ปัญหาวาร เล่ม ๔๓

๖๖. อัชฌัตติกทุกะ ๗. ปัญหาวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๒๗๕} [๓๔๐] สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น ภายนอกโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุ ซึ่งเป็นภายนอกเป็น ปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ สภาวธรรมที่เป็นเหตุ ซึ่งเป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตต ขันธ์และกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายนอกโดยเหตุปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในโดย เหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุ ซึ่งเป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่จิตโดย เหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ สภาวธรรมที่เป็นเหตุ ซึ่งเป็นภายนอกเป็น ปัจจัยแก่จิตและกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในโดยเหตุปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุ ซึ่งเป็นภายนอก เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจิตและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย ใน ปฏิสนธิขณะ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตต ขันธ์ทั้งหลายจิตและกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกโดย เหตุปัจจัย (๓)

อารัมมณปัจจัย

{๒๗๖} [๓๔๑] สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายใน โดยอารัมมณปัจจัย คือ เพราะปรารภจิต จิตจึงเกิดขึ้น (พึงถามถึงมูลบท) เพราะปรารภจิต ขันธ์ที่เป็นภายนอกจึงเกิดขึ้น (พึงถามถึงมูลบท) เพราะ ปรารภจิต จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓)

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายนอกโดย อารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้ว พิจารณา กุศลนั้น ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น ราคะ ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ออกจากฌาน แล้วพิจารณาฌาน ... พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรคแล้วพิจารณามรรค พิจารณาผล พิจารณานิพพาน นิพพานเป็นปัจจัยแก่โคตรภู โวทาน มรรค ผล อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย พระอริยะทั้งหลายพิจารณากิเลสที่ละ ได้แล้วที่เป็นภายนอก พิจารณากิเลสที่ข่มได้แล้ว รู้กิเลสที่เคยเกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน เห็นแจ้งรูป ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่เป็นภายนอกโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง

… โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รู้จิตของบุคคลผู้มีความพรั่งพร้อมด้วยจิตที่เป็นภายนอก ด้วยเจโตปริยญาณ อากาสานัญจายตนะเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนะ … อากิญจัญญายตนะเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนะ ... รูปายตนะ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณโดยอารัมมณปัจจัย โผฏฐัพพายตนะ ... ขันธ์ที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ อนาคตังสญาณ อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในโดย อารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้วพิจารณา กุศลนั้นยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น จิตจึงเกิด ขึ้น พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ... ออกจากฌานแล้ว พิจารณาฌาน ... (ย่อ พึงทำให้ครบทุก ๆ อย่าง) รู้กิเลสที่เคยเกิดขึ้น แล้วในกาลก่อน เห็นแจ้งรูป ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่เป็นภายนอกโดย ความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดี เพลิดเพลินนั้น จิตจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ... รูปายตนะเป็น

ปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะ ... ขันธ์ที่เป็นภายนอกเป็น ปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ อนาคตังสญาณ อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษา อุโบสถแล้วพิจารณากุศลนั้น ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดี เพลิดเพลินนั้น จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (ย่อ พึงทำให้ ครบทุก ๆ อย่าง) เห็นแจ้งขันธ์ที่เป็นภายนอกโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ... รูปายตนะเป็นปัจจัย แก่จักขุวิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย ... โผฏฐัพพายตนะ ... ขันธ์ ที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ อนาคตังสญาณ อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๓)สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายในโดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาร

อธิปติปัจจัย

{๒๗๗} [๓๔๒] สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายใน โดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ เพราะทำขันธ์ที่เป็นภายใน จิตให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น จิตจึงเกิดขึ้น (๑)

สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายนอกโดย อธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ เพราะทำจิตให้เป็นอารมณ์อย่างหนัก

แน่น ขันธ์ที่เป็นภายนอกจึงเกิดขึ้น ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ จิตตาธิปติเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดย อธิปติปัจจัย (พึงถามถึงมูลบท) ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ เพราะ ทำจิตที่เป็นภายในให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น จิตและสัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓)สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายนอกโดย อธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน ... มี ๓ วาร (แม้บรรดาวารทั้ง ๓ อธิปติปัจจัย ๒ อย่างก็พึงทำ) (๓)สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายในโดยอธิปติปัจจัย มี ๓ วาร (แม้บรรดาวารทั้ง ๓ ก็มีอธิปติปัจจัย อย่างเดียวเท่านั้น)

อนันตราทิปัจจัย

{๒๗๘} [๓๔๓] สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายใน โดยอนันตรปัจจัย คือ จิตที่เกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่จิตที่เกิดหลัง ๆ โดย อนันตรปัจจัยมี ๓ วาร

