กุสลัตติกนกุสลัตติกะ เล่ม ๔๕

พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน

อนุโลมปัจจนียปัฏฐาน

๑. อนุโลมปัจจนียติกปัฏฐาน

๑. กุสลติกนกุสลติกะ

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

[๑] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยกุศลขันธ์ทั้งหลาย.

๒. ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศล.

๓. ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศล.

๔. ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ

อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศล.

๕. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัย

ธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยกุศลขันธ์ทั้งหลาย มี ๕ วาระ.

[๒] ๖. ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยอกุศลขันธ์ทั้งหลาย.

๗. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศล.

๘. ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

๙. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

๑๐. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัย

ธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๕ วาระ.

[๓] ๑๑. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากตะ เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบากอัพยา-กตะ และกิริยาอัพยากตะ.

ในปฏิสนธิขณะ มหาภูตรูป๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ฯลฯ มหาภูตรูป ๒อาศัยมหาภูตรูป ๒.

จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย.

๑๒. ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากตะ

เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ วิบากอัพยากตะ ปฏิสนธิ ฯลฯ มหาภูตรูป.

๑๓. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากตะ เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ วิบากอัพยากตะ กิริยาอัพยากตะ ฯลฯ มี ๓ วาระ.

[๔] ๑๔. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล และธรรมที่เป็นอัพยากตะ เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย.

คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยกุศลขันธ์ และมหาภูตรูป.

๑๕. ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล และ

ธรรมที่เป็นอัพยากตะ เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

๑๖. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล และธรรมที่เป็นอัพยากตะ เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

[๕] ๑๗. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล และธรรมที่เป็นอัพยากตะ เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

๑๘. ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล และ

ธรรมที่เป็นอัพยากตะ เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

๑๙. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัย

ธรรมที่เป็นอกุศล และธรรมที่เป็นอัพยากตะ เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

จิตตสมุฏฐานรูปอย่างเดียวที่ควรจำแนกในที่นี้.

พึงทำเป็น ๑๙ วาระ.

๒. อารัมมณปัจจัย

[๖] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย

๒. ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย

๓. ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ

อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ.

[๗] ๔. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย

๕. ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย

๖. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ.

[๘] ๗. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากตะ เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย

๘. ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากตะ เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย

๙. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัย

ธรรมที่เป็นอัพยากตะ เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ.

การนับจำนวนวาระในอนุโลม

[๙] ในเหตุปัจจัย มี ๑๙ วาระ ในอารัมมณปัจจัย มี ๙ วาระในอธิปติปัจจัย มี ๑๙ วาระ ในอนันตรปัจจัย มี ๙ วาระ ในสมนันตรปัจจัยมี ๙ วาระ ในสหชาตปัจจัย มี ๑๙ วาระ ฯลฯ ในอวิคตปัจจัย มี ๑๙ วาระ.

ปัจจนียนัย

๑. นเหตุปัจจัย

[๑๐] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย

๒. ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล

เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย

๓. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ

อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ.

๔. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากตะ เกิด

ขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย

๕. ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากตะ

เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย

๖. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัย

ธรรมที่เป็นอัพยากตะ เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ.

๒. นอารัมมณปัจจัย

[๑๑] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะนอารัมมณปัจจัย

๒. ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะนอารัมมณปัจจัย

๓. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะนอารัมมณปัจจัย

๔. ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิด

ขึ้น เพราะนอารัมมณปัจจัย

๕. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะนอารัมมณปัจจัย

๖. ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะนอารัมมณปัจจัย ฯลฯ

การนับจำนวนวาระในปัจจนียะ

[๑๒] ในเหตุปัจจัย มี ๖ วาระ ในนอารัมมณปัจจัย มี ๑๕ วาระในนอธิปติปัจจัย มี ๑๙ วาระ ฯลฯ ในโนวิคตปัจจัย มี ๑๕ วาระ.

ปัจจนียปัฏฐาน พึงให้พิสดาร แม้สหชาตวาระ ก็พึงให้พิสดาร แม้ปัจจยวาระ ก็พึงให้พิสดาร.

[๑๓] แม้ในปัจจยวาระ ในเหตุปัจจัย มี ๒๖ วาระ ในอารัมมณ-ปัจจัย มี ๑๘ วาระ ในอวิคตปัจจัย มี ๒๖ วาระ.

นิสสยวาระก็ดี สังสัฏฐวาระก็ดี สัมปยุตตวาระก็ดี เหมือนกับปฏิจจ-วาระ.

ปัญหาวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

[๑๔] ๑. ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศลด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย

๒. ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล

ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย

๓. ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อัพยา-

กตะ ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย

๔. ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล

และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย

๕. ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล

และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย มี ๕ วาระ.

[๑๕] ๖. ธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อกุศลด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย

๗. ธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล

ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย

๘. ธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย

๙. ธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล

และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย

๑๐. ธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล

และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย มี ๕ วาระ.

[๑๖] ๑๑. ธรรมที่เป็นอัพยากตะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่

กุศล ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย

๑๒. ธรรมที่เป็นอัพยากตะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่

อกุศล ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย

๑๓. ธรรมที่เป็นอัพยากตะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่

กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ.

๒. อารัมมณปัจจัย

[๑๗] ๑. ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล

ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย มี ๖ วาระ.

๗. ธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล

ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย มี ๖ วาระ.

๑๓. ธรรมที่เป็นอัพยากตะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่

อัพยากตะ ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย มี ๖ วาระ.

การนับจำนวนวาระในอนุโลม

[๑๘] ในเหตุปัจจัย มี ๑๓ วาระ ในอารัมมณปัจจัย มี ๑๘ วาระในอธิปติปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอนันตรปัจจัย มี ๑๖ วาระ ในสมนันตรปัจจัยมี ๑๖ วาระ ในสหชาตปัจจัย มี ๑๙ วาระ ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๙ วาระ

ในนิสสยปัจจัย มี ๒๖ วาระ ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๑๘ วาระ ในปุเรชาตปัจจัยมี ๖ วาระ ในปัจฉาชาตปัจจัย มี ๙ วาระ ในอาเสวนปัจจัย มี ๙ วาระ ในกัมมปัจจัย มี ๑๓ วาระ ในวิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ในอาหารปัจจัย มี ๑๓ วาระฯลฯ ในมัคคปัจจัย มี ๑๓ วาระ ในสัมปยุตตปัจจัย มี ๙ วาระ ในวิปปยุตต-ปัจจัย มี ๑๒ วาระ ฯลฯ ในอวิคตปัจจัย มี ๒๖ วาระ

ปัญหาวาระพึงให้พิสดาร.

๒. เวทนาติกนเวทนาติกะ

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

[๑๙] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่เป็นสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ สุขเวทนา และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยสุขายเวทนายสัมปยุตต-ขันธ์.

ในปฏิสนธิขณะ มหาภูตรูป ฯลฯ

๒. ธรรมที่ไม่ใช่ทุกขายเวทนายสัมปยุตตธรรม อาศัย

ธรรมที่เป็นสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นสุขาย-เวทนายสัมปยุตตธรรม.

๓. ธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม

อาศัยธรรมที่เป็นสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

๔. ธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม และ

ธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่เป็นสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย