อัฏฐกนิเทศ เล่ม ๓๕

อากิญจัญญาญตนะโดยประการทั้งปวง มีอยู่แล ท่านย่อมไม่รู้ไม่เห็นอัตตานั้น เราย่อมรู้เห็นอัตตานั้น ท่านผู้เจริญเพราะอัตตานั้นแลหลังจากตายไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มี ท่านผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงได้ชื่อว่าขาดสูญด้วยดี’ สมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้เหล่านี้เรียกว่าทิฏฐิ ๗ (๗)

จบ สัตตกนิทเทส

๘. อัฏฐกนิทเทส

{๑๐๑๒} [๙๕๒] ในอัฏฐกมาติกาเหล่านั้น กิเลสวัตถุ ๘ เป็นไฉน

กิเลสวัตถุ ๘ คือ

๑. โลภะ ความโลภ ๒. โทสะ ความคิดทำร้าย

๓. โมหะ ความหลง ๔. มานะ ความถือตัว

๕. ทิฏฐิ ความเห็นผิด ๖. วิจิกิจฉา ความสงสัย

๗. ถีนะ ความหดหู่ ๘. อุทธัจจะ ความฟุ้งซ่าน

เหล่านี้เรียกว่ากิเลสวัตถุ ๘

{๑๐๑๓} [๙๕๓] กุสีตวัตถุ เหตุให้เป็นคนเกียจคร้าน ๘ เป็นไฉน

กุสีตวัตถุ ๘ คือ

๑. มีการงานที่ภิกษุในธรรมวินัยนี้จำต้องทำอยู่ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักต้องทำการงาน ก็เมื่อเราทำการงาน

อยู่ กายก็จักลำบาก อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๑

๒. อีกประการหนึ่ง มีการงานที่ภิกษุทำเสร็จแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราแลได้ทำการงานเสร็จแล้ว ก็เมื่อเราทำการงานอยู่ กายได้ลำบากมาแล้ว อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๒๓. อีกประการหนึ่ง ภิกษุจำต้องเดินทาง เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักต้องเดินทาง ก็เมื่อเราเดินทางอยู่ กายก็จักลำบาก อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง

นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๓๔. อีกประการหนึ่ง ภิกษุเดินทางแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราได้เดินทางแล้ว ก็เมื่อเราเดินทางอยู่ กายได้ลำบากมาแล้ว อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๔๕. อีกประการหนึ่ง ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปตามหมู่บ้านหรือนิคมอยู่ ไม่ได้โภชนะไม่ว่าจะเศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า

‘เราเที่ยวบิณฑบาตไปตามหมู่บ้านหรือนิคมอยู่ ก็ไม่ได้โภชนะไม่ว่าจะเศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความต้องการ กายของเรานั้นได้ลำบากแล้ว ไม่ควรจะทำการงาน อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๕

๖. อีกประการหนึ่ง ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปตามหมู่บ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตตามหมู่บ้านหรือนิคมอยู่ ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความต้องการแล้ว กายของเรานั้นหนัก ไม่ควรจะทำการงาน เหมือนถั่วราชมาสที่ชุ่มนํ้า อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๖๗. อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีอาพาธเกิดขึ้นเล็กน้อย เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อาพาธเล็กน้อยนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว เรามีข้ออ้างที่จะนอนละ อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๗

๘. อีกประการหนึ่ง ภิกษุหายจากอาพาธแล้ว แต่สร่างไข้ได้ไม่นาน เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราหายจากอาพาธแล้ว

แต่ยังสร่างไข้ได้ไม่นาน กายของเรานั้นยังอ่อนเพลีย ยังไม่ควรจะทำการงาน อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๘เหล่านี้เรียกว่ากุสีตวัตถุ ๘