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายนอกโดย อนันตรปัจจัย คือ ขันธ์ที่เป็นภายนอกที่เกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เกิด หลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โคตรภู ... มี ๓ วาร (แม้ ๓ วารก็มีเพียงอย่างเดียวเหมือนกัน)สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายในโดยอนันตรปัจจัย มี ๓ วาร เป็นปัจจัยโดยสมนันตรปัจจัย มี ๙ วาร

เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย มี ๙ วาร (เหมือนกับปฏิจจวาร) เป็นปัจจัยโดยอัญญมัญญปัจจัย มี ๕ วาร

(เหมือนกับปฏิจจวาร) เป็นปัจจัยโดยนิสสยปัจจัย มี ๙ วาร (เหมือน กับปัจจยวาร)

อุปนิสสยปัจจัย

{๒๗๙} [๓๔๔] สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายใน โดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูป นิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ จิต เป็นปัจจัยแก่จิตโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาร

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายนอกโดย อุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสย ปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคล อาศัยศรัทธาแล้วให้ทาน ... ก่อมานะ ถือทิฏฐิ อาศัยศีล ... เสนาสนะ แล้วให้ทาน ... ทำลายสงฆ์ ศรัทธา ... เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ... ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย(พึงทำให้ครบทั้ง ๓ วาร บทว่า จิตฺตสฺส ก็พึงทำไว้ บทว่า สมฺปยุตฺตกานญฺจ ก็พึงทำไว้)

สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายในโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาร

ปุเรชาตปัจจัย

{๒๘๐} [๓๔๕] สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายใน โดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุ ปุเรชาตปัจจัยที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... กายโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง … ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความ

ยินดีเพลิดเพลินนั้น จิตจึงเกิดขึ้น ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ … กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายนอกโดย ปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัยที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... กาย โดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... ยินดีเพลิดเพลิน … โทมนัสจึงเกิดขึ้น ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคต ด้วยจักขุวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยกาย วิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย

ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... กายโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง … เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย … กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย โดย ปุเรชาตปัจจัย (๓)[๓๔๖] สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภาย นอกโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งรูป ... โผฏฐัพพะ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นภายนอกโดยปุเรชาตปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในโดย ปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาต ปัจจัยที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งรูป … โผฏฐัพพะ … หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... เพราะปรารภความยินดี เพลิดเพลินนั้น จิตจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิต โดยปุเรชาตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย

ได้แก่ บุคคลเห็น แจ้งรูป ... โผฏฐัพพะ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยปุเรชาตปัจจัย (๓)[๓๔๗] สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาว ธรรมที่เป็นภายในโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณ ปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิต … กายายตนะและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตโดยปุเรชาตปัจจัย รูปายตนะและจักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะ และกายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายนอกโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นภายนอกโดยปุเรชาตปัจจัย ... กายายตนะและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นภาย

นอกโดยปุเรชาตปัจจัย รูปายตนะและจักขายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคต ด้วยจักขุวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย ... โผฏฐัพพายตนะและกายายตนะ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยกายวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายในและที่เป็นภายนอกโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะและหทัยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยปุเรชาตปัจจัย ... กายายตนะและหทัยวัตถุ ... รูปายตนะและจักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยปุเรชาตปัจจัย ... โผฏฐัพพายตนะ ... (๓)

ปัจฉาชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัย

{๒๘๑} [๓๔๘] สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายใน โดยปัจฉาชาตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นภายในที่เกิดภายหลังเป็นปัจจัยแก่ กายนี้ที่เป็นภายในที่เกิดก่อนโดยปัจฉาชาตปัจจัย (พึงทำตามมูลบท) ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นภายในที่เกิดภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นภายนอกที่เกิดก่อนโดยปัจฉาชาตปัจจัย (พึงทำตามมูลบท) ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นภายในที่เกิด ภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกที่เกิดก่อนโดย ปัจฉาชาตปัจจัย (พึงทำวารแม้ทั้ง ๙ อย่างนี้) เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย (พึงทำให้เป็น ๙ วาร)

กัมมปัจจัยและวิปากปัจจัย

{๒๘๒} [๓๔๙] สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภาย นอกโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัย

ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่ วิบากขันธ์ที่เป็นภายนอกและกฏัตตารูปทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในโดย กัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัย ที่ เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่จิตโดย กัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนา ที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่วิบากจิตและกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายใน โดยกัมมปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิก กัมมปัจจัย ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่เป็นภายนอกเป็น ปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจิตและจิตตสมุฏฐานรูปโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ … ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่เป็นภายนอก เป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์ทั้งหลายจิตและกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในและ ที่เป็นภายนอกโดยกัมมปัจจัย (๓)เป็นปัจจัยโดยวิปากปัจจัย มี ๙ วาร

