํ

เสนสฺส ปุตฺเต ปริตฺตายมาโน.

คุณพ่อ ขอพ่อจงขวนขวายน้อยนั่งอยู่เฉย ๆ เถิด

ลูกจะช่วยบำเพ็ญประโยชน์แทนพ่อ

ลูกจะป้องกันลูกน้อย ๆ ของพญาเหยี่ยว

บำเพ็ญประโยชน์นั้นแทนพ่อเอง

(พ่อเต่ากล่าวกับลูกว่า)

อทฺธา หิ ตาต สตเมส ธมฺโม

ปุตฺโต ปิตุ ยํ จเร อตฺถจริยํ

อปฺเปว มํ ทิสฺวาน ปวฑฺฒกายํ

เสนสฺส ปุตฺตา น วิเหฐเยยฺยุํ.

ลูกรัก จริงอยู่ การที่ลูกพึงช่วยเหลือ

บำเพ็ญประโยชน์แทนพ่อนั้น

เป็นธรรมของสัตบุรุษโดยแท้

บางทีพวกนายพรานเห็นพ่อซึ่งมีร่างกายใหญ่โต

ก็จะไม่พึงเบียดเบียนลูกนกน้อย ๆ ของพญาเหยี่ยว

(เหยี่ยวไปหาราชสีห์เมื่อถูกถาม จึงกล่าวว่า)

ปสู มนุสฺสา มิควีรเสฏฺฐ

ภยฏฺฏิตา เสฏฺฐมุปพฺพชนฺติ

ปุตฺตา มมฏฺฏา คติมาคโตสฺมิ

ตฺวํ โนสิ ราชา ภว เม สุขาย.

ท่านผู้ประเสริฐกว่าเนื้อผู้กล้าหาญ

สัตว์ดิรัจฉานและมนุษย์เดือดร้อน

เพราะภยันตรายย่อมเข้าไปหาท่านผู้ประเสริฐ

ลูกน้อย ๆ ของข้าพเจ้ามีความเดือดร้อน

ข้าพเจ้าจึงมาหาท่านให้เป็นที่พึ่ง ท่านเป็นราชาของข้าพเจ้า

เพื่อความสุขของข้าพเจ้า ขอท่านจงเป็นที่พึ่งด้วยเถิด

(ราชสีห์ฟังแล้วกล่าวว่า)

กโรมิ เต เสนก เอตมตฺถํ

อายามิ เต ตํ ทิสตํ วธาย

กถํ หิ วิญฺญู ปหุสมฺปชาโน

น วายเม อตฺตชนสฺส คุตฺติยา.

เหยี่ยว เราจะทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ท่าน

เรามาก็เพื่อจะฆ่าหมู่ศัตรูของท่าน

ธรรมดาวิญญูชนผู้มีความสามารถรู้อยู่

จะไม่พยายามคุ้มครองมิตรผู้เสมอด้วยตนได้อย่างไร

(แม่เหยี่ยวประกาศมิตตธรรมว่า)

มิตฺตํ กยิราถ สุหทยญฺจ

อยิรญฺจ กยิราถ สุขาคมาย

นิวตฺถโกโชว (๑) สเรภิหนฺตฺวา

โมทาม ปุตฺเตหิ สมงฺคิภูตา.

เพื่อบรรลุถึงความสุข บุคคลควรคบมิตรสหายผู้มีใจดี

และบุคคลผู้เป็นเจ้านาย

เราทั้งหลายเป็นผู้พร้อมเพรียงกับลูก ๆ บันเทิงใจอยู่

เหมือนคนสวมเกราะป้องกันลูกศร

สกมิตฺตสฺส กมฺเมน สหายสฺสาปลายิโน

กูชนฺตมุปกูชนฺติ โลมสา หทยงฺคมํ.

ลูกนกน้อย ๆ ส่งเสียงคูขันอยู่อย่างไพเราะจับใจ

ต้อนรับเราและท่านผู้กำลังคูขัน

เพราะการกระทำของมิตรสหายผู้ไม่หนีไปของตน

มิตฺตํ สหายํ อธิคมฺม ปณฺฑิโต

โส ภุญฺชติ ปุตฺต ปสุํ ธนํ วา

อหญฺจ ปุตฺตา จ ปตี จ มยฺหํ

มิตฺตานุกมฺปาย สมงฺคิภูตา.

บัณฑิตนั้นได้มิตรสหายแล้วย่อมป้องกันลูก

ปศุสัตว์ หรือทรัพย์ไว้ได้

ข้าพเจ้า ลูก ๆ และสามีของข้าพเจ้อยู่พร้อมหน้ากัน

เพราะความช่วยเหลือของมิตรทั้งหลาย

ราชวตา สุรวตา จ อตฺโถ

สมฺปนฺนสขิสฺส ภวนฺติ เหเต

โส มิตฺตวา ยสวา อุคฺคตตฺโต

อสฺมิญฺจ (๑) โลเก โมทติ กามกามี.

อันบุคคลผู้มีเจ้านายและเพื่อนผู้กล้าหาญอาจจะได้รับประโยชน์

สำหรับผู้ที่มีเพื่อนพรั่งพร้อมก็จะมีเพื่อนร่วมงานเช่นนี้

เขาก็จะมีมิตร มียศ มีความรุ่งเรือง บันเทิงใจอยู่ในโลกนี้ นะพี่ที่รัก

กรณียานิ มิตฺตานิ ทลิทฺเทนาปิ เสนก

ปสฺส มิตฺตานุกมฺปาย สมคฺคมฺหา สญาตเก.

พี่เสนกะ ควรจะผูกมิตรแม้กับคนยากจน ดูเถิด

พวกเรามาพร้อมเพรียงกับหมู่ญาติได้เพราะความช่วยเหลือของมิตร

สูเรน พลวนฺเตน โย มิตฺตํ (๑) กุรุเต ทิโช

เอวํ โส สุขิโต โหติ ยถาหํ ตฺวญฺจ เสนกาติ.

มหาอุกฺกุสชาตกํ ตติยํ.

นกตัวใดผูกมิตรไว้กับมิตรผู้กล้าหาญและมิตรผู้มีกำลัง

นกตัวนั้นย่อมมีความสุขเหมือนอย่างฉันและท่าน นะพี่เสนกะ

มหาอุกกุสชาดกที่ ๓ จบ