{๑๐๑๔} [๙๕๔] ภาวะที่จิตกระทบในโลกธรรม ๘ เป็นไฉน

ภาวะที่จิตกระทบในโลกธรรม ๘ คือ

๑. ความยินดีในลาภ

๒. ความยินร้ายในความเสื่อมลาภ

๓. ความยินดีในยศ

๔. ความยินร้ายในความเสื่อมยศ

๕. ความยินดีในความสรรเสริญ

๖. ความยินร้ายในความนินทา

๗. ความยินดีในสุข

๘. ความยินร้ายในทุกข์

เหล่านี้เรียกว่าภาวะที่จิตกระทบในโลกธรรม ๘

{๑๐๑๕} [๙๕๕] อนริยโวหาร โวหารของผู้มิใช่อริยะ ๘ เป็นไฉน

อนริยโวหาร ๘ คือ

๑. เมื่อไม่ได้เห็น พูดว่าได้เห็น

๒. เมื่อไม่ได้ยิน พูดว่าได้ยิน

๓. เมื่อไม่ได้ทราบ พูดว่าได้ทราบ

๔. เมื่อไม่ได้รู้แจ้ง พูดว่าได้รู้แจ้ง

๕. เมื่อได้เห็น พูดว่าไม่ได้เห็น

๖. เมื่อได้ยิน พูดว่าไม่ได้ยิน

๗. เมื่อได้ทราบ พูดว่าไม่ได้ทราบ

๘. เมื่อได้รู้แจ้ง พูดว่าไม่ได้รู้แจ้ง

เหล่านี้เรียกว่าอนริยโวหาร ๘

{๑๐๑๖} [๙๕๖] มิจฉัตตะ สภาวะที่ผิด ๘ เป็นไฉน

มิจฉัตตะ ๘ คือ

๑. มิจฉาทิฏฐิ ความเห็นผิด

๒. มิจฉาสังกัปปะ ความดำริผิด

๓. มิจฉาวาจา การเจรจาผิด

๔. มิจฉากัมมันตะ การกระทำผิด

๕. มิจฉาอาชีวะ การเลี้ยงชีวิตผิด

๖. มิจฉาวายามะ ความพยายามผิด

๗. มิจฉาสติ ความระลึกผิด

๘. มิจฉาสมาธิ ความตั้งใจมั่นผิด

เหล่านี้เรียกว่ามิจฉัตตะ ๘

{๑๐๑๗} [๙๕๗] ปุริสโทสะ บุรุษโทษ ๘ เป็นไฉน

ปุริสโทสะ บุรุษโทา ๘ คือ

๑. ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกพวกภิกษุโจทด้วยอาบัติ กลับอำพรางอาบัติไว้ว่า ‘ผมนึกไม่ได้ ๆ’ นี้จัดเป็นบุรุษโทษข้อที่ ๑๒. อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกพวกภิกษุโจทด้วยอาบัติ กลับโต้ตอบ

ภิกษุผู้โจทก์นั่นเองว่า ‘จะมีประโยชน์อะไรเล่าด้วยคำที่ท่านซึ่งเป็นคนโง่ไม่ฉลาดกล่าว ท่านเองควรสำนึกถึงคำที่ควรพูด’ นี้จัดเป็นบุรุษโทษข้อที่ ๒

๓. อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกพวกภิกษุโจทด้วยอาบัติ กลับโจทตอบภิกษุผู้เป็นโจทก์นั่นเองว่า ‘แม้ท่านก็ต้องอาบัติชื่อนี้ ท่านจงทำคืนเสียก่อนเถิด’ นี้จัดเป็นบุรุษโทษข้อที่ ๓๔. อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกพวกภิกษุโจทด้วยอาบัติ กลับพูดจากลบเกลื่อน พูดนอกลู่นอกทาง แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจออกมา นี้จัดเป็นบุรุษโทษข้อที่ ๔๕. อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกพวกภิกษุโจทด้วยอาบัติ กลับโบกมือพูดห้ามในท่ามกลางสงฆ์ นี้จัดเป็นบุรุษโทษข้อที่ ๕

๖. อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกพวกภิกษุโจทด้วยอาบัติ กลับกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผมไม่ได้ต้องอาบัติเลย ๆ’ เธอใช้ความนิ่งให้อึดอัดใจสงฆ์ นี้จัดเป็นบุรุษโทษข้อที่ ๖๗. อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกพวกภิกษุโจทด้วยอาบัติ ย่อมไม่เอื้อเฟื้อสงฆ์ ไม่เอื้อเฟื้อผู้เป็นโจทก์ หลบไปเสียตามประสงค์ของตนทั้งที่มีอาบัติติดตัวอยู่นั่นเอง นี้จัดเป็นบุรุษโทษข้อที่ ๗

๘. อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุผู้เป็นจำเลยนั้นเมื่อถูกพวกภิกษุโจทด้วยอาบัติ กลับกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ทำไมหนอ ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจึงพยายามหาเรื่องในตัวผมนัก บัดนี้ผมจักบอกลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์’ นี้จัดเป็นบุรุษโทษข้อที่ ๘เหล่านี้เรียกว่าบุรุษโทษ ๘

{๑๐๑๘} [๙๕๘] อสัญญีวาทะ ๘ เป็นไฉน

อสัญญีวาทะ ๘ คือ สมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งย่อมบัญญัติว่า

๑. อัตตาที่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา

๒. อัตตาที่ไม่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา

๓. อัตตาทั้งที่มีรูปทั้งที่ไม่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา

๔. อัตตาทั้งที่มีรูปก็มิใช่ ทั้งที่ไม่มีรูปก็มิใช่ ยั่งยืน หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา

๕. อัตตาที่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา

๖. อัตตาที่ไม่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา

๗. อัตตาทั้งที่มีที่สุด ทั้งที่ไม่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา

๘. อัตตาทั้งที่มีที่สุดก็มิใช่ ทั้งที่ไม่มีที่สุดก็มิใช่ ยั่งยืน หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญาเหล่านั้นเรียกว่าอสัญญีวาทะ ๘

{๑๐๑๙} [๙๕๙] เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘ เป็นไฉน

เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘ คือ สมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งย่อมบัญญัติว่า

๑. อัตตาที่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่

๒. อัตตาที่ไม่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่๓. อัตตาทั้งที่มีรูป ทั้งที่ไม่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่๔. อัตตาทั้งที่มีรูปก็มิใช่ ทั้งที่ไม่มีรูปก็มิใช่ ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่๕. อัตตาที่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่

๖. อัตตาที่ไม่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่๗. อัตตาทั้งที่มีที่สุด ทั้งที่ไม่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่๘. อัตตาทั้งที่มีที่สุดก็มิใช่ ทั้งที่ไม่มีที่สุดก็มิใช่ ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญามิใช่เหล่านี้เรียกว่าเนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘

จบ อัฏฐกนิทเทส

๙. นวกนิทเทส

{๑๐๒๐} [๙๖๐] ในนวกมาติกาเหล่านั้น อาฆาตวัตถุ ๙ เป็นไฉน

อาฆาตวัตถุ ๙ คือ

๑. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ได้ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เราแล้ว’

๒. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’

๓. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้จักประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’

๔. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ได้ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของเราแล้ว’๕. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของเรา’๖. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้จักประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของเรา’๗. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ได้ประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเราแล้ว’๘. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา’๙. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้จักประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา’เหล่านี้เรียกว่าอาฆาตวัตถุ ๙