อาหารปัจจัย

{๒๘๓} [๓๕๐] สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายใน โดยอาหารปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ อาหารที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่ กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในโดยอาหารปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายนอกโดย อาหารปัจจัย คือ อาหารที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย

และจิตตสมุฏฐานรูปโดยอาหารปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ อาหารที่เป็น ภายในเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็น ภายนอกโดยอาหารปัจจัย (พึงทำตามมูลบท) ในปฏิสนธิขณะ อาหารที่ เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายใน และที่เป็นภายนอกโดยอาหารปัจจัย (๓)

[๓๕๑] สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น ภายนอกโดยอาหารปัจจัย คือ อาหารที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอาหารปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ … กพฬิงการาหารที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่กายที่เป็นภายนอกโดยอาหารปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในโดย อาหารปัจจัย คือ อาหารที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่จิตโดยอาหารปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ อาหารที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่จิตและกฏัตตารูปทั้ง หลายที่เป็นภายในโดยอาหารปัจจัย กพฬิงการาหารที่เป็นภายนอกเป็น ปัจจัยแก่กายที่เป็นภายในโดยอาหารปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยอาหารปัจจัย คือ อาหารที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจิตและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอาหารปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ อาหารที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจิตและกฏัต ตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกโดยอาหารปัจจัย กพฬิงการาหารที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่กายที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกโดยอาหารปัจจัย (๓)[๓๕๒] สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาว ธรรมที่เป็นภายในโดยอาหารปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ อาหารที่เป็น

ภายในและที่เป็นภายนอก เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายใน โดยอาหารปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายนอกโดยอาหารปัจจัย คือ อาหารที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอก เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอาหารปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ อาหารที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่ สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายนอกโดยอาหารปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายในและที่เป็นภายนอกโดยอาหารปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ อาหารที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูป ทั้งหลายที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกโดยอาหารปัจจัย (๓)

อินทริยปัจจัย

{๒๘๔} [๓๕๓] สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายใน โดยอินทริยปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ อินทรีย์ทั้งหลายที่เป็นภายใน เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในโดยอินทริยปัจจัย จักขุนทรีย์เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ กายินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ โดยอินทริยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายนอกโดย อินทริยปัจจัย คือ อินทรีย์ทั้งหลายที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอินทริยปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ อินทรีย์ ทั้งหลายที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูปทั้งหลายที่ เป็นภายนอกโดยอินทริยปัจจัย จักขุนทรีย์เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคต ด้วยจักขุวิญญาณโดยอินทริยปัจจัย กายินทรีย์เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคต ด้วยกายวิญญาณโดยอินทริยปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยอินทริยปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ อินทรีย์ทั้งหลายที่ เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายใน และที่เป็นภายนอกโดยอินทริยปัจจัย จักขุนทรีย์เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย ... กายินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณและ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอินทริยปัจจัย (๓)[๓๕๔] สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น ภายนอกโดยอินทริยปัจจัย คือ อินทรีย์ทั้งหลายที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัย แก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอินทริยปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ

อินทรีย์ทั้งหลายที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และ กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายนอกโดยอินทริยปัจจัย รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายนอกโดยอินทริยปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในโดย อินทริยปัจจัย คือ อินทรีย์ทั้งหลายที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่จิตโดย อินทริยปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ อินทรีย์ทั้งหลายที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัย แก่จิตและกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในโดยอินทริยปัจจัย รูปชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในโดยอินทริยปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยอินทริยปัจจัย คือ อินทรีย์ทั้งหลายที่เป็นภายนอกเป็น ปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจิตและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอินทริยปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ อินทรีย์ทั้งหลายที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลายจิตและกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกโดย อินทริยปัจจัย รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายใน และที่เป็นภายนอกโดยอินทริยปัจจัย (๓)

[๓๕๕] สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาว ธรรมที่เป็นภายในโดยอินทริยปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ อินทรีย์ทั้งหลาย ที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอก เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่ เป็นภายในโดยอินทริยปัจจัย จักขุนทรีย์และอุเปกขินทรีย์เป็นปัจจัยแก่ จักขุวิญญาณโดยอินทริยปัจจัย ... กายินทรีย์และสุขินทรีย์ ... กายินทรีย์และทุกขินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยอินทริยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายนอกโดยอินทริยปัจจัย คือ อินทรีย์ทั้งหลายที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอก เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป โดยอินทริยปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ อินทรีย์ทั้งหลายที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอก เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายนอกโดยอินทริยปัจจัย จักขุนทรีย์และอุเปกขินทรีย์เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคต ด้วยจักขุวิญญาณโดยอินทริยปัจจัย ... กายินทรีย์และสุขินทรีย์ ... กายินทรีย์และทุกขินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยกายวิญญาณโดยอินทริยปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายในและที่เป็นภายนอกโดยอินทริยปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ อินทรีย์ทั้งหลายที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกโดยอินทริยปัจจัย จักขุนทรีย์และอุเปกขินทรีย์เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลายโดยอินทริยปัจจัย กายินทรีย์ … (๓)

