๒. มหากปิชาดก เล่ม ๒๗

(คันธารดาบสโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๑๐๔๗} [๑๐๖๐] บุคคลทำกรรมที่ไม่ควร เมื่อถูกตักเตือนอยู่ จะพอใจหรือไม่ พอใจก็ตาม หรือจะทิ้งเสียเหมือนโปรยแกลบทิ้งก็ตาม เมื่อ ข้าพเจ้ากล่าวคำที่เป็นธรรมอยู่บาปก็มาแปดเปื้อนใจของ ข้าพเจ้าไม่ได้(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

{๑๐๔๘} [๑๐๖๑] ถ้าสัตว์เหล่านี้ไม่มีพุทธิปัญญา ของตนเอง หรือไม่ได้ศึกษาวินัยดีแล้ว ผู้คนจำนวนมากก็จะเที่ยวไปเหมือนกระบือบอด เที่ยวไปในป่าฉะนั้น{๑๐๔๙} [๑๐๖๒] แต่ว่าบุคคลบางพวกในโลกนี้ ได้ศึกษาวินัยมาเป็นอย่างดีแล้ว ในสำนักอาจารย์ เพราะฉะนั้น พวกเขาจึงได้รับคำแนะนํา เรื่องวินัยให้เป็นนักปราชญ์ มีจิตใจมั่นคงดีงามเที่ยวไป

๒. มหากปิชาดก (๔๐๗)

ว่าด้วยพญาวานรยอมตัวเป็นสะพาน

(พระราชาตรัสถามพญาวานรโพธิสัตว์ว่า)

{๑๐๕๐} [๑๐๖๓] ดูก่อนพญาวานร ท่านได้ทอดตัวเป็นสะพานให้ลิงเหล่านี้ข้ามไปได้โดยสวัสดิภาพ ท่านเป็นอะไรกับลิงเหล่านั้น หรือว่าลิงเหล่านั้นเป็นอะไรกับท่าน

(พญาวานรโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๑๐๕๑} [๑๐๖๔] ข้าแต่พระองค์ผู้ปราบศึก ข้าพระองค์เป็นพญาวานร เป็นจ่าฝูงปกครองหมู่ลิงเหล่านั้นเมื่อพวกเขาถูกคววมโศกครอบงำ ก็เกรงกลัวพระองค์

{๑๐๕๒} [๑๐๖๕] ข้าพระองค์ได้กระโจนไปชั่วระยะ ๑๐๐ ลูกธนู เอาเถาวัลย์ผูกกับตอไม้ไผ่ข้างหนึ่ง ผูกที่สะเอวข้างหนึ่งแล้ว

{๑๐๕๓} [๑๐๖๖] กระโจนกลับมายังต้นมะม่วง เหมือนเมฆถูกลมหอบไปแต่ ไม่ถึงต้นมะม่วงนั้นข้าพระองค์จึงเอามือทั้งสองเหนี่ยวกิ่ง มะม่วงไว้

{๑๐๕๔} [๑๐๖๗] ร่างกายของข้าพระองค์ถูกกิ่งไม้และเถาวัลย์รั้งไว้ดุจสายพิณที่ เขาขึงตึงจัดฉะนั้น พวกลิงบริวารพากันไต่ตัวข้าพระองค์ไปได้ จนถึงความสวัสดี

{๑๐๕๕} [๑๐๖๘] ถึงข้าพระองค์จะถูกจองจำหรือถูกฆ่า ก็ไม่เดือดร้อนอะไร เพราะข้าพระองค์ได้นำความสุขมาให้แก่หมู่ลิงที่ยกย่องให้ข้าพระองค์ เป็นใหญ่

{๑๐๕๖} [๑๐๖๙] ข้าแต่พระราชาผู้ปราบศึก ข้าพระองค์จะแสดงข้ออุปมาถวายพระองค์ ขอพระองค์จงสดับ ธรรมดาพระราชามหากษัตริย์ ผู้ทรงพระปรีชาสามารถ พึงแสวงหาความสุขให้แก่รัฐ สัตว์ พาหนะ ทหาร และพลเมืองถ้วนหน้ากัน

๓. กุมภการชาดก (๔๐๘)

ว่าด้วยสาเหตุที่ช่างหม้อออกบวช

(พระปัจเจกพุทธเจ้า ๔ องค์กล่าวกะช่างหม้อโพธิสัตว์ผู้ถามถึงสาเหตุ ของการออกบวชองค์ละคาถาว่า)

{๑๐๕๗} [๑๐๗๐] อาตมาได้เห็นมะม่วงต้นหนึ่งงอกงามออกช่อและผลเขียวไปทั้งต้น ในระหว่างป่ามะม่วง เวลากลับได้เห็นมะม่วงต้นนั้นหักย่อยยับ เพราะผลเป็นเหตุ อาตมาเห็นอย่างนี้จึงได้ประพฤติภิกขาจริยวัตร{๑๐๕๘} [๑๐๗๑] หญิงสาวคนหนึ่งสวมกำไลมือหินหยกเกลี้ยงเกลาคู่หนึ่งซึ่งนาย ช่างชั้นเยี่ยมทำแล้ว ตอนแรกก็ไม่มีเสียงดัง แต่เพราะอาศัย กำไลมือข้างที่สองจึงเกิดมีเสียงดังขึ้นได้ อาตมาเห็นอย่างนี้จึง ได้ประพฤติภิกขาจริยวัตร (ออกบวช){๑๐๕๙} [๑๐๗๒] นกจำนวนมากพากันติดตามรุมจิกตีนกตัวหนึ่งซึ่งกำลังคาบเนื้อ อยู่เพราะอาหารเป็นเหตุอาตมาเห็นอย่างนี้จึงได้ประพฤติ ภิกขาจริยวัตร

{๑๐๖๐} [๑๐๗๓] อาตมาได้เห็นวัวตัวหนึ่งอยู่ในท่ามกลางฝูงมีกำไลคล้องที่เขา มีสีสันและกำลังพร้อมมูล ได้ขวิดเอาวัวตัวหนึ่งตายเพราะกาม เป็นเหตุ อาตมาเห็นอย่างนี้จึงได้ประพฤติภิกขาจริยวัตร(ช่างหม้อโพธิสัตว์กล่าวกับภรรยาว่า)

{๑๐๖๑} [๑๐๗๔] พระเจ้ากรัณฑกะของชาวกลิงครัฐพระเจ้านัคคชิของชาว คันธารรัฐพระเจ้าเนมิราชของซาววิเทหรัฐและพระเจ้า ทุมมุขะของชาวปัญจาลรัฐทั้ง ๔ พระองค์นี้ต่างทรงละ แว่นแคว้นออกผนวช หาความห่วงใยมิได้