ฌานาทิปัจจัย

{๒๘๕} [๓๕๖] สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น ภายนอกโดยฌานปัจจัย มี ๓ วารเป็นปัจจัยโดยมัคคปัจจัย มี ๓ วารเป็น

ปัจจัยโดยสัมปยุตตปัจจัย มี ๕ วาร

วิปปยุตตปัจจัย

{๒๘๖} [๓๕๗] สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในโดย วิปปยุตตปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ จิตเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัย แก่จักขุวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยวิปปยุตต ปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่ กายนี้ที่เป็นภายในที่เกิดก่อนโดยวิปปยุตตปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายนอกโดย

วิปปยุตตปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยวิปปยุตตปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ … ที่เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วย กายวิญญาณโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นภายนอกที่เกิดก่อนโดยวิปปยุตตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตต ปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป ทั้งหลายที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปุเรชาต วิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณและ

สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กาย วิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาต วิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นภายใน และที่เป็นภายนอก ที่เกิดก่อนโดยวิปปยุตตปัจจัย (๓)

[๓๕๘] สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น ภายนอกโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตต ปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยวิปปยุตต ปัจจัยในปฏิสนธิขณะ ... ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่หทัยวัตถุโดยวิปปยุตตปัจจัย หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นภายนอก โดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็น ภายนอกเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นภายนอกที่เกิดก่อนโดยวิปปยุตตปัจจัย

(๑)สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในโดย วิปปยุตตปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย ที่เป็นภายในโดยวิปปยุตตปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ จิตโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นภายในที่เกิดก่อนโดยวิปปยุตตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๓)

[๓๕๙] สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอก เป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่เป็นภายในโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาต วิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัย แก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาต วิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ... ที่เกิดภายหลัง ... (ย่อ) (๑)สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายนอกโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๒)

สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายในและที่เป็นภายนอกโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตต ปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอก ... (ย่อ) (๓)

อัตถิอาทิปัจจัย

{๒๘๗} [๓๖๐] สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายใน โดยอัตถิปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ จิตเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในโดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปุเรชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... กายโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง .... (เหมือนกับปุเรชาตปัจจัย ไม่มีข้อแตกต่างกัน) ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย (พึงทำให้เหมือนปัจฉาชาตปัจจัย) (๑)สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายนอกโดย อัตถิปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาต

อัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นภายในที่เกิดขึ้น พร้อมกันเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย (ย่อ) (๒)

(อัตถิปัจจัยในที่นี้ สหชาตอัตถิปัจจัยในที่ทุกแห่งพึงขยายให้เหมือนกับ ปัจจยวาร ปุเรชาตอัตถิปัจจัยพึงขยายให้เหมือนกับปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัยพึงขยายให้เหมือนกับปัจฉาชาตปัจจัย ไม่มีข้อแตกต่างกัน)สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยอัตถิปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย (ย่อ) (๓)

[๓๖๑] สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายนอก โดยอัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย (พึงขยายให้ พิสดารทุก ๆ อย่าง) (๑)สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในโดย อัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย (ย่อ) (๒)

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยอัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย (ย่อ) (๓)[๓๖๒] สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอก เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในโดยอัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ

และจักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณโดยอัตถิปัจจัย ... ขันธ์ที่สหรคต ด้วยกายวิญญาณ ... ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายในโดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปุเรชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตโดยอัตถิปัจจัย ... กายายตนะและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตโดยอัตถิปัจจัย รูปายตนะและ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะและกายายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นภายในที่เกิด ก่อนโดยอัตถิปัจจัย

ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นภายใน และที่เป็นภายนอกและกพฬิงการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นภายใน โดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกและรูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นภายใน โดยอัตถิปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายนอกโดยอัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัยที่เป็น สหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ จักขายตนะ และจักขุวิญญาณเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ โดยอัตถิปัจจัย ...

(สหชาตอัตถิปัจจัย พึงขยายเหมือนในปัจจยวาร ไม่มีข้อแตกต่างกัน เหมือนกับบาลีที่กล่าวไว้แล้วในตอนต้นนั่นเทียว ทุก ๆ บท พึงจำแนกตาม นัยแห่งปฐมฆฏนา) (๒)

สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอก เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรม ที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกโดยอัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วย

จักขุวิญญาณและจักขายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ และจักขุวิญญาณโดย อัตถิปัจจัย (ย่อ พึงจำแนกให้ครบทุก ๆ บท ตามนัยแห่งปฐมฆฏนา) (๓)เป็นปัจจัยโดยนัตถิปัจจัย เป็นปัจจัยโดยวิคตปัจจัย เป็นปัจจัยโดย อวิคตปัจจัย

๑. ปัจจยานุโลม ๒. สังขยาวาร

สุทธนัย

{๒๘๘} [๓๖๓] ในเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในอารัมมณปัจจัย " ๙ "

ในอธิปติปัจจัย " ๙ "

ในอนันตรปัจจัย " ๙ "

ในสมนันตรปัจจัย " ๙ "

ในสหชาตปัจจัย " ๙ "

ในอัญญมัญญปัจจัย " ๕ "

ในนิสสยปัจจัย " ๙ "

ในอุปนิสสยปัจจัย " ๙ "

ในปุเรชาตปัจจัย " ๙ "

ในปัจฉาชาตปัจจัย " ๙ "

ในอาเสวนปัจจัย " ๙ "

ในกัมมปัจจัย " ๓ "

ในวิปากปัจจัย " ๙ "

ในอาหารปัจจัย " ๙ "

ในอินทริยปัจจัย " ๙ "

ในฌานปัจจัย " ๓ "

ในมัคคปัจจัย มี ๓ วาร

ในสัมปยุตตปัจจัย " ๕ "

ในวิปปยุตตปัจจัย " ๙ "

ในอัตถิปัจจัย " ๙ "

ในนัตถิปัจจัย " ๙ "

ในวิคตปัจจัย " ๙ "

ในอวิคตปัจจัย " ๙ "

จบ อนุโลม

๒. ปัจจนียุทธาร

{๒๘๙} [๓๖๔] สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายใน โดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสย ปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายนอกโดย อารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นภายในเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๓)[๓๖๕] สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น ภายนอกโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในโดย อารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่ เป็นภายนอกโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (๓)[๓๖๖] สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอก เป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่เป็นภายในโดยอารัมมณปัจจัย

เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายนอกโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นภายในและที่เป็นภายนอกเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นภายในและที่เป็นภายนอกโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๓)

๒. ปัจจยปัจจนียะ ๒. สังขยาวาร

{๒๙๐} [๓๖๗] ในนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในนอารัมมณปัจจัย " ๙ "

(ในทุก ๆ ปัจจัยมีปัจจัยละ ๙ วาร)

ในโนอวิคตปัจจัย มี ๙ วาร

๓. ปัจจยานุโลมปัจจนียะ

{๒๙๑} [๓๖๘] ในนอารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนอธิปติปัจจัย " " ๓ "

ในนอนันตรปัจจัย " " ๓ "

ในนสมนันตรปัจจัย " " ๓ "

ในนอัญญมัญญปัจจัย " " ๓ "

ในนอุปนิสสยปัจจัย " " ๓ "

(ในทุก ๆ ปัจจัยมีปัจจัยละ ๓ วาร)

ในนสัมปยุตตปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนวิปปยุตตปัจจัย " " ๓ "

ในโนนัตถิปัจจัย " " ๓ "

ในโนวิคตปัจจัย " " ๓ "

๔. ปัจจยปัจจนียานุโลม

{๒๙๒} [๓๖๙] ในอารัมมณปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในอธิปติปัจจัย " " ๓ "

(พึงทำแม่บทไปตามลำดับ) ...

ในอวิคตปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

จบ อัชฌัตติกทุกะ

๖๗. อุปาทาทุกะ ๑. ปฏิจจวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๒๙๓} [๓๗๐] สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูป เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูป อาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปที่ไม่เป็น อุปาทายรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ ... ใน ปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ และกฏัตตารูปที่ไม่เป็นอุปาทายรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ ... มหาภูตรูป ๑ ... มหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ๒ เกิดขึ้น ... (๑)สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเกิด ขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปที่เป็นอุปาทายรูปอาศัยขันธ์ที่ไม่ เป็นอุปาทายรูปเกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ... จิตตสมุฏฐานรูปที่เป็นอุปาทาย รูป กฏัตตารูปและอุปาทายรูปอาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น ... (๒)

สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปอาศัยสภาวธรรม ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป ที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ ... ในปฏิสนธิขณะ ... (๓)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูป และที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปและหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ ... (